راهبرد یكسان، تاكتیك متفاوت
زینب اسماعیلی
هر دو بر ملیبودن بحث هستهای تأکید دارند و معتقدند نظرات موافق و مخالف فضا را به سمت اجماع پیش میبرد. از اینكه بحرانی ساختگی در حال فروكشكردن است، خرسند بودند و تأکید داشتند در روزهای عطف و تاریخی مذاكرات قرار داریم. سیروس ناصری و محمد سعیدی، دو عضو اسبق تیم مذاكرهكننده هستهای، میهمان گروهی از رسانهها بودند تا به انتقاداتی كه در مورد مذاكره در دوران ریاست حسن روحانی بر تیم مذاكرهكننده و پذیرش پروتكل الحاقی مطرح میشود، پاسخ دهند. سیروس ناصری، عضو تیم مذاكرهكننده در دوران حسن روحانی، معتقد است كه مشخص نیست در روزهای آینده توافقی انجام شود یا نه، اما در تحلیل شرایط میگوید وضعیت ایران و آژانس در بدترین شرایط خود قرار دارد. محمد سعیدی، معاون سازمان انرژی اتمی در دوران ریاست آقازاده بر این سازمان و عضو تیم مذاکرهکننده در دوره روحانی و لاریجانی هم اگر چه دستاوردهای دوران پیشین مذاكرات را برنامهریزیشده و كار فنی را هماهنگ با كار سیاسی میداند، اما نگران اكنون هم هست. او میگوید: «آیندگان روی نظرات و مواضع ما قضاوت میکنند مثل همان كه ما در مورد ملیشدن صنعت نفت، مواضع افراد را بررسی میکنیم». هر دو از دلگرمیدادن به مذاكرهكنندگان سخن میگویند و اینكه در یك صحنه تاریخی قرار داریم. این میزگرد به همت جمعی از رسانهها و به میزبانی «ایلنا» برگزار شد.
بحران و مسئله هستهای چگونه ایجاد شد و در دولت اصلاحات در روند این پرونده چه گذشت؟ سیروس ناصری: در مورد شروع این ماجرا باید گفت آمریکا در فضای ویژهای احساس میکرد قدرت و توانایی لازم برای تغییر اساسی وضعیت خاورمیانه را دارد و با بهانهکردن اتفاقاتی، یکسری عملیات نظامی سیاسی را شروع کرد، تا کشورهای همسو را به تغییری اساسی برساند. موضوع هستهای باید واقعبینانه و در آن چارچوب دیده شود. دستگاه سیاسی کشور با یک بحران بزرگ بینالمللی مواجه شد که دستگاههای تبلیغاتی جهان هم بر آن میدمیدند. در مقابل، کار هوشمندانه، دقیق و برنامهریزی شدهای آغاز شد تا با انجام اقدامات اولیه، فرمان این قضیه از آمریکا گرفته شود و به نحوی دست خودمان قرار بگیرد. از آنجا که اروپا دنبال جنگی جدید در منطقه نبود، ایران بهخوبی از ابزار مذاکره با اروپاییها استفاده کرد. در آن دوران با هدف ایجاد توانایی کامل غنیسازی و تولید سوخت هستهای، برنامه سیاسی منطبق با این برنامه عملیاتی، طراحی شد تا بدون مواجهه با خطر، هزینه سنگینی پرداخت نکنیم و حتی بتوانیم از همین موقعیت برای ارتقای جایگاه سیاسی کشور استفاده کنیم. وقتی وضعیت به گروه بعدی تحویل داده شد، در کشور یک برنامه هستهای به طور جامع و کامل، تنظیم و مقدمات آن فراهم شد تا با اهتمام و اطمینان کافی نسبت به موفقیتآمیزبودن برنامه غنیسازی، به هدف نهایی که غنیسازی است، رسیدیم. واقعا هیچ هزینه سیاسی ندادیم. در تمام آن دوره آمریکاییها به شدت منفعل بودند. البته اگر اروپا توانایی رسیدن به یک تفاهم سیاسی در همان مقطع را داشت که شامل غنیسازی میشد یا اینکه آمریكاییها از نظر لجوجانه خود عبور میکردند و غنیسازی را میپذیرفتند، ما میتوانستیم به یک تفاهم سیاسی هم برسیم؛ ولی به این دلیل که از جانب طرف مقابل این امکان فراهم نشد ما از این فرصت استفاده کردیم و مجموعه زنجیره برنامه غنیسازی و سوخت را کامل کردیم، پایههایش را ریختیم و به نقطهای رسیدیم که قدم بعدی شروع غنیسازی بود، شاید فقط مقداری کارهای فنی ساختمانی باقی مانده بود. بالاخره آن مسیر به غنیسازی منتهی میشد که دولت تغییر کرد و دوستان دیگری مسئولیت برعهده گرفتند و مسیر را به طریقی که مصلحت میدانستند، ادامه دادند. سعیدی: برنامه هستهای ایران برنامهای تدوینشده از سال 1353 بود که شامل ایجاد 23هزار مگاوات برق هستهای و ایجاد چرخه سوخت هستهای بود، براساس مطالعاتی که مؤسسه استنفورد آمریکا انجام داده بود این برنامه جزء برنامههای قطعی ایران در سال 1353 شناخته میشد و در همان دوران بر اساس همان برنامه مذاکراتی بین ایران و آمریکا برای انتقال تکنولوژی چرخه سوخت به ایران انجام شد. سال 55 یا 56 بود که کیسینجر بهعنوان رئیس کمیسیون مشترک ایران و آمریکا به ایران سفر كرد و یکی از مباحث جدی در آن مذاکرات این بود که آیا آمریكا حاضر است غنیسازی را به ایران بدهد یا نه؟ که آمریکا غنیسازی را نمیپذیرد؛ ولی در آن مذاکرات تولید مواد اولیه را که UF6 است، میپذیرند، اما حاضر نمیشوند غنیسازی را به ایران بدهند. درواقع مثل همان مدلی که با کرهجنوبی عمل کردند و تا مرحله تولید UF2- UF4 , UF6 به کره جنوبی اجازه دادند. UF6 آمادهشده در کرهجنوبی به یکی دیگر از کشورها که دارای غنیسازی است، انتقال داده میشود و بعد از غنیسازی به نیروگاههای هستهای کره جنوبی بازگردانده میشود. این مدل را آمریکاییها با ایران پیش بردند و از طرف دیگر دو قرارداد با زیمنس برای دو واحد نیروگاه بوشهر بسته میشود و دو واحد 990 مگاواتی در منطقه دارخوین با شرکت فرانسوی بسته میشود. بعد از انقلاب این برنامه متوقف شد، زیمنس حاضر نشد، پروژه را ادامه بدهد، پروژه دارخوین هم در مرحله تجهیز کارگاه بود، ولی هنوز تجهیزات اصلی توسط شرکت فرانسوی به ایران منتقل نشده بود. مجددا اوایل دهه 70 که آقای هاشمی به چین سفر میکنند، توافقی انجام میشود که کارخانه یوسیاف اصفهان توسط چینیها ساخته شود و به مرحله بهرهبرداری برسد. در موافقتنامه 1992 ایران و روسیه هم روسیه میپذیرد كه واحد یک نیروگاه بوشهر را تکمیل کند. برنامه مستند و پایداری برای تولید برق هستهای و در کنار آن ایجاد پلنتهایی برای تولید سوخت بوده است که خیلی وابسته نباشیم و تضمینی باشد برای اینکه ایران میخواهد نیروگاههایی بسازد و تولید کند. سال 1375 چینیها به دلیل فشارهایی که آمریکاییها آوردند، به طور یکجانبه قرارداد یوسیاف اصفهان را لغو کردند و حاضر نشدند ادامه بدهند. در آن سو کار با روسیه هم بهکندی پیش میرفت و قرارداد به دلایلی مختلف، چه از بعد قراردادی و چه سیاسی، آنطور که باید، انجام نمیشد. این اتفاقات تا پایان سال 76 به همین شکل ادامه پیدا کرد تا آذرماه 76 با رویکارآمدن دولت جناب آقای خاتمی، بحثی در کشور مطرح شد که آیا ایران میخواهد برنامه هستهای خود را ادامه دهد یا متوقف کند؟ آنزمان در کمیته عالی فناوری که با حضور رئیسجمهور وقت تشکیل میشد، تصمیم گرفته شد یک برنامه جامع و پایدار هستهای مبتنی بر یک برنامه صلحآمیز هستهای تدوین و تنظیم شود که هم دربرگیرنده نیروگاههای اتمی و هم چرخه سوخت باشد. بر این اساس، کشور تلاش میکند ابتدا یک شریک خارجی پیدا کند، اگر نه خودش بتواند گامبهگام این برنامه را به پیش برد. یعنی دورنمای روشنی از ابتدا داشتیم. از همان زمان، نگاه هستهای کشور این بود که برنامه صلحآمیز داشته باشیم و از طریق سوخت هستهای و در کنارش تولید سوخت هستهای، این برنامه بهصورت جامع تنظیم و تصویب شد. گامبهگام جلو رفتیم. نیروگاه بوشهر با اصلاحیهای که به قرارداد زده شد، عملا به صورت صددرصد در اختیار روسیه قرار و شتاب گرفت. از آن طرف به صورت موازی در سه مرحله، پروژههای فناوری هستهای آغاز شد. مرحله اول، تولید آب سنگین و در کنارش تولید رآکتور آب سنگین، مرحله دوم تولید مواد اولیه یعنی تولید کیک زرد تا مرحله UF6، در مرحله سوم، غنیکردن UF6 تا 5/3 و پنج درصد.
سال 77 هیچ کشوری حاضر نبود تکنولوژی رآکتور آب سنگین را به ما بدهد، حتی طراحی تجهیزاتی که از شرکت چینی گرفته بودیم، طراحی بسیار مبهمی بود. کاری بسیارسخت و تصمیمی استراتژیک برای کشور بود. واقعیت این است که برای اجرای این برنامه فقط 50 درصد مطمئن بودیم که اجرا خواهد شد و عملیاتی میشود، 50 درصد دیگر برایمان مبهم بود. چون دانش کافی در کشور وجود نداشت و افراد متخصص در کشور نبودند و هیچ کشوری حاضر نبود چنین تکنولوژیهایی را به ایران منتقل کند. همه این اتفاقات خیلیخوب پیش رفت و سال 1384 بود که توانستیم مواد UF6 را به طور آزمایشی در یوسیاف اصفهان تولید کنیم. البته قبل از آن به صورت آزمایشی تولید شده بود و به صورت صنعتی عید سال 84 توانستیم تولید کنیم. با اینكه در پاریس و بروکسل توافق شده بود که این فرایند را به حالت تعلیق درآوریم، این تعلیق هیچ تأثیری روی فرایند تولید یوسیاف ما در اصفهان نگذاشت. در ماه پایانی دولت آقای خاتمی تصمیم گرفته شد که یوسیاف راهاندازی شود و بدون هیچ مشکلی، تولید صنعتی را آغاز کردیم. در این