|

مسابقات معماری به روایت علیرضا قهاری

رقابت‌های معیوب

افسانه شفیعی

20سال پیش و حدودا در آغاز دهه 80، آیین‌نامه برگزاری مسابقات معماری و شهرسازی نوشته شد تا به بایگانی اسناد فرستاده شود. امروز یک بار دیگر به جستجوی آن برآمده‌اند، شاید چیزی برای چنگ‌انداختن بتوان یافت. دلیل این کنکاش دوباره، هرج‌و‌مرج و بی‌قانونی در اجرای مسابقات معماری و شهرسازی بود که در سال‌های اخیر صدمات فراوانی به پیشرفت معماری وارد کرد. شورای‌عالی شهرسازی و معماری این‌بار آیین‌نامه‌ای تدوین کرده است که با ذکر تعاریف دقیق، تمامی مسابقات معماری و شهرسازی را در دبیرخانه‌ای دائمی ثبت و ضبط کند، اما این آیین‌نامه که هنوز به مرحله اجرا درنیامده است مخالفان و موافقان خودش را دارد؛ آنها که می‌گویند پای دولت به میان آمده است و دیگرانی که حضور دولت را به‌عنوان یک نهاد جدی برای اجرای قوانین مسابقات، ضروری می‌دانند. علیرضا قهاری از همان روزهای ابتدایی اعلام مصوبه برگزاری مسابقات معماری و شهرسازی، بر این نکته پای فشرده است که دولتی‌کردن مسابقات، نهادهای مردمی را یک گام به عقب خواهد راند.

