رأی فقط رأی است، بیعت نیست
احمد غلامی . سردبیر
«پری اندرسون» نقل به مضمون معتقد است، «بزرگترین دستاورد بشر دموکراسی است و اگر قرار باشد سوسیالیسم در جایی به بار بنشیند، در کشورهای اروپایی است که دموکراسی را پیش و بیش از هر جایی تجربه کردهاند». سطح اتکای این تفکر بسیار تأملبرانگیز و شگفتانگیز است. با سادهسازی این مفهوم میتوان نتیجه گرفت هرگونه ایدئولوژی که بخواهد خودش را منهای دموکراسی تعریف یا از آن سوءبرداشت کند، خودش را با استبدادی خواسته یا ناخواسته گره زده و شکست میخورد. شاغول حکومتهای کنونی در دنیای مدرن میزان دموکراسی است، برخی کشورها دارای دموکراسیهای قوی و بعضی جزء دموکراسیهای ضعیف هستند. در 150 سال گذشته، یکی از جلوههای قابل رؤیت دموکراسی، صندوق رأی است؛ یعنی اطاعت از میل مردم بر حسب جمع جبری آرای کاندیداها. این نکته بدیهی را همه میدانند که این میل که منجر به انتخاب میشود چندان اصالت ندارد. یعنی این میل گاه دستکاری میشود گاه میل «دیگر»ی است که در ما حلول میکند. قصد و انگیزه و دلیل ادامه این بحث اینک در اینجا جاییندارد.
بعد از پیروزی انقلاب هم صندوق رأی یکی از مظاهر جدی دموکراسی در ایران بوده است و اگرچه با فرازونشیب، با عشق و نفرتها و با قهر و آشتیهای زیادی همراه بود، اما همواره به شکلی نمادین سرنوشت سیاست داخلی ایران را رقم زده است. یازدهمین دوره انتخابات ریاستجمهوری در خرداد 1392 که حسن روحانی، جانشین احمدینژاد شد، نیز از این قاعده مرسوم مستثنا نیست.
اما ناگفته پیداست و به شکلی ملموس و عینی احساس و تجربه میشود که انتخابات خرداد 92، با دورههای دیگر تفاوتی عمیق دارد. اگر بخواهیم آن را با دو دوره شگفتانگیز دیگر مقایسه کنیم، قطعا به نتایج بهدردبخور و جالبی خواهیم رسید. یکی از این نکات بدیهی این است که دومخرداد 1376 انفجاری از شور و حماسه بود، برای تغییر سریع که اندکاندک در تودههای مردم به سردی گرایید. در نخبگان جامعه آرمانگرایی دوم خرداد به واقعبینی و در سوداگران سیاسی به مصلحتاندیشی منجر شد. از این پارهپارهشدن طبقه متوسط و نخبگان، مردی ظهور کرد که همچون ناپلئون دوم بر اسب رؤیاسازی سوار شد و چون او که نماینده کشاورزان خردهپا شده بود، نماینده آدمهای حاشیهای شد که بهدنبال نمایندهای میگشتند که چون آنها حرف بزند و لباس بپوشد. اگر ناپلئون دوم کاریکاتوری از شکوهمندی عمویش بود، احمدینژاد نیز کپی بدرنگی از سادهزیستی شهید رجایی بود و حیرتانگیز است که سادهزیستی و تقواپیشگی احمدینژاد همچون شکوه قلابی ناپلئون دوم عیان و اثبات میشود. نه این، نه آن هیچکدام نماینده واقعی مردم فقیر و تهیدست نبودهاند که سوار بر گرده آنها بالا رفتهاند. اشتباه محاسباتی احمدینژاد، اشتباه مزمنی است که همواره همه رؤسای جمهوری ایران را با خطر روبهرو میکند و آن هم چیزی نیست جز کژتابی یا سوءبرداشت از رأی مردم. رأی مردم فقط رأی است، درست است که وقتی آن را دادند دیگر نمیتوانند پس بگیرند اما میتوانند از آن بگذرند و هیچ تعهدی ندارند که چون رأی دادهاند نباید به رأی خود پشتپا بزنند یا پشت به آن کنند. دستکم مردم از حق تجدیدنظر در انتخابهای سیاسی خود برخوردارند. با کسی عهد اخوت نبسته و بیعت نکردهاند که نتوانند به آن پشت کنند. آنچه این توهم را در احمدینژاد متورم کرد سفرهای استانی بود. مردمی که به آرزو و امید در پی