دوره، غنیسازی و کار روی ماشینهای سانتریفیوژ باوجود تعلیقی که انجام شده بود، در بعد آزمایشگاهی و در بخش تحقیق و توسعه به خوبی در حال انجام بود و با مهندسی معکوسی که انجام میدادیم توانستیم همه مشکلات پروژه را رفع کنیم. وقتی تصمیم گرفته شد که زنجیره سانتریفیوژ را ایجاد کنیم، بهراحتی در کمتر از 30 روز توانستیم اولین چرخه را بالا بیاوریم. در این دوران، اتفاق مهم دیگر، تولید آب سنگین بود. یک ماده بسیار استراتژیک که آن مجموعه هم به مرحله بسیار روشنی رسید، اما طراحی رآکتور آب سنگین 40 مگاواتی انجام شد ولی در تهیه برخی تجهیزات حساس آن دچار مشکل بودیم که بعدها برطرف و دانش آن در کشور ایجاد شد. در هشت سال، از سال 77 تا سال 85، بنیان و اساس برنامه هستهای ایران بهخوبی برای یک جهش و گام بلند تنظیم و آماده شد. هیچ تعهدی از دولت اصلاحات به دولت احمدینژاد منتقل نشد سال 84 ایران و سه کشور اروپایی یکسری تعهدات در قراردادهای تهران، پاریس و بروکسل داشتند و اواخر دولت آقای خاتمی تعلیقها از طرف ایران شکسته شد. سؤال این است که چه تعهداتی از قراردادهای دولت اصلاحات به دولت احمدینژاد منتقل شد؟ ناصری: البته مایلم خیلی بین دولتها تفکیک ایجاد نکنیم، موضوع هستهای یک موضوع ملی است. یک مسیر پیوسته در آن طی شده و در مراحل مختلف حسب شرایط و سلیقههای مختلف که حاکم بوده، ممکن است تاکتیکهای مختلفی استفاده شده باشد. اما هدف مشترک این بوده است که برنامه هستهای که در کشور تصویب و تدوین شده بود، کامل کنیم و به اجرا دربیاوریم و در این مسیر موفق باشیم. با همه اينها در پاسخ به این سؤال، وقتی برگردیم به آن مقطع، باید بگویم که نه، هیچ تعهد خاصی به مسئولان بعدی منتقل نشد. هیچ قرارداد یا معاهده، مقاولهنامه و سند تعهدآوری در هیچ مقطعی با سه کشو اروپایی نداشتیم. اما تغییر فضا با این شرایط شروع شد که قطعنامهای در شورای حکام زیر سایه نفوذ آمریکا تصویب شد که از ایران خواست همه فعالیتهای مرتبط با غنیسازی را تعلیق کند؛ این خواست هم تحت ماده 18 شورای حکام بود که مثل ماده 41 شورای امنیت، جزء موارد اجباری است. بر اساس این ماده که اساسی و فوری است، خواسته شده بود ایران برای بازرسی جامع و کامل از برنامه هستهایاش امكان دسترسی بدهد. قطعا ما موافق نبودیم و به آن تن نمیدادیم. اما به جای اینکه خیلیسفت، نه بگوییم و شعار تند بدهیم و در عمل ناگزیر به کوتاهآمدن شویم، بازی کردیم. گفتیم منظور شما از تعلیق غنیسازی که همه چیز نیست، شما میگویید گاز تزریق نکنید، برای آنکه ما در آن شرایط اصلا آمادگی تزریق گاز نداشتیم. پیشبینی این را هم کرده بودیم که میتوانست ششماه تا دو سال باشد، چون هنوز لوازم اولیه غنیسازی را نداشتیم، بنابراین اول از گازدهی شروع کردیم و با این مسئله آنها را مشغول کردیم تا در این مدت بتوانیم بقیه کارهایمان را جلو ببریم. یعنی حداقل سانتریفیوژهای لازم را تولید کنیم تا هر وقت به تعداد تصویبشده رسیدیم، با آن بازی سیاسی کنیم و بگوییم این را تعلیق میکنیم تا بتوانیم UF6 را تولید کنیم. دشوارترین و مهمترین و تعیینکنندهترین بخش عملیات فنی مربوط به غنیسازی و تولید سوخت هستهای، همان موارد اولیه UF6 است. خود اعضای آژانس در حیرت بودند. این یك کارخانه بزرگ است. UF6 کارخانهای بزرگ و روی خاک بود و مسائل نظامی نگرانكننده هم در آن زمان وجود داشت و میتوانست اولین نقطه تهدید باشد، بنابراین طراحی سیاسی و عملیاتی باید اینگونه میشد که فعلا توجه روی UF6 نباشد. میتوانستیم درباره هر نقطه دیگری که نیاز به عملیات سنگین نداشت، مذاکره کنیم تا بار سنگین تهیه مواد اولیه، به نتیجه برسد. با هماهنگی و انسجام لازم بین مجموعه سیاسی و فنی به این نقطه رسیدیم. در مورد اراک هم هیچ تعهدی داده نشد. آب سنگین تولید شد و طراحی رآکتور اراک با آب سنگین کاملا در داخل صورت گرفت. اینها دستاوردهای کوچکی نیست. به دلیل همدلیای که وجود داشت. آقای آقازاده و آقای دکتر روحانی کارهای فنی را زمانبندی میکردند و طبق همان زمانبندی، حرکتهای سیاسیمان را انجام میدادیم، نه بالعکس. اینطور نبود که ما حرف سیاسی پرطمطراقی بزنیم و بعد به بخش عملیاتی بگوییم که هر کاری میخواهید بکنید و آثار سیاسی