مشکلات پایهای، دیپلماسی منطقهای
محمدعلی مهتدی . کارشناس بینالملل
قبل از ورود به بحث، باید این نکته را متذکر شد که کار وزارت امور خارجه سیاستگذاری نیست بلکه اجرای سیاستهای تدوینشده و تحقق هدفها با استفاده از ادوات و ابزار دیپلماتیک است. دستگاه سیاستگذاری بسیار گستردهتر، پیچیدهتر و فراتر از وزارت امور خارجه است که ریاستجمهوری، شورایعالی امنیت ملی و فوق همه، اندیشهها و نظرات رهبری انقلاب و چارچوبهای تدوینشده در قانون اساسی و بهعبارتی کل نظام را دربر میگیرد. بنابراین اگر کسی به یک سیاست مشخص ایرادی دارد، نمیتواند صرفا وزارت امور خارجه را هدف انتقاد قرار دهد؛ چراکه آنچه قابلارزیابی یا انتقاد است، همانا چگونگی اجرای این سیاستها و میزان موفقیت دستگاه دیپلماسی در تحقق اهداف تعریفشده است نه خود سیاستها. اشاره به یک مقدمه دیگر نیز ضروری است و آن مشکلات و کاستیهایی است که در دستگاه دیپلماسی ما وجود دارد که این البته تازگی ندارد و مشکلی است که از گذشته تاکنون وجود داشته و ما هرگز نتوانستهایم آن را بهطورکامل حل کنیم. بخشی از این مشکلات مربوط به تربیتکردن و داشتن کادر دیپلماتیک واجد همه شرایط بهویژه برای فعالیت در منطقه پرسروصدا و بسیارپیچیده خاورمیانه است. نمیخواهیم وارد بحث و برشمردن این شرایط شویم که سخن به درازا میکشد؛ اما بهطورکلی میتوان گفت سفیر یا هر دیپلماتی که به اندازه کافی اطلاعات عمومی نداشته باشد، تاریخ و جغرافیای منطقه را نداند، فنون مذاکره را فرانگرفته باشد و بر زبان خارجی یا زبان کشور متوقف فیه مسلط نباشد و برای هر حرکتی نیازمند مترجم باشد، بهطورحتم نخواهد توانست از عهده مأموریتهای محوله برآید. فعالیت دیپلماتیک کار سادهای نیست که هرکسی بتواند عهدهدار آن شود. شاید برخی همچنان تصور کنند که آنچه تخصص میخواهد فقط خلبانی هواپیما و جراحی باز قلب است و بقیه امور تخصص لازم ندارد، که صدالبته چنین نیست و یکی از پیچیدهترین تخصصها فن دیپلماسی است که روزبهروز هم پیچیدهتر و مشکلتر میشود؛ ما متأسفانه در اغلب اوقات به این مسئله توجه نداشتهایم. در این مورد، دولت یازدهم مشکلاتی را از دولتهای پیشین بهویژه از دولتهای نهم و دهم به ارث برده که هنوز فرصت نکرده است به حل آنها بپردازد و شاید هم هرگز فرصت نکند. مشکل دیگری که ما در سیاست خارجی با آن دستبهگریبان هستیم، این است که در کشور ما همه حرف میزنند و هر کسی در هر نهادی به خود اجازه میدهد که در مسائل مربوط به سیاست خارجی سخن بگوید و موضع بگیرد، امری که بسا باعث پدیدآمدن بحران در روابط خارجی با دیگرکشورها شود، بهطوریکه وزارت خارجه نیز نتواند امور را اصلاح کند. در این منطقه هم دشمنان ما این واقعیت را درک کرده و کسانی را گماردهاند تا لحظه به لحظه حرکات و حرفهایی را که زده میشود رصد کنند و با تبلیغات گسترده برای ما مشکل بیافرینند. برای این مشکل هم ما هنوز نتوانستهایم راهحلی پیدا کنیم و هنوز هم وقتی مسئلهای در سطح منطقه مطرح میشود، با موجی از اظهارنظرها از سوی افراد بیشماری در جاهای مختلف مواجه میشویم که فکر میکنند اگر موضع نگیرند، از قافله عقب میافتند. قدرت مقاومت با توجه به این مقدمات، در ارزیابی دیپلماسی منطقهای ایران در یک سال گذشته فقط میتوان به این جمله بسنده کرد که بیشتر از آنچه انجام شده، امکان انجام وجود نداشته است. بهطورکلی، باید گفت مسائل منطقهای را نمیتوان از مسائل بینالمللی جدا کرد، همچنان که مسائل منطقه نیز به یکدیگر مرتبطاند. در سطح بینالمللی و نیز منطقهای، ما شاهد یک وضعیت سیال و درحالگذار هستیم. قدرتهایی فروپاشیده یا ضعیف شدهاند و قدرتهای جدیدی سر برآوردهاند و همه در این منطقه پرآشوب یعنی قلب جهان اسلام که غربیها آن را خاورمیانه میخوانند، به رقابت برخاستهاند و سهم میخواهند. در این وضعیت پرتلاطم، دولت یازدهم حل مسئله هستهای و رفع تحریمهای ظالمانه را در رأس اولویتهای خود قرار داده و الحقوالانصاف در این مورد بسیار زحمت کشیده است و امیدواری زیادی وجود دارد که این زحمات بهزودی به نتایج خوبی منجر شود. مهمتر از همه بهبود چهره بینالمللی و منطقهای جمهوری اسلامی بهعنوان قدرت بزرگی است که هیچکس نمیتواند آن را نادیده بگیرد. حتی حضور