رئیسجمهور خود میدویدند تا با عریضهای مشکلاتشان را به او بفهمانند. گونیها پر از عریضه میشد و احمدینژاد پر از غرور که اینان مردمی هستند که آمدهاند تا دوباره رأی خود را تأیید و تجدیدمیثاق کنند. از همینجا بود که احمدینژاد از دست رفت. مردمفریبی که مردم فریبش دادند. حسن روحانی نیز از این بلا در امان نیست، او باید بداند مردم به او رأی دادهاند و چشمانتظارند تا صحت رأیشان ثابت شود. در خرداد 92 مردم و نخبگان ثابت کردند به مسائل سیاسی عمیق و رندانه و در بدترین حالت منفعتطلبانه نگاه میکنند. این حق مسلم آنهاست که اینگونه نگاه کنند، چون فقط یک فرصت دارند و یک برگه رأی. ماحصل صندوق رأی، رئیسجمهوری است که از دل این سازوکار مدرن بیرون میآید؛ پس بیعت معنا ندارد. درستی این برداشت مردم و مفهوم رأی زمانی اثبات شد و عینیت پیدا کرد که در خرداد 92 مردم با این پیام مهم روبهرو شدند که حتی اگر به نظام هم انتقاد ندارند اما باید برای تعیین سرنوشت خودشان رأی بدهند. این نقطه عطفی در تاریخ انتخابات ریاستجمهوری یازدهم بود که مردم و نظام، به توافق مهمی دست یافتند: میزان رأی ملت است و صیانت از آن. ادامه این بحث و مقایسه این انتخابات با دورههای دیگر اگرچه جذاب است؛ اما اطاله کلام همواره دلآزار است. اما اینک روحانی با دو وضعیت متفاوت روبهرو است: یکی عرضی و دیگر طولی. در وضعیت عرضی حسن روحانی وارث و نماینده چهرههای اصلاحطلب است. در مسیر خود نمیتواند از مسیر اصلاحات و پیشگامان آن دور یا منفک شود. این نه به نفع خودش است نه به نفع اصلاحات. البته حسن روحانی اثبات کرده در این مسیر ثابتقدم بوده. پیشنهادش درباره رفراندوم حرکتی روبهجلو و فضاساز است. پافشاریش بر برخورد قانونی و عقلی با مسئله ارشاد و ایجاد فضایی بازتر از قبل در حوزه هنر و ادبیات و اندیشه از این دست است. وضعیت دوم، طولی است. حسن روحانی در طول مصائب احمدینژاد گام برمیدارد، مصائبی که گاه به نظر میرسد آگاهانه به این کشور تحمیل شده است تا منافع اقلیتی را دستوپا کند. حسن روحانی و کابینهاش حق دارند تا مدتی به توصیف وضعیت بهجامانده از دوره قبل بپردازند تا مشکلاتی را که سر راهشان قرار دارد به مردم اعلام کنند و گاهی هم دل مخالفان را خنک کنند اما در پایان هر دوره درو خرمن، مردم چشم به گونیهای پر و قابلشمارش دارند. حسن روحانی و اصلاحطلبان باید بدانند و تجربه هم ثابت کرده رأی فقط یک رأی است. اگر مردم نخواهند یا نتوانند در یک یا دو دوره ریاستجمهوری رأیشان را پس بگیرند اما در فرصتی مقتضی اثر خود را خواهند گذاشت و اثبات خواهند کرد در مدتی کوتاه میشود آنها را فریب داد اما در بلندمدت نه، و ازهمینروست که یکی دیگر از ویژگیهای انتخابات خرداد 92 این بود که مردم ثابت کردند با کسی عهد اخوت نبستهاند و بههمیندلیل 24 میلیون رأی شمردهشده احمدینژاد بهیکباره با حضور سعید جلیلی، ادامه طبیعی آن خطمشی، در انتخابات ریاستجمهوری تا حدود چهار میلیون کاهش مییابد. این رأی با احتساب رأی سازمانی این گروه یعنی باخت در انتخابات و تاخت با هیچ؛ اما پاشنه آشیل جدی حسن روحانی، بحران محیطزیست است؛ بحرانی که سیاسی نیست و بحرانی تمدنی است که البته رئیسجمهور به اهمیت آن واقف است. اما در بیان آن کمی خامدستانه عمل کرد. در فرصتی دیگر میشود به این بحران پرداخت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.