آنهم هر چه شد، شد. کاملا حسابشده و با برنامه بود. سعیدی: برنامه هستهای کشور، یک برنامه کاملا ملی بوده، هست و خواهد بود. چون یک برنامه ملی است نگاهها به این موضوع باید ملی و با استراتژی درازمدت باشد. برای چنین موضوع بزرگ ملیای، باید منتقدان نظر بدهند و نظرات اثباتی هم مطرح شود تا برایند آن به اجماع ملی در کشور تبدیل شود تا بتوانیم با یک نگاه واحد مسیر را طی کنیم. در همه دورانها، تیم مذاکره یک استراتژی داشته و آنهم حفظ برنامه هستهای کشور بوده است. این یک اصل بوده، اما در تاکتیکها متفاوت بود. نکته دیگر اینکه در این دورانها اگر محدودیتی پذیرفتیم، برای حفظ دستاوردهای هستهای بود. از 2011 متعهد به بازرسی ویژه هستیم بحث نظام ویژه بازرسی یا خلط بحث پیامدی یا موضوع پروتکل الحاقی الان به شكلی مطرح میشود كه گویا پذیرفتن پروتکل یک ننگ است؟ این اتهام مطرح است که در دوره اصلاحات مدام بازرسان به مراکز ما رفتند. ناصری: این بحثی است که یک دفعه دامن زده شده؛ اینکه در گذشته دسترسی به مکانهای حساس بهسادگی انجام شده و الان هم این اتفاق رخ میدهد. اتفاقا در آن زمان بسیار سخت گرفته و دقیق عمل شد و الان هم بیش از آن سختگیری وجود دارد، اما بیطرفانه نگاه کنیم وضعیت اینطور است كه ایران عضو معاهده عدماشاعه است. پیرو این معاهده، ایران پادمان جامع را با آژانس پذیرفته. آژانس سال 2003 (1382) که یکسری رگههای غنیسازی در حد 95درصد پیدا کردند - ما میگفتیم آلودگی است، ولی آنها میگفتند شما برنامه نظامی دارید، البته آخر ثابت شد که آلودگی بود- موضوع ایران را تحت ماده 18 قرار داد. طبق ماده 18 کشوری که طرف پادمان است موظف است (نه متعهد است) که هر نوع بازرسیای که آژانس بخواهد، به آن تن دهد. به آن بازرسی ویژه گفته میشود. شرایط بازرسی توسط آژانس (نه دسترسی) به طور کامل توسط آژانس تعریف و دیکته میشود و اگر تعهدات را انجام ندهید، به شورای امنیت و ماده 19 واگذار میشود. ما با مجموعه حرکاتی که کردیم از ماده 18 درآمدیم و از آن زمان بحث «اقدامات فوری و اساسی و بنیادی» در قطعنامههای شورای حکام را مشاهده نمیکنید تا نوامبر 2011 (سال 1390) دوباره این عبارت برگشت و متأسفانه در شرایطی هستیم که بر مبنای پادمان، متعهد به بازرسی ویژه هستیم و این بسیار خطرناك است. بالاخره باید راهی برای بیرونرفتن از این وضعیت فاجعهآمیز پیدا کنیم. متأسفانه دکتر ظریف در شرایطی وارد مذاکرت شده که یک کیفرخواست جامع تفصیلی 12مادهای در آژانس و برمبنای همین پادمان فعلی، علیه ایران به صورت رسمی و مستند مطرح شده است. استنادات قلابی است و معلوم شده که کار سیا و موساد بوده که این اسناد را جاسازی میکردند، ولی متأسفانه همین موارد ضعیف و بدون مدرک واقعی، وضعیتی ایجاد کرد که آژانس آنها را از سال 2011 به طور مستند در گزارش خود گنجانده و تکرار کرده است. در آن مقطع که اینها مطرح شد ابتدا مسئولان این موارد را رد کردند، اما بعد از مدتی به مذاکره درباره اینها پرداختند و به نحوی صلاحیت آژانس را در طرح این اتهامات پذیرفتند. از یک طرف کیفرخواستي 12مادهای داریم که هر بخش جزئی و کلی مربوط به یک برنامه هستهای نظامی را شامل میشود. آیا واقعا درست و منطقی بود که ایران با چنین کیفرخواست مستندی مواجه بشود؛ قطعا نه، اما حالا مواجه است و وضعیت برنامه هستهای ما عادی نخواهد شد تا اینها حل شود. منتقدان حلنشدن مسائل نظامی گذشته، معتقدند نباید اجازه میدادیم این کیفرخواست در آژانس مطرح میشد و خودِ عنوان خسارتبار است. متأسفانه این پرونده ایجاد شده است. خب چه باید کرد؛ مثلا یک روش این است که هیچ کاری نکنیم و اجازه دهیم این اتهامات را ادامه بدهند. روش دیگر هم این است که به آن بپردازیم و ببینیم چگونه حل میشود. در این چارچوب نگاه مجدد به پروتکل معنا پیدا میکند. حداقل این است که پروتکل در مقایسه با بازرسی ویژه که الان تحت تأثیر آن هستیم، مقدار زیادی به طرف قرارداد اختیار میدهد که بتواند هر نوع خواسته آژانس را محدود کند. قطعا از نظر کارشناسی پروتکل از بازرسی ویژه که الان تحت آن هستیم به مراتب بهتر است. الان که تحت بازرسی ویژه هستیم و در همه دولتها هم بازرسی ویژه داده شده، سال 2011 كه چنین اتهاماتی به ما نسبت داده شد، فکر میکنم حدود 270 یا 260 دسترسی به آژانس داده شد. هدف امروز این است که بتوانیم به نحوی از اتهامات گذشته که به غلط و متأسفانه به غفلت دچارش شدیم، رهایی پیدا کنیم و در آینده هم تحت بازرسی ویژه نباشیم. پس این حرف درست است که تا بحث پیامدی حل نشود، توافقی در کار نیست؟ ناصری: فعلا گروهی خشن در آمریکا که شدیدترین طراحیها را در مورد ما انجام دادهاند و متأسفانه مبنا هم قرار گرفت، گفتهاند که اگر ایران موارد گذشته را حل نکند، توافق معنی ندارد. سناتورهای آمریکا و فابیوس هم این را گفتهاند. متأسفانه برخی در داخل هم بدون اطلاع روشن از وضعیت این حرف را براي خودمان تکرار میکنند. نظر شخص من این است که ما اصلا موارد گذشته را قبول نداریم. اساس آن غلط است، نه مدرک درستی دارد و نه هیچ مبنایی دارد. آژانس این موارد را با فشار آمریکاییها وارد پرونده ایران کرده و خودش هم برود، حل کند. به ما ربطی ندارد. اگر طرف مقابل نشان دهد که با اراده منطقی میخواهد حل کند، میتوان مذاکره کرد. بنابراین این پاشنهآشیل ما نیست. پاشنهآشیل طرف مقابل است. پیامدی واقعا یک مسئله سیاسی است یا فنی؟ الان گفته شده که راهحل آن مصاحبه، بازرسی از تأسیسات هستهای و تأسیسات نظامی است. ایران با این پیشنهادها مخالفت کرده، خب، راهحل جایگزین رفع پیامدی چیست؟ سعیدی: سال 2006 برای اولینبار موضوع پیامدی مطرح شد که ایران احتمالا فعالیت نظامی داشته است. اسناد و مدارکی که آژانس ارائه میداد، از همان روز اول مشخص بود که کذب و ساختگی است. برای اینکه همان زمان این موضوع و مسائل باقیمانده را حل کنیم، در زمان آقای لاریجانی مدالیتهای با آقای البرادعی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، تنظیم شد که شش موضوع بهعنوان موضوعات باقیمانده از سال 1985 بود و با عنوان مسائل باقیمانده مطرح بود و بحث پیامدی. آن شش موضوع با اینکه سالهای زیادی از آن میگذشت، بهخوبی حل شد و در آن دوران اتفاقا علاوه بر ارائه اسناد و مدارک ساعتها و روزها و هفتهها در وین و تهران بر سر آن بحث کردیم، یکی از آنها بحث منشأ آلودگیها بود که یک داستان 18 ساله بود و بعد موضوع پلونیوم و پلوتونیوم. خیلی موضوعات دیگر و شش موضوع مطرحشده با گفتوگو، ارائه اسناد دقیق و حسابشده و در بعضی موارد هم با مصاحبه رفع شد. این مصاحبه نهاینکه مصاحبه باشد، در حقیقت بازرسان آژانس در ارتباط با موضوعات هستهای نوعی تعامل و تعاطی افکار با کارشناسان کشور میکنند تا پازلهای خالی خود را که باید به شورای حکام ارائه کنند، پر کنند. در حقیقت یک نوع تعاطی فکر بین متخصصان ما و آژانس است. این اتفاق در آن زمان رخ داد و آژانس هم اعلام کرد که آن شش موضوع حلشده ماحصل ارائه اسناد و گفتوگو با متخصصان ما بود. متخصصان چنان خوب کارشناسان آژانس را متقاعد کردند که مسائل باقیمانده 18ساله، کاملا حذف شد. اما موضوع باقیمانده، موضوع پیامدی بود که آژانس در این نقطه یک تخطی کرد. توافقی که در آن دوره با آژانس شده بود، این بود که آژانس سؤالات خود را مطرح کند و حتی اگر لازم باشد با یکی، دو نفر صحبت و اعلام کند. ناصری: البته در آن زمان به نام مطالعات ادعایی بود و بعد تغییر اسم پیدا کرد و بهعنوان پیامدی مطرح شد. سعیدی: بله، البته از لحاظ محتوا یکی بود. توافق ما با آژانس این بود که سؤالات را مطرح کند و پاسخها داده شود. حتی اگر لازم بود با متخصصانی که درگیر این موضوعات هستند، میتوانند صحبت کنند. بعد از ارائه گزارش ایران که حدود 117 صفحه بود و بعد چند صفحه هم به آن اضافه شد، آژانس هیچ تأییدیهای ارائه نداد. عملا دست آژانس بسته شد و ابهامی برای آژانس نمانده بود. تا یکی، دو سال بعد که مجددا با عنوان پیامدی موضوعاتی را مطرح کرد. واقعیت اینجاست که آژانس عملکرد درستی از خود نشان نداد. میتوانست با تعهدی که به ما داده بود، این موضوع را تمامشده اعلام کند و به این دلیل که مدیرکل آژانس عوض شد و آقای آمانو با تیم و رویکرد جدید آمد، عملا بازی تغییر کرد. درحالیکه ایران به تعهداتش در مورد این موضوع به خوبی عمل کرده بود، ساعتها در تهیه آن اسناد کار کرده بود، اما آژانس به اعتقاد من خلاف آشکار انجام