|

تحلیل غلامرضا ظریفیان از وضعیت دانشگاه‌ها در دولت روحانی:

بازگشت عقلانیت و امنیت

لیلا ابراهیمیان

غلامرضا ظریفیان تجربه حضور در وزارت علوم دولت اصلاحات را دارد. همان زمانی که «وزارت فرهنگ و آموزش عالی» به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (عتف) تبدیل شد، برای بازگشت به رویکرد اصلی نهاد دانشگاه: یعنی علم برای توسعه با حفظ استقلال دانشگاه و رعایت عقلانیت. ظریفیان هم از جمله استادان بازنشست‌شده در دوره قبل است. استاد بازنشسته تاریخ دانشگاه تهران در دوره دولت دهم می‌گوید دانشگاه گرفتار آشوب تمام‌عیار بود: بازنشستگی و اخراج استادان، تخلف بورسیه‌ها، تعطیلی تشکل‌های دانشجویی، سرقت علمی، کمّی‌گرایی، دانشجوی ستاره‌دار، امنیتی‌شدن فضای دانشگاه، برون‌سپاری مسئولیت‌های وزارت علوم و صدها مسئله دیگر. اما امروز استادان به دولت اعتماد می‌کنند و دولت هم به آنها اعتماد دارد.

در روزهای اول دولت یازدهم عده‌ای از دانشگاهیان اولین مطالبه خود را «برگشتن عقلانیت به دانشگاه» عنوان کردند. به‌نظر شما با گذشت دو سال از دولت دکتر روحانی، آیا عقلانیت بر سیاست‌های دانشگاه حاکم شده؟ نقش اصلی دانشگاه Policy making است که باید این نقش را در ارتباط با توسعه همه‌جانبه جامعه ببیند؛ اما در هشت‌ سال دولت نهم و دهم به این نقش و کارکرد بی‌توجه شدند. در دولت اصلاحات تلاش می‌شد که کارکرد دانشگاه بازتعریف شود. به‌این‌صورت که از زمان تأسیس دانشگاه تهران، در دوره پهلوی اول این نهاد در خدمت مدرنیزاسیون و تجدد آمرانه بود. دانشگاه قبل از انقلاب نقش خود را تولید، توزیع و تربیت نیروی متخصص می‌دانست. اما نتوانست آزادی و پرسشگری بدون قید را ایفا کند. نقش سیاسی دانشگاه در این دوره پررنگ بود و در منازعات سیاسی قبل از انقلاب نقش محوری را ایفا می‌کرد اما نقش توسعه‌ای آن کم‌رنگ شد. بعد از انقلاب قصد این بود که دانشگاه به‌ جایگاه واقعی خود برگردد. اما در دهه اول انقلاب به ‌دلایلی مثل جنگ، انقلاب فرهنگی و این موضوع که عده‌ای فکر می‌کردند بین علم، دین و سیاست تقابلی وجود دارد، فرصتی فراهم نشد که از نهاد علم تعریف دقیقی ارائه شود. تا اینکه در زمان دولت اصلاحات این نگاه به‌طور جدی مطرح شد که چرا دانشگاه با وجود توسعه کمّی که از 170 هزار دانشجو در اول انقلاب به دو میلیون نفر در سال 1376 رسیده، نتوانسته پیوند عمیقی با توسعه کشور ایجاد کند؟ در دوره اول ریاست‌جمهوری سیدمحمد خاتمی و با تأیید مجلس، «وزارت فرهنگ و آموزش عالی» به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری تبدیل شد. وزارت علوم، تحقیقات و فناوری برای عمل به نقش جدید خود الزاماتی دارد و آن استقلال دانشگاه و خودگردانی مالی و اداری دانشگاه‌ است تا بتواند بدون دغدغه به پرسش‌های بنیادی در جامعه پاسخ دهد و این پرسش‌ها فضایی را برای پژوهش و تحقیق فراهم کند و از نتیجه این پژوهش‌ها در سیاست‌گذاری کلان کشور استفاده شود. اما بعدا وزارت علوم با چالش‌های جدی روبه‌رو شد و دکتر معین استعفا داد. ولی با وجود همه مشکلات، دانشگاه در دوره اصلاحات توانست گام‌هایی جدی‌ برای تغییر سیاست‌ها و ساختار و پیوند دانشگاه با سیاست توسعه بردارد. این سیاست در دولت نهم و دهم چه روندی را طی کرد؟ ما در هشت سال دولت احمدی‌نژاد دانشگاه را تا قبل از انقلاب عقب بردیم. به‌ این معنا که در سال‌های 1354-1355درباره بحث استقلال دانشگاه صحبت می‌کردند. اما در این هشت سال به استقلال دانشگاه نگاه منفی داشتند و فکر می‌کردند استقلال دانشگاه یعنی استقلال از حاکمیت. اما مفهوم استقلال دانشگاه این نیست. دانشگاه به‌ دلیل اینکه مجمع نخبگان است، خود شاخص مهمی است برای اداره دانشگاه، توسعه علم، جذب استاد و دانشجو و ارتباط دانشگاه با جامعه. اما در دولت نهم و دهم همه این شاخص‌ها بهم ریخت و حاصلش این شد که دانشگاه استقلال نسبی خود را ازدست داد. دانشگاه در یک فرایند بوروکراتیک به مجری محض سیاست‌های دولت تبدیل شد. دانشگاهی که تحویل دولت یازدهم داده شد، چه وضعیتی داشت؟ دانشگاهی که می‌رفت پیشرو و فعال باشد، تبدیل شد به یک دانشگاه منفعل. دانشگاهی که حتی برای عادی‌ترین امور خود باید از نیروی بالادستی اجازه می‌گرفت. در این دوره دانشگاه به‎شدت متمرکز شد. از طرف دیگر بخشی از وظایف دانشگاه و وزارت علوم برون‌سپاری و وظیفه مهم سیاست‌گذاری کلان هم فراموش شد. به‌عنوان مثال مهم‌ترین عنصر دانشگاه، استادان آن و اعضای هیأت‌علمی‌اند که بعدا امور بعدی را مدیریت می‌کنند. دانشگاه است که می‌تواند و باید تشخیص دهد به چه نیروی متخصص و چه نوع سازماندهی نیاز دارد. برای همین باید مستقل باشد تا بتواند با کمترین فرصت‌سوزی نیروی متخصص لازم را جذب کند اما حاصل فرایند پیچیده جذب استاد این شد که تصمیم‌گیری اصلی نه در دانشگاه بود و نه در وزارت علوم. بلکه این قدرت تصمیم‌گیری از دست وزارت علوم و دانشگاه‌ها خارج شد و به‌ دست افرادی افتاد که وظیفه آنها اساسا سیاست‌گذاری برای دانشگاه نبود. بنابراین وزارت علوم و دانشگاه حتی برای پذیرش استادان دانشگاه استقلال عمل نداشتند. این وظیفه در اختیار نهادهای بیرون دانشگاه قرار گرفت تا با تأیید نهایی آنها این عمل انجام شود. در نتیجه این رویکرد شاهد بودیم که گاه نیروهایی به دانشگاه به‌عنوان هیأت‌علمی جدیدی وارد می‌شدند که استادان سابق هیچ شناختی از آن افراد نداشتند یا تعداد زیادی از نیروهای باتجربه از دانشگاه خارج شدند. این وضعیتی بود که دولت روحانی در ابتدای شروع‌به‌کار با آن روبه‌رو بود؛ یعنی هم دانشگاه و هم وزارتخانه استقلال خود را از دست داده بودند. در شرایط جدید برای تغییر سیاست‌ها و ساختارهای غلط چه رویه‌ای در پیش گرفته شده است؟ دولت در حال سروسامان‌دادن به این وضعیت آشفته است. ببینید در کنار جذب نیروی جدید و حذف استادان، بازنشستگی زودهنگام، اخراج و ممنوعیت از تدریس، با پدیده دیگری به نام بورسیه‌ها روبه‌رو بودیم. در تمام دنیا به 10‌ درصد بالای نخبگان جامعه امتیازی داده می‌شود اما در دولت گذشته آیین‌نامه را از سطح بالا به سطح متوسط تغییر دادند. درواقع بخشی از خلاف به این صورت بود که با تغییر آیین‌نامه‌ها افرادی با سطح متوسط و متوسط به پایین از امتیاز بورسیه استفاده کردند. مثلا قبلا اگر افرادی با معدل بالای 18 از بورسیه‌ها استفاده می‌کردند، این‌بار حتی کسانی با معدل 12 هم توانستند از این امتیاز استفاده کنند. این رویه با چه نگاهی دنبال می‌شد؟ اگر هدف تأمین نیروی انسانی خاص با گرایشات فکری خاص و با تنگ‌نظری خاص باشد، عده‌ای تلاش خواهند کرد که با گزینش‌های خود به این اهداف برسند. طرف دیگر قضیه هم این است که وقتی دانشگاه از نیروهای باسابقه و توانمند خالی می‌شود، می‌خواهند نیروی جایگزین تربیت کنند. در هیچ جای دنیا استادان در 60 یا 65 سالگی، که اوج پختگی علمی یک نفر است، از چرخه دانشگاه حذف نمی‌شوند اما در این دوره عده‌ای از استادان بازنشسته شدند و کسانی که پیمانی یا رسمی، آزمایشی و قراردادی بودند، اخراج شدند و عده‌ای اجازه تدریس نداشتند. برای همین دانشگاه بخشی از نیروهای متخصص خود را ازدست داد. با این تخلیه نیرو سیاست متعارضی اتفاق افتاد و این گسترشِ کمی افسارگسیخته، در تحصیلات تکمیلی دانشگاه بود. به این صورت که با خالی‌شدن دانشگاه از نیروهای باتجربه، تعداد زیادی دانشجو در دوره تحصیلات تکمیلی کارشناسی‌‌ارشد و دکترا پذیرش شدند و حاصل آن جز ضعف کیفیت تحصیلات تکمیلی نبود. یعنی ما با سیاست غلط، قوت آموزش عالی خود را به ضعف تبدیل کردیم و امروز دانشگاه‌های ما با یک بحران کیفیت مواجه شده‌اند؛ طوری‌که در حاشیه خیابان انقلاب پایان‌نامه‌فروشی و مقاله آی‌اس‌آی‌فروشی داریم و متأسفانه این سرقت علمی امروز هم ادامه دارد. درحالی‌که در تعریف یونسکو وظیفه و تعریف جدید دانشگاه تربیت کارشناس نیست. دانشگاه امروزه موظف است نیروی جامعه‌پذیر تربیت کند. برای همین فعالیت‌های درون‌دانشگاهی عین برنامه آموزشی است. از سوی دیگر، در دوره دولت نهم و دهم اصل پذیرش فعالیت دانشجویی به عکس آن بدل شد. اصل بر این بود که دانشجو فعالیت نکند مگر با ضرورت خاص. بسیاری از تشکل‌ها در این دوره منحل یا دچار رکود شدند و این امتناع از فعالیت‌ها با برخوردهای امنیتی روبه‌رو شد و فضای امنیتی را برای دانشجویان و استادان به وجود آوردند. در دولت جدید برای ترمیم این آسیب چه اقداماتی انجام شد؟ اولین اتفاق مبارکی که در این دوره افتاد این است که فضای امنیتی از دانشگاه برداشته شد یا به لحاظ روانی احساس امنیت به دانشگاه برگشت. این البته خیلی‌مهم است و دانشگاهیان با تمام وجود احساس آرامش و امنیت می‌کنند. البته ممکن است در دانشگاهشان اتفاق خاصی نیفتاده و فعالیت‌های جدی شکل نگرفته باشد، ولی دانشگاهیان این احساس را دارند که فضای سنگینی که بر روح و روان دانشگاه سایه افکنده بود و موجب شده بود با نگرانی به آینده فکر کنند، برداشته شده است. فضای سنگین عوارض زیادی را بر روح دانشگاه تحمیل کرد. نتیجه آن نوعی رکود علمی و مهاجرت بود. آرامش امروز دانشگاه‌ها، دستاورد بزرگی است. آقای روحانی به دانشگاه اعتماد کرد و دانشگاه هم همین‌طور. دانشگاه هم به دلیل این اعتماد گام‌های جدی در دفاع از