مقدورات و محذورات دولت در همسایگی
میرمحمود موسوی . کارشناس روابط بینالملل
مقدورات و محذورات دولت در همسایگی
در سیاست خارجی هر کشور، روابط با همسایگان اولویت و اهمیت دارد. این اهمیت در تمام حوزههای مختلف سیاسی، امنیتی، اقتصادی و فرهنگی وجود دارد. حتی گسترش فناوریهای نو نیز نتوانسته از درجه این اهمیت بکاهد. به هر دلیلی اگر دولتی نخواهد یا نتواند به این مهم توجه کند، به امنیت و منافع کشورش زیان رسانده است. روابط ایران با همسایگان را از جهتی میتوان به عرب و غیرعرب تقسیم کرد. این دو بخش در بحث و تحلیل حتما مشترکات و تفاوتهایی دارند. در این نوشته بحث ما محدود به همسایگان غیرعرب کشورمان است و میخواهیم از دو سال گذشته - دولت یازدهم و وضعیتی که بر این روابط حاکم بوده - ارزیابی اجمالی داشته باشیم. چند موضوع در تمام منطقه، با درجاتی متغیر، روابط را تحتتأثیر قرار دادهاند. موضوع انرژی هستهای و تبعات آن، بهویژه تحریم مؤثرترین سهم را در روابط داشته است. تحولات متعاقب بهار عربی در منطقه خاورمیانه و اختلاف دیدگاههای موجود، موضوع مهم دیگری است که در روابط مورد بحث، نقش تعیینکننده داشته است. سومین عامل، نگرشهای مذهبی متفاوت با چاشنی تند افراط است که بسیاری از اختلافات و مشکلات در منطقه را دامن زده است. در ادامه، نگاهی اجمالی به وضعیت روابط کشورمان با همسایگان مهم غیرعرب در سالهای اخیر خواهیم داشت. روابط کشورمان با ترکیه در چند سال اخیر به میزان زیادی تحت تأثیر تحولات سوریه و سیاستهای مختلف دو کشور در این رابطه بوده است. هر چند اختلافات مذهبی یا به عبارت دیگر دوقطبی مذهبی که در منطقه شکل گرفته، اهمیت بسیار اساسی در این روابط داشته است، اما صحنه عملی اختلاف، منازعات جاری سوریه است. بهاین نکته مهم در بستر روابط تاریخی دو کشور باید توجه کرد که با عنایت به آرمانهای جمهوری اسلامی، حکومت 12ساله حزب عدالت و توسعه بیشترین نزدیکی را با ایران در طول صد سال گذشته داشته است. رقابتهای سالم و تعریف شده و محدود میان کشورهای مختلف، طبیعی است و حتی به نظر من، موجب تحرک بیشتر رقبا و سرعت توسعه در حوزههای مختلف میشود، اما در کنار این قضیه، به تجربه جهان نو باید توجه کرد. یک نگاه ساده به دنیای پیشِرو و پیشرفته نشان میدهد، همکاریهای منطقهای نقش اساسی در توسعه اقتصادی و فرهنگی بازی میکند. به عبارت دیگر درباره ترکیه، بر این باور هستم بهترین فرصت برای همکاریهای درازمدت، در ابعاد کلان آن، در دهه اخیر در دسترس بوده است، اما متأسفانه دولتهای نهم و دهم فاقد درک لازم سیاسی در این موضوع بوده و دولت یازدهم نیز فاقد شرایط لازم برای اصلاح سیاستهای نادرست گذشته در این موضوع بوده است. شاید در زمانی مناسب، بتوان این هزینهها را به شکل تحلیلی بیان کرد. همچنین امرِ مهم سودهای عظیم بهدستنیامده یا ازدسترفته نیز کاری است که عقلا و دولتمردان خادم به آن توجه میکنند و جاهلان یا مغرضان آن را نادیده میگیرند. وضعیت روابط با دیگر همسایه مهم، یعنی پاکستان، تفاوتهایی دارد. پاکستان سالهاست گرفتار چندین مشکل گسترده و عمیق است. حضور و فعالیت گسترده افراطیهای داخلی و خارجی در این کشور، بههمراه فساد و فقر، اصلیترین عامل وضع نابسامان پاکستان است. این مشکلات موجب تشدید شرایط نامطلوب امنیتی، اقتصادی و فرهنگی در مناطق و استانهای مجاور مرز کشورمان، بهویژه استان سیستانوبلوچستان میشود. ناتوانی دولتهای متغیر پاکستان در اداره مشکلات ذکرشده در طول 15 سال گذشته، روابط فیمابین را تحت تأثیر قرار داده است. البته ذکر این مطلب نباید این تصور را ایجاد کند که همه مشکلات این منطقه از خارج از کشور به داخل سرریز میکند، وضعیت خود منطقه نامناسب است که نیاز به بحث مستقل دارد. در طول دو سال گذشته، دولت یازدهم تلاشهایی برای کاهش مشکلات داشته است، اما تا رسیدن به نتیجه مطلوب، فاصله زیادی داریم. دولت نیز به اختیارات بیشتری برای اداره مشکلات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی منطقه نیاز دارد و اما افغانستان، حکایت دیگری است. کشوری که از 35 سال پیش بر اثر اتفاقات سنگینی همچون اشغال خارجی و جنگ بههم ریخته است. تلاشهای مختلفی برای اداره اوضاع این مملکت صورت گرفته و قدمهای بلندی به جلو برداشته شده است. حضور ابرقدرتها و قدرتها در این چند دهه بر سیاستهای ایران در قبال مشکلات این همسایه تأثیر منفی زیادی گذاشته است. از این جمله است حضور 14ساله سیاسی- نظامی آمریکا و همپیمانهایش در این کشور که همیشه تأثیر آن در روابط فیمابین دیده شده است، بنابراین سایه چتر امنیتی- نظامی و ورود دستگاههای مختلف اطلاعاتی- امنیتی در حوزه سیاسی روابط کاملا مشهود است. در دو سال گذشته تغییر چندانی در این روند مشاهده نشده است. به گمان من، روابط میان دو کشور ایران و افغانستان نیاز جدی به بازبینی و بازخوانی دارد. باید از نو منافع خود را تعریف کنیم. باید سیاستهای گذشته خود را در این قضیه منصفانه و بدون ترس و تعصب بررسی کنیم. گمان میکنم اشکالاتی پیدا خواهیم کرد. تاریخچه 35 سال گذشته افغانستان پر از مداخله و رقابتهای دشمنانه قدرتهای منطقهای و غیرمنطقهای است. حل مشکلات این منطقه نیاز به همکاری گسترده تمام دولتهای منطقه دارد. باید به ریشه مشکلات توجه کرد. اختلافات تاریخی و مرزی و ارضی بسیار مهم است. نباید تردید کرد که برای توسعه کشورمان نیازمند آرامش، امنیت، صلح و ثبات در کل منطقه هستیم. در افغانستان، در پاکستان، در کشمیر، در هند و صدالبته در کشور خودمان ایران توجه جدی به خواستههای مردم و احترام به حقوق آنها از طریق سازوکارهای تعریفشده، برنامهای متفاوت با رقابتهای دشمنانه را به ارمغان خواهد آورد. احترام به عقلانیت جمعی در سطح ملی به همراه توجه به همکاری جمعی در سطح منطقهای، امر بایستهای است که حاصل آن تمام منطقه را آباد خواهد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.