داد. گزارشهای بعدی که آژانس با عنوان پیامدی مطرح کرد، همان بحث پیامدی بود منتها با زبان و عبارتی دیگر. جالب این بود که در همان دوران هم که آن اطلاعات داده میشد، به زبان غیررسمی میگفتند که این اطلاعات از کانالهایی به دست ما رسیده که مشخص بود از کجا. به تعبیر دیگر همه اطلاعاتی که آن کانالهای محرمانه به آژانس داده بودند، با بازدیدهایی كه آژانس از پارچین انجام داد، مشخص شد كه بیپایه است. عملا آژانس میگفت میخواهم از این نقطه بازدید کنم و اجازه بازدید به بازرسان داده میشد و اجازه نمونهبرداری هم داده میشد و نه در نمونهبرداری و نه در بازرسیها به جوابی دست نمییافتند. به نظر میرسد رویکرد آژانس در مورد ایران، یک بهانه بیشتر نیست، برای اینکه 1+5 در حوزه سیاسی امتیازات بیشتری بگیرد. تمام اطلاعات مرتبط با پیامدی در آژانس نه مبنای حقوقی دارد و نه هیچ مبنای فنیای. الان بحث مصاحبه خیلی مطرح است، جریان این مصاحبهها چه بود و چطور انجام میشد؟ اصلا مصاحبه به معنی بازجویی نبود، جلسات فنی و توضیحی با آژانس داشتیم. مثلا ابهاماتی در مورد نطنز یا مباحث لیزری داشتند، به همین نسبت متخصصان را میآوردیم و توضیحاتی میدادند که بازرسان آژانس متقاعد میشدند. موضوع لیزری با توضیحات کارشناسان ما منتفی شد. درخصوص ابهاماتی مانند آلودگی یا پلونیوم و پلوتونیوم توضیحات کارشناسان ما موجب رفع موضوع شد. البته این در چارچوب مسائل هستهای است و در چارچوب مسائل غیرهستهای اساسا آنها حق ندارند که چنین مسائلی را مطرح کنند. 260 مورد دسترسی از سال 2011 در چارچوب پادمان بوده است یا فراپادمان؟ ناصری: اصلا فراپادمانی وجود نداشته است. وضعیت ما از لحاظ پادمان این است میتوانیم جزء بازرسیهای ویژه قرار بگیریم. این پادمان است نه فراپادمان. بر اساس پادمان در مسیری که در آژانس طی شده، میتوانند از ما بازرسی ویژه كنند. هیچوقت آژانس در آن دوران و بعد از آن هم جرئت نکرد که مطرح کند. چون فکر میکنم اگر بخواهند به آنجا برسند، نقطهای است که باید از پادمان خارج شویم. سعیدی: البته به این سادگی نبوده که بحثی از دستور کار آژانس خارج شود؛ ساعتها با اینها بحث و چالش میشود در جلسات خصوصی و کمی عمومیتر و آنها متقاعد میشدند که اساسا نباید این بحثها را مطرح کنند. در سالهای گذشته، تعاملی که با آژانس داشتیم و گفتوگوهای دوجانبه و چندجانبه توانسته کمک کند تا آژانس را در مسیری قرار بدهیم که درخواستهایی داشته باشد که برای کشور امکانپذیر و قابلاجرا باشد. امكان ارجاع به داوری را داریم خب این سؤال بدون پاسخ ماند که چه گزینههایی برای رفع پیامدی وجود دارد؟ ناصری: اگر بخواهیم گزینههای رفع پیامدی را بررسی کنیم، چند راه دارد. یک راه این است که هیچ کاری نکنیم. آمریکا و 1+5 با این وضعیت که در مورد اتهامات واهی کاری نمیکنیم، یا با ما توافق میکنند یا نمیکنند. برداشت بنده این است که حتی اگر هیچ کاری نکنیم آنها مجبور هستند که توافق کنند. گزینه دوم، مسیر حقوقی است؛ البته بهتر بود این مسیر زودتر انجام میشد چون فرایند حقوقی، فرایندی طولانی است. همان زمان که این اتهامات بدون سند درست مطرح شد، قاعدتا باید موضوع را به داوری خود پادمان ارجاع میدادیم. در پادمان امکان ارجاع به داوری وجود دارد. بر اساس مصوبه کنفرانس بازنگری و تمدید معاهده عدم اشاعه، آژانس فقط حق دارد در مواردی که مدرک و سند معتبر داشته باشد، ادعایی را مطرح و پیگیری کند. بر این اساس میتوانستیم این موضوع را به داوری بگذاریم که آنچه آژانس علیه ایران در مقطع 1389 و 1390 مطرح کرد، هیچ سند معتبری پشتوانه آن نیست. اگر آنزمان به داوری ارجاع شده بود، حتما الان میتوانستیم با آژانس و 1+5 در شرایط مناسبتری مذاکره کنیم. روش دیگر فنی است، یعنی فارغ از مسائل فنی با آژانس وارد بحث شویم. فکر میکنم ما مجموعه ظرفیت و توانمان بسیاربالاست. در 10 سال گذشته، سختترین مسائل از طریق مباحث فنی حل شده است. روش آخر هم گزینه سیاسی است. بالاخره با طرفهای مذاکره به توافق برسیم که آنها آژانس را مکلف کنند، موارد گذشته را پاک کنند. فکر میکنم در نهایت ترکیبی از اینها موضوع را بهنحوی حل کند. به نظر من، ما در این مورد خیلی اصراری نداریم. اگر باوجود این اتهامات و کیفرخواست ناحق و ظالمانه 12 مادهای، 1+5 با ما موافقت کند که برنامه هستهای را ادامه دهیم و تحریمها را بردارد، لااقل اینکه موضوعات گذشته خیلی خفیف شده است؛ اگر هم به توافق نرسند، فکر میکنم از همان دید سیاسی چون آنها هم مایل هستند که این موضوعات حل شود، بین آنها، ما و آژانس نوعی تفاهم ایجاد خواهد شد. با توجه به این نکته که ما هنوز امکان ارجاع به داوری داریم، اگر مراجعه به داوری آژانس کنیم، حداقل برمبنای حقوقی صرف بعید است که آژانس بتواند پیروز شود.