رئیسجمهوری در جلسات مجمع عمومی سازمان ملل متحد و سخنرانیها و مصاحبههای وی و سپس هماوردی دکتر جواد ظریف با وزرای خارجه 6 قدرت جهانی که عکسها و فیلمهای خبری آن پیوسته در سراسر جهان پخش شده است، نه فقط چهره خارجی جمهوری اسلامی را که در دولتهای نهم و دهم خدشهدار شده بود، بهبود بخشیده بلکه خود تبدیل به یک عامل و پشتوانه قدرت در منطقه شده است. اما خود این دستاورد را نباید صرفا نتیجه لبخندهای دیپلماتیک یا تسلط مذاکرهکننده به زبان انگلیسی و لهجه نیویورکی دانست بلکه این امر نتیجه پیروزیهایی است که ما در سطح منطقهای بهویژه در محور مقاومت بهدست آوردهایم و اگر کسانی نمیتوانند ایران را دور بزنند یا نادیده بگیرند، بهدلیل همین جایگاه ما در محور مقاومت و صبر و استقامت است و سخت در اشتباهاند اگر کسانی فکر کنند که ما برای رسیدن به اهداف خود در صحنه بینالمللی باید از این محور فاصله بگیریم تا ثابت کنیم که بچههای آرام و خوبی هستیم! در آوردگاه بینالمللی، آنچه کارساز است عوامل قدرت است و بس. بازیگری که در این صفحه شطرنج پشت میز مذاکره مینشیند، باید بداند بدون این پشتوانه چیزی بهدست نخواهد آورد. تقسیم کار در منطقه این درست نیست که بگوییم ما همه تلاش خود را صرف مبارزه با داعش در عراق کردهایم. ما در یک سال گذشته و همچنین در سالهای گذشته، درگیر مقابله با دسیسهها و توطئههایی بودهایم که از سوی غرب و رژیم صهیونیستی و برخی کشورهای عربی و منطقهای بر ضد محور مقاومت در منطقه؛ از عراق گرفته تا سوریه، لبنان، فلسطین، یمن و دیگر کشورها، بهویژه بعد از بروز انقلابهای مردمی در کشورهای عربی اعمال شدهاند، و پرچم مبارزه در کل این محور نیز در دست توانای مقام معظم رهبری بوده است. تردیدی نیست که تجربه کاری آقای دکتر ظریف بیشتر در نحوه تعامل با غرب بوده و از این تجربه نیز به نحو احسن استفاده کرده است نیز میدانیم که ایشان تجربه زیادی در فعالیتهای پیچیده دیپلماتیک در منطقه خاورمیانه و جهان عرب نداشته است اما واقعیت این است که در وزارت خارجه کارها تقسیم شده و اگر آقای ظریف و گروه همراه ایشان همه همّ خود را صرف برنامهریزی و مذاکرات مربوط به برنامه هستهای کردهاند، امور مربوط به منطقه و محور مقاومت را معاون ایشان آقای دکتر امیر عبداللهیان پیگیری کرده که دیپلماتی کارکشته، حکیم و متعهد است و با آگاهی از همه پیچیدگیهای منطقه و ظرافتهای لازم در برخورد با مشکلات، امور محوله را پیوسته در هماهنگی با آقای ظریف و دیگر بخشها و نهادها بهخوبی پیش برده است و ایرادهایی که گرفته میشود نمیتواند وارد باشد. امتناع سعودیها در مورد عربستان سعودی، دستگاه دیپلماسی ما پیوسته تأکید کرده است که ما در این منطقه نه با عربستان سعودی و نه با هیچ کشور دیگری قصد رقابت نداریم و پیوسته دستمان برای فشردن دست عربستان سعودی بهمنظور حل مشکلات منطقهای دراز است. اما این عربستان است که با توهم مبارزه با نفوذ و قدرت جمهوری اسلامی، سیاست تخریب در سراسر منطقه را در پیش گرفته و پیوسته پیشنهادهای ایران برای همکاری منطقهای را رد کرده یا بیپاسخ گذاشته تا جایی که حاضر شده است برای مقابله با محور مقاومت حتی با اسرائیل که تنها دشمن جهان عرب و جهان اسلام است، دیدار کند. حتی این اعتقاد وجود دارد که دستگاه دیپلماسی ما در این زمینه بیش از حد و اندازه تلاش کرده که تناسبی با عزت و قدرت جمهوری اسلامی نداشته است و مثلا دون شأن است که آقای دکتر ظریف برای شخصی مثل عادل جبیر، وزیر جدید امور خارجه عربستان سعودی پیام تبریک بفرستد. در همه این سالها، هر مسئولی در کشور ما روی کار آمده، بر گسترش روابط با عربستان سعودی برای همکاری در جهت حل مسائل منطقه و حفظ منافع جهان اسلام تأکید و تلاش کرده و پیوسته با امتناع سعودیها مواجه شده است. نکته پایانی اینکه دستگاه دیپلماسی و شخص آقای دکتر ظریف و تیم ایشان نباید از انتقادها و مخالفتهایی که با ایشان میشود، ناراحت و نگران شوند زیرا این انتقادها نه فقط دلیل سلامت است بلکه باعث تقویت موقعیت مذاکراتی ایشان نیز میشود و از فشارهای احتمالی که ممکن است از سوی طرفهای دیگر مذاکرهکننده بر ایشان وارد شود، میکاهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.