روحانی برداشت. برای اولین‌بار بعد از آسیب‌های سنگین آن هشت سال، شاهد بودیم که استادان به‌صورت خودجوش وارد صحنه می‌شدند و مایل بودند فضا را تغییر دهند. این از دستاوردهای این دوره بود که تعداد قابل‌توجهی از استادان را از اتاق‌های خود، بیرون آورد و سکوتشان را شکست و اینها در زمینه‌های مختلف نامه‌هایی نوشتند. امیدواریم این دولت بتواند این اعتماد را تداوم بخشد وگرنه استادان برمی‌گردند به اتاق‌های خود. یادم هست دکتر شفیعی‌کدکنی وقتی به فرصت مطالعاتی می‌رفت، یک شعری در آن فضا گفت: «...آخرین فاجعه این بود که ما هریک به درون خویش تبعید شدیم...». درواقع در فضای قبلی هریک از دانشگاهیان به درون خود تبعید شده بودند. در 24 خرداد این تبعید شکست و این ارزشمند است که باید به الزامش توجه کرد، وگرنه این امکان هست که استادان متناسب آنچه که قول داده شده است، تغییر و تحولات لازم را نبینند و دوباره برگردند به سکوت خود. به قول حافظ: «حافظ اندیشه کن از نازکی خاطر یار/برو از درگهش این ناله و فریاد ببر» اعتماد آقای روحانی به دانشگاهیان در چه مواردی بود و چه مصادیقی داشت؟ حلقه‌ای که وزیر علوم را انتخاب می‌کرد، از میان استادان بود. دکتر روحانی انتخاب وزیر علوم را به خود دانشگاهیان معتبر از نظر علمی، تجربی و معنوی واگذار کرد. درعین‌حال با وجود فشارهای واردشده به دولت که نیروهایش عوض می‌شد و وزرای پیشنهادی‌اش رد می‌شد، به آن اصل پایبند بود و از آن عدول نکرد. گام‌به‌گام انتخاب آن حلقه علمی را تأیید و از آن انتخاب دفاع کرد. این نشان اعتماد دولت به دانشگاه است. دکتر توفیقی، میلی‌منفردی و فرجی‌دانا را همه به سلامت نفس، دینداری و مبرزبودن در فهم تحولات وزارت علوم می‌شناسند. کارنامه وزارتی دکتر فرجی‎دانا کاملا قابل‌دفاع بود. ایشان در میان نیروهای اخلاقی و علمی و در میان دانشگاهیان از اعتبار ویژه‌ای برخوردارند و البته دکتر فرهادی هم همین‌طور. ایشان دو دوره وزیر بودند و از چهره‌های علمی هستند. اما با همه تفاوت این افراد با هم، با تأیید دانشگاه و دولت این انتخاب و اعتماد انجام شده است. اما در دوره قبل دانشگاه به سمتی رفته که برای برگشتن به سر جای خود برنامه‌ریزی جدی‌تری و کاری سخت‌تر لازم است. در همین انتخاب رؤسای دانشگاه، مشکلات جدی وجود دارد. بازگرداندن استادان برکنارشده و دانشجویان ستاره‌دار، جزء انتظاراتی است که از دولت یازدهم وجود دارد و البته این را هم می‌دانیم که یکی از دلایل اصلی اعتراض چندین‌باره مجلس به وزارت علوم نیز برآورده‌کردن همین انتظار بود. عملکرد یک‌ساله گذشته وزارت علوم را در این حوزه چگونه ارزیابی می‌کنید؟ من معتقدم الان دانشگاه در روند تغییر مثبت است. به‌عنوان مثال، الان برای بازگرداندن استادان که 30سال خدمت هستند، یا در دوره قبل بازنشسته شدند تلاش می‌شود. البته بازنشستگی استادان مربوط به 30 سال سن نیست. تا 75 یا 80 سالگی هم می‌توانند تدریس کنند. البته برگشتن اینها فرایند پیچیده‌ای دارد که باید در هیأت دولت مطرح شود و مناسباتی را طی کند. تا آنجا که من می‌دانم فهرستی تهیه شده و در دست بررسی فرایند حقوقی است. یک‌عده به‌طور طبیعی نمی‌خواهند و تمایل به برگشت ندارند. عده‌ای از این افراد حتی به‌صورت ساعتی در برخی از دانشگاه‌ها مثل دانشگاه علامه‌طباطبایی مشغول به‌کار شدند. البته در دانشگاه قاعده‌ای است که استادان بازنشسته می‌توانند 40 ساعت تدریس کرده و همان حقوق معادل استادان را دریافت کنند. یا در بعضی از دانشگاه‌ها مثل دانشگاه علامه طباطبایی، خیلی از مشکلات استادان حل شده است. مسئله بعدی پدیده شوم ستاره‌دارشدن است که در دوره قبل اتفاق افتاد و دست نیروهای امنیتی را باز گذاشت. در دوره دکتر توفیقی کمیته بررسی وضعیت دانشجویان ستاره‌دار تشکیل شد. بخش قابل‌توجهی از این دانشجویان بعد از بررسی پرونده آنها به دانشگاه برگشتند. اما این نکته از پارادوکس‌های نامناسب برای کشور است که اگر کسی دچار خطایی شد؛ چه خطای سیاسی، چه خطای اجتماعی یا هر خطای دیگر، این خطا باید مورد بررسی قرار گیرد و بعدا حکمی صادر شود. اگر حکم انضباطی گرفتند، طبیعتا محروم کردن از تحصیل، بدترین کار است. تحصیل جزء حقوق طبیعی هر فردی است و اگر قرار باشد این حق سلب شود باید قانون، مصادیق آن را معین کند. بسیاری از این کسانی که اجازه تحصیل پیدا نکردند، هیچ حکم قانونی‌ای نگرفتند و این خلاف منطق و قانون است و اصلا زیبنده جمهوری اسلامی نیست. این مجازات باید روند خود را طی کند اما دلیل نمی‌شود که به ازای آن از حق طبیعی تحصیل محروم شوند. این کار باید از اساس مورد بازبینی قرار گیرد و ما محرومیت از تحصیل را برداریم یا باید به‌طور روشن و از طریق قانون، این محرومیت مشخص شود نه به‌وسیله نگاه‌های سلیقه‌ای. در مورد تشکل‌های دانشجویی چطور؟ این مسئله در دو، سه سطح مطرح است، اولا ما اگر به همین قواعد و قوانین موجود، درست عمل کنیم، اگرچه می‌شود نقدهایی جدی به آنها داشت و اگر در اجرای آنها اعمال سلیقه نشود، موجب می‌شود بسیاری از کسانی که از فعالیت محرومند، بتوانند در آن کمیته‌های سه‌نفری درخواست خود را مطرح کنند و مجوز فعالیت بگیرند. بعد از اتفاقات تلخ 18 تیر و سال 88، بخشی از جریانات دانشجویی ما تمایل دارند که فعالیت خود را با نوعی نگاه همچنان قبض نه بسط در چارچوب قانون ادامه دهند. اما الان بعضی از سلیقه‌ها مانع این فعالیت هستند. من معتقدم اگر همین قوانینی که وجود دارد رعایت شود، بخشی از این بن‌بست‌ها رفع می‌شود. البته به‌نظرم وزارت علوم گام‌هایی را برداشته. ما چهارو‌نیم میلیون دانشجو در کشور داریم و این منبع عظیم انرژی، تلاش و امید است. قطعا باید به بازبینی آیین‌نامه‌ها اقدام و فضا را با به‌رسمیت‌شناختن فعالیت‌ها و سازماندهی، آماده کرد. استراتژی دولت برای نحوه مواجهه با مخالفت‌های مجلس چیست؟ یکی از درخشان‌ترین اقدام‌های دولت روحانی رسیدگی به مسئله بورسیه‌ها بود و جامعه و رسانه‌ها هم این حساسیت را از خود نشان دادند. نکته دیگر این است نگاه اکثریت نمایندگان این بود که شفاف‌سازی انجام شود. کانون فشار در ارتباط با بورسیه‌ها فقط از جانب برخی از نمایندگان مجلس بود، نه همه آنها. البته دولت هم می‎‌خواست که با رعایت انصاف، به این تخلفات رسیدگی شود. درنهایت هم مشخص شد که بیش از هزار یا کمی بیشتر از این، مشکلی وجود نداشت، یعنی اگر اینها در دوره اصلاحات هم می‌خواستند بورسیه بگیرند، مشکلی نداشتند. البته در فضای تبلیغی هم به بعضی از این افراد ضربه وارد شد. تصور کردند همه بورسیه‌شده‌ها متخلف هستند. چون پرونده این افراد در کمیسیون‌های متعدد و کمیته‌های مختلف بررسی می‌شد، آمارهای متعدد اعلام شد. البته سعی هم شد که افراد، آسیب زیادی نبینند درعین اینکه دانشگاه نباید آسیب ببیند. در مصاحبه تلویزیونی‌ای که دکتر فرهادی هم داشتند، از هفت یا هشت نامه دیوان محاسبات صحبت کردند که گفتند ادامه بورسیه بعضی از افراد خلاف قانون است. یعنی اینکه خود مجلس هم اصرار بر شفاف‌سازی دارد. باز هم تأکید می‌کنم وقتی به دانشگاه به‌عنوان ابزار قدرت نگاه می‌کنیم، آن‌وقت باید کسانی در اینجا قرار گیرند که در اختیار و وابسته به یک تفکر هستند. این تفکر در اختیار هر جناحی باشد، خطرناک است و اگر اصلاح‌طلبان هم این‌گونه به دانشگاه بیندیشند، خطرناک است. دانشگاه یک نهاد ملی است و باید در خدمت توسعه کلان جامعه باشد و بین دانش، دانشگاه، توسعه و سیاست‌گذاری برای توسعه، پیوند ایجاد کند. بعد از انتخاب آقای فرهادی به عنوان وزیر علوم، اخباری از افزایش رفت‌وآمد نمایندگان عضو جبهه پایداری به وزارت علوم منتشر شد. این تا چه حد صحت داشت. در دوره‌های قبل هم همین جلسات برگزار می‌شد و این طبیعی است. وزیر علوم، وزیر همه جناح‌ها و گروه‌های سیاسی است. در کشور جناح‌های متعدد، نمایندگان مجلس و احزاب سیاسی می‌خواهند از راه‌های متعدد سیاست‌های خود را بر وزیر تحمیل کنند. البته الان کمی بیشتر شده است. اما بستگی به این دارد که ایستادگی وزیر در برابر خواسته‌های این افراد و جناح‌ها چگونه است. دکتر فرهادی مسیر را خوب می‌شناسد و هم ایشان و هم دولت به چارچوب‎های وزارت علوم ملتزم هستند، اما نوع رویه‌ها و روش‌ها برای رسیدن به این هدف، شاید متفاوت باشد. به‌نظر شما چقدر سیاست وزارت علوم در دوره آقای فرهادی با سیاست قبلی وزارت علوم، همسو خواهد بود؟ من با شناختی که از دکتر فرهادی دارم، ایشان خود را متعهد به چارچوب‌ها و اصولی می‌داند که برای وزارت علوم تعریف شده است. اما طبیعتا در مورد چگونگی اجرای این سیاست‌ها، شاید روش متفاوتی داشته باشد. ایشان فردی بسیار اخلاقی و علمی است اما جامعه‌ گاه رویه‌هایی را تحمیل می‌کند که باید به آنها توجه داشت. شاید نوع رویکرد دکتر فرجی‌دانا یا دکتر توفیقی با دکتر فرهادی در کند و تند حرکت‌کردن، متفاوت باشد، اما دکتر فرهادی به‌شدت مقید به برنامه‌های دولت یازدهم در وزارت علوم و اصول وزیر قبلی هستند. البته دکتر روحانی هم گفتند فرهادی ادامه‌دهنده راه دکتر فرجی‌دانا و دکتر توفیقی هستند و هر کدام از آن گزینه‌ها که برای وزارت علوم انتخاب شده بودند، در راستای عمل به همین اصول بودند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.