آقای سعیدی، چرا بحث مطالعات ادعایی در آن زمان رفع نشد؟ سعیدی: تفاهم شده بود که رفع شود. فرمول و چارچوب آن هم مشخص شده بود هم از طرف ما و هم از طرف آژانس، منتها به دلایلی که در آن دوره آقای دکتر لاریجانی خیلیخوب موضوع را طراحی کرده بودند ولی به دلیل مخالفت برخی مسئولان اجرائی در آن دوره متأسفانه این مسیر ادامه پیدا نکرد و این امکان بود که ظرف دو تا سه ماه این موضوع بهطورکلی رفع شود، قبل از اینکه به پیامدی تبدیل شود. توجیه مخالفت چه بود؟ در آن زمان دلیل خاصی را مطرح نکردند. نظر شما در مورد گرهزدن موضوع پیامدی با توافق جامع چیست؟ سعیدی: این یکی از اشتباهات بزرگی است که 1+5 در حال انجامش است، اینکه این موضوع را به توافق گره میزند. این اشتباه بزرگی است که آنها دارند انجام میدهند. اگر در داخل 1+5 کشوری معتقد باشد که این مورد باید در توافق جامع بیاید، اشتباه استراتژیک و بزرگی است. ناصری: آنها که تمایل دارند توافق جامع به دست بیاید، اگر توافق را به حلوفصل مطالعات ادعایی گره بزنند و یکسری اتهامات واهی را اینقدر بزرگ کنند، اشتباه استراتژیک مرتکب میشوند؛ اینکه به دلیل اتهاماتی واهی توافقی در این سطح اهمیت، خدشهدار شود. یکی از موضوعاتی که در تفاهم لوزان به صراحت به آن اشاره شده تمرکز تحقیق و توسعه در فردو است. این موضوع در داخل، انتقادهای زیادی را برانگیخت، البته آقای دکتر صالحی توضیح دادند از ابتدا برنامه سازمان انرژی اتمی برای طراحی فردو، اختصاص آن به تحقیق و توسعه بود، ولی بعد تغییر کاربری داده است. آنچه اکنون برای فردو طراحی شده، به نفع برنامه هستهای است یا نه؟ سعیدی: اتفاقاتی که در بیانیه لوزان رخ داد، دستاورد مهمی بود سالها تلاش میشد به این نقطه برسیم. به خاطر میآورم سال 79 یا 80، برای ساخت نیروگاه بوشهر با مشکل مواجه شده بودیم و بحثمان این بود واقعا میتوانیم یک زنجیره 164تایی داشته باشیم که بتواند غنیسازی کند؟ و بتوانیم درچارچوب بینالمللی، غنیسازی انجام دهیم؟ این موضوع در سال 79 برای ما مثل رؤیا بود، چون آن زمان دنبال تحقیق و توسعه بودیم. امروز خوشبختانه به مرحلهای رسیدهایم که حق غنیسازی ما پذیرفته شده است و این چیزی بود که هیچکدام از کشورهایی که درحال مذاکره با ما هستند، تمایلی به پذیرش آن نداشتند، حتی مرحله UF6 ما را نمیپذیرفتند. دکتر ناصری به یاد دارند در ژنو مذاکراتی که ما با EU3 داشتیم، قبل از 1+5، بحث بر سر این بود که آیا میتوانیم تولید UF4 داشته باشیم یا نه (یک مرحله قبل تر از UF6)، در نهایت پذیرش آنها این بود که UF4 را اجازه میدادند. الان به این مرحله رسیدهایم که حتی اصفهان را حفظ میکنیم و غنیسازی را حفظ میکنیم و تعداد قابل قبولی ماشین (5060 دستگاه) کار میکنند و تولید انجام میدهند و در کنارش امتياز مهمی را بگیریم و آن امکان تحقیق و توسعه روی ماشینهای پیشرفته بود. بهنظر من دستاورد تحقیق و توسعه بیشتر از تعداد ماشینها از نظر فنی اهمیت دارد. یک دفعه قبل از مذاکرات لوزان به آقای دکتر ظریف گفتم اگر واقعا تحقیق و توسعه را بگیرید، کافی است و خوشبختانه هم تحقیق و توسعه را گرفتند و هم تعداد 5060 ماشین را توانستند، بگیرند.