پَرسههای الکی!
کریم ارغندهپور
تأثیر شبکههای اجتماعی بر مخاطبانِ گسترده چیست؟ این سؤال مهمی است. هماکنون وقت زیادی از هموطنان ما در این شبکهها صرف میشود. این شبکهها و نیز اپلیکیشنهای جدید بهویژه روی گوشیهای هوشمند تلفن همراه، کاربران را گزیدهخوانتر کرده است. میزان زمانی که هر کاربر برای «مطالعه» صرف میکند حالا احتمالا بیشتر از گذشته است، ولی اغلب مطالبی که خوانده میشود به مقیاس وقتی که گذاشته میشود در یک نگاه کلی، سطحی و کم ارزش است. به عبارت دیگر اگر هر کاربر بعد از ساعتها استفاده از برنامههایی مثل فیسبوک، اینستاگرام، وایبر و تلگرام و امثال آنها از خود بپرسد که در ازای آن چه چیزی به دست آورده جز پارهای حرفها و خبرهای تکراری و جوکهای رنگارنگ و ردوبدلکردن عکس؟ واقعا اندک است. پارهای تحقیقات اجتماعی نشان داده در کشورهای درحالتوسعه، میزان استفاده از این نوع برنامهها از کشورهای پیشرفته بیشتر است، اما واقعیت این است که استفاده اینچنین از تلفن و کارویژههایش بر کیفیت زندگیها نمیافزاید. افزایش استفاده از این اپلیکیشنها نهتنها به خودیخود مفید نیست بلکه چون وقت کاربران را با بازدهی ناچیزی پر میکند احساس نیاز آنها به کتابخوانی و فراگیری را نیز کاهش میدهد. متأسفانه کسی که مدام از کامپیوتر یا گوشی تلفنهمراه با دیگران تصویر و متنهای کوتاه و ساده و سرگرمکننده ردوبدل میکند، از خواندن متون بلندتر امتناع میکند. اینچنین است که رفتهرفته سلیقه اجتماعی در یک سطح کلی تغییراتی میکند که شناخت جزئیات آن لازم است. اینها هیچیک کارویژههای شبکههای اجتماعی نیست. مانوئل کاستلز، جامعهشناس اسپانیایی و نویسنده سهگانه عصر اطلاعات، وقتی به ترکیب واژه «شبکه اجتماعی» اشاره میکند، در واقع اجتماعی بههمپیوستهتر coherent را تصویر میکند که جهانیشدن و افزایش تحرکات اجتماعی mobility نهتنها آنها را از هم دور نمیکند بلکه دهکدهای جهانی را ایجاد میکند که افراد در عین دوری، کاملا به هم نزدیکند. پیامها ظرف لحظهای از یک سوی جهان به سمت دیگر ارسال و دریافت میشود و ارتباطات تسهیل و ارزان شده است. این تعاریف با آنچه در کشورهای جهان سوم در شبکههای اجتماعی جستوجو میشود تا اندازه زیادی متفاوت است. هر چند ارتباطات تسهیل شده ولی گاه چنان کمکیفیت و سطحی است که اصل آن را زیر سؤال میبرد. یک علت عمده این وضعیت وجود محدودیتهای گسترده بر سر چهارراههای ارتباطی و رسانهای است. سؤال اصلی این است که اگر محتوای بیشتر مطالب ردوبدلشده ناچیز است اصولا چرا استفاده از آنها روزبهروز گستردهتر میشود؟ پاسخ به این سؤال را پیش از عموم کاربران، باید نزد محتواسازان جامعه یافت. وقتی سایر محتواها، افراد را به اندازه کافی راضی و بینیاز نمیکند، وقتی رسانههای اصلی و بزرگ ما مخاطبانشان را از دست میدهند و جذابیت تولیداتشان کم است، وقتی تقاضاهای فرهنگی با عرضه ناهمسان است، وقتی گفتمانِ «باید» و «الزام» و «اجبار» جاری میشود و وقتی از سوی مقابل فقر و فساد و تبعیض و بیکاری هست و ناامیدی و امثال آنها، هر روزنهای که برای لحظهای -هر چند سطحی و غیرمفید و نالازم- جذابیت ایجاد کند خریدار دارد. اینجاست که اپلیکیشنهای جدید خیلی بیشتر از کشورهای پیشرفته بهکار گرفته میشوند ولی اینکه آیا کیفیت زندگی را هم افزایش میدهند، همیشه زیر یک علامت سؤال بزرگ قرار دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.