زمانی که فردو طراحی شد، بهعنوان تأسیسات رزروطراحی شد، نه بهعنوان تأسیسات اصلی. تأسیسات اصلی هستهای ایران نطنز بوده، هست و خواهد بود؛ آنجاکه تولید صنعتی خواهیم کرد. تأسیسات فردو در مرحلهای شکل گرفت که تهدیداتی داشتیم، نطنز در آستانه خطر بود. برای اینکه جایگزینی داشته باشیم، مجموعه فردو طراحی شد و همچنین در مقابل بمبهای آمریکایی که در عمق 60 کیلومتری منفجر میشوند، این تأسیسات برای مواجهه با آن سیستم طراحی شد كه تأسیسات جایگزین داشته باشیم، برای تولید رادیوداروها و ایزوتوپهای مختلف طراحیشده. به اعتقاد من دستاوردهایی هست که تیم مذاکرهکننده توانست در این مذاکرات به آنها برسد، حتی در مرحلهای که مذاکرات به تأخیر افتاده و طولانی شده بود نیز بحث بر سر فردو بود و 1+5 اصرار داشت فردو باید تعطیل شود و تیم مذاکرهکننده ما اصرار داشت که باقی بماند. به نظر من این یکی از دستاوردهای مهم تیم مذاکرهکننده ماست. ناصری: سال 84 هنوز تأسیسات روی زمین بود و پایلوت بود. نطنز آماده نبود. سال 84 با بحثهای نظامیای که مطرح شد و بمبهای مخرب آمريكايي، آقای دکتر روحانی و آقای آقازاده با هم صحبت کردند که نطنز هم میتواند امن باشد و محل دیگری بهعنوان جایگاه امن وجود داشته باشد. هدف این بود که طرف مقابل اگر بداند جای امنی وجود دارد که دسترسی و توان نظامی نابودکردن آن را ندارد، تن به مذاکره میدهد و فردو هم با یک طراحی اساسی در همان زمان روی کار آمد، خیلی سریع به نتیجه رسید. از همان موقع هم همیشه آمریکاییها به آن حساسیت داشتند، بهطوریکه در مذاکرت آلماتی- البته اطلاعات درستی از آن مذاکرات منتشر نمیشد- براساس آنچه از مطالب رسانهها استخراج میشود موضوع اصلی در آلماتی 2، فردو بوده و استنباط میشود که از آلماتی 2 تا آنچه امروز داریم، یک پیشرفت اساسی و عمده صورت گرفته است. آلماتی 2 اصلا مطلوب و قابل پذیرش نبود، اما آمریکاییها ناگزیر شدند درباره فردو هم مثل غنیسازی به خواست ما تن بدهند. بازطراحی قلب رآکتور اراک، در مذاکرات پذیرفته شد. آیا شرایط مذاکراتی ما را ملزم به قبول این موضوع کرد یا اینکه چنین اقدامی نیاز بود. مطلوب همه اعضای تیم مذاکرهکننده این بود که هیچ محدودیتی را نپذیرند و خواست همه ما هم این است که در مذاکرات بهگونهای جلو برویم که محدودیت کمتری را بپذیریم و امتیازات بیشتری بگیريم. این، علت طولانیشدن مذاکرات هم هست که حدود دوسال طول کشیده. خواست اولیه غربیها این بود که اگر ایران نیاز به رادیوداروها دارد رآکتور اراک باید تعطیل شود. غربیها میگفتند ما تأمین میکنیم و حتی میگفتند حاضریم رآکتور دیگری را جایگزین کنیم. با توجه به خلف وعدهای که همیشه غربیها داشتند و این بازی را با کره شمالی هم درآوردند و به آنها گفتند رآکتور را منهدم کنید و ما رآکتور دیگری برایتان میسازیم، اما این اتفاق رخ نداد. فکر میکنم استراتژی تیم مذاکرهکننده این شد که به هر شکلی شده این رآکتور را حفظ کند و منتها درباره کارکرد این رآکتور تغییراتی داده شود. الان اتفاقی که رخ داده این است که بهجای اینکه اورانیوم طبیعی غیرغنیشده در قلب این رآکتور باشد، اورانیوم 5/3 تا 5 درصد در قلب رآکتور قرار میگیرد. البته اگر آن اورانیوم را داشتیم، میتوانستیم دامنه وسیعتری از رادیوداروها و رادیوایزوتوپها را داشته باشیم. با این تکنولوژی دامنه تولید ما کمتر میشود، اما در عمل این تکنولوژی و این رآکتور را حفظ میکنیم و تیم مذاکرهکننده در مقابل خواست غربیها مبنی بر برچیدهشدن راکتور، به نتیجه منطقی دست یافت و توانست رآکتور را با موجودیت خود حفظ کند و فقط قلب رآکتور و نوع فیول این رآکتور تغییر میکند. با توجه به اینکه تکنولوژی سوخت غنیشده 5/3 درصد و تکنولوژی میلهها و قرص سوخت را داریم، عملا ما هیچ مشکلی برای راهاندازی و بازطراحی این رآکتور نخواهیم داشت. آبسنگین دو کار انجام میدهد؛ در سوخت اورانیوم طبیعی که داخل رآکتور گذاشته میشود، انفجارات نوترونی خیلی سریع رخ میدهد. برای اینکه جلوی شتاب انفجارهای نوترونی گرفته شود، از آبسنگین استفاده میکنند که دو اتفاق رخ میدهد؛ یکی اینکه انفجارهای نوترونیک را تعدیل کند و دیگر اینکه حالت کریتیکالی را که در رآکتور ایجاد میشود، پایین بیاورد و انفجارها را سرد کند و رآکتور همیشه در حالت متعادل کار خوهد کرد. در رآکتور آبسبک وقتی اورانیوم 5/3 درصد دارید، نقطه انفجارهای نوترونی خیلی بالا نیست و با همین آب معمولی میتوانید سرد کردن را انجام دهید. الان تکنولوژیای به وجود آمده که اورانیوم 5/3 درصد را میتوان با آبسنگین درون رآکتور قرار دهیم و كه باز هم حالت سردکردن را خواهد داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.