‌مسابقات معماری یکی از دغدغه‌های اصلی معماران و شهرسازان است. فکر می‌کنید مصوبه مسابقات معماری و شهرسازی و تشکیل دبیرخانه دائمی، که این روزها در معاونت وزارت راه‌وشهرسازی تصویب شده است، می‌تواند کمکی به بهبود روند آن باشد؟ مسئله کنکور در کارهای معماری موضوع جدید جهانی نیست. از سال‌های گذشته همه‌جا به همین طریق و به‌تدریج عمل می‌شده است. آشناکردن کارفرمایان و مسئولان پروژه‌ها با مقوله کنکور و مسابقه کمی سخت بوده است. معمولا وقتی می‌خواهند بهترین نتیجه عاید کار شود، قطعا باید آن را به مسابقه بگذارند، حتی مسابقه جهانی می‌گذارند و گاه می‌بینیم که معماران بزرگ جهانی در آن شرکت می‌کنند؛ یعنی سابقه این مسابقات نشان می‌دهد مختص معماران کشور نیست. در حقیقت کنکور، معماری را از دریچه یک هنر جهانی می‌بیند و اجازه می‌دهد همه شرکت کنند تا بهترین نتیجه عاید آن کشور شود. در ایران پیش از انقلاب، مصوبه‌ای در کار نبود، ولی بنابه الگویی که از کشورهای غربی می‌گرفتیم، مسابقات را برگزار می‌کردیم. ممکن هم بود معماران بزرگ را دعوت کنیم، که آثارشان هنوز در ایران هست و جوان‌های ما شاید خیلی ندانند بهترین آرشیتکت‌های آن موقع جهان به ایران آمده‌اند و کاری را اجرا کرده‌اند. این بیشتر دعوت بوده اما بناهایی هم هست که به مسابقه گذاشته می‌شد؛ نمونه‌اش برج آزادی. با وجودی که یک جوان هنوز فارغ‌التحصیل نشده بود، اما طرح او در مسابقه برنده شد و امروز طرحش به عنوان یک نماد ملی شناخته می‌شود. هنگامی که طراح کمی آزادتر باشد، کار جنبه رقابتی داشته باشد و مسابقه از حالت انحصارگرایی خارج شود، نتایجش مسلما بهتر خواهد شد. وقتی تعداد بیشتری شرکت کنند، فکرهای تازه‌تر و خلاقانه‌تری هم می‌آید که شاید اصلا باور نکنید؛ به‌ویژه کسانی جذب می‌شوند که شناخته‌شده نیستند و عموما در شرایط امروز، اغلب آنها را جوانان تشکیل می‌دهند. همین موضوع خیلی به پیشرفت معماری کمک می‌کند. شاید یکی از دلایلی که ما هنوز بعد از گذشت دهه‌ها راضی نیستیم، این باشد که همه را مشارکت ندادیم و خیلی انحصارگرایانه برخورد کردیم. بعد از انقلاب در دودهه پیش، زمان دولت هاشمی‌رفسنجانی، سیدرضا هاشمی که معاون معماری و شهرسازی وزارت مسکن و شهر سازی آن موقع بود، همت کرد و طرح و مصوبه‌ای نوشت که نه اجباری، بلکه توصیه‌ای بود. در آن مصوبه آمده است اگر دستگاه‌های اجرائی- به‌ویژه وقتی از ردیف بودجه عمرانی استفاده می‌کنند- می‌خواهند بنایی بسازند، مسابقه برگزار کنند، اما این مصوبه چندان اجرائی نشد و متولی آن به‌طور جدی پیگیری نکرد. در این دوره باز به همت همان سازمان و بعد از 20سال، دوباره آیین‌نامه نوشته شده و به طرف اجرا می‌رود. حالا باید ببینیم در عمل چه اتفاقاتی می‌افتد. ‌شما گفته‌اید روند و نظارت بر مسابقات معماری نباید دولتی شود. به نظر شما تشکل‌های صنفی توان برگزاری مسابقه را دارند؟ متولیان مصوبه گفته‌اند ما خودمان هم نمی‌خواهیم دولتی شود. منتها ما در این کشور هر چقدر می‌خواهیم به طرف سازمان‌های مردم‌نهاد و تشکل‌های صنفی برویم، باز پای دولت به‌میان می‌آید. وقتی مسابقات از طرف دولت حمایت نشود، قاعدتا ترجیح می‌دهند خودشان اعمال‌نظر کنند، یعنی من ندیدم دولت در جایی که منافع ندارد، حمایت کند. امروز که ما صحبت از سازمان‌های مردم‌نهاد می‌کنیم و خیلی دلمان می‌خواهد کمک کنند، منظورمان کمک مادی نیست، وگرنه دولت از لحاظ مادی دستش قوی‌تر از نهادهای مردمی است. منظورمان کمک فکری است نه مادی و دولت نباید توقع مادی از آنها داشته باشد. منتها دولت چون منابع مادی‌اش کم شده، خیلی استقبال می‌کند که بخش خصوصی کمک مالی کند. ولی من بخش خصوصی را از شکل یک بنگاه اقتصادی جدا می‌کنم. دولت باید کمک کند تا سرمایه‌ای، یا در واقع حرکتی مصادره نشود اما خودش در حال مصادره هر حرکتی است. از آن‌سو شما به سازمان‌های مردم‌نهاد پناه می‌برید که توسط دولت مصادره نشود اما می‌بینید بخش خصوصی هم عادت به فرهنگ مصادره‌کردن دارد. اگر نهادهایی باشند که خودشان این فساد را پیدا کنند، حرف شما درست است که نهادها هم متأسفانه آن ظرفیت‌ها را ندارند. درنتیجه ، ظرفیت‌سازی نهادها مهم است، یعنی شما از نهادی حمایت می‌کنید که معطل منافع مالی نباشد و فقط به مسائل فرهنگی توجه کند، می‌توان شکل سازمانی‌اش را پیش‌بینی کرد، یعنی این فقط یک نهاد نباشد، بلکه شورا باشد؛ چیزی که در دنیا مرسوم است، یعنی جمعی از نهادها و سازمان‌های مردم‌نهاد همت کنند و مسئولیت مسابقات را البته با حمایت دولت برعهده گیرند، از این منظر که دولت چوب لای چرخ کار نگذارد. ما از دولت‌ها توقع حمایت مالی هم نداریم و بیشتر دوست داریم بگذارند این جریان، سالم حرکت کند یا دست‌کم بگذارند حرکت کند. نخواهند اعمال نفوذ کنند. یا شخصیت‌هایی که دارای پست و مقامی شدند، بخواهند به‌نحوی در این‌جور مسائل حضور پیدا کنند. باز درنهایت فکر می‌کنم ترجیحا سازمان‌های مردم‌نهاد در این مقوله بهتر باشند. با همان روندی که تاکنون بوده است؟ مقوله مسابقه و کنکور برای ما چندان آشنا نیست چون ما معمولا تک‌رو و تمامیت‌خواه هستیم. می‌گوییم این هنرمند کارش خوب است، پس بدهیم به این. شما وقتی طرحی را به مسابقه می‌گذارید الزاما ممکن است طرحی خارق‌العاده بیرون نیاید، اما تمرین است. تمرین دموکراسی است. ما داریم سعی می‌کنیم همه جنبه‌های زندگی را امتحان کنیم. سخت هم است. نباید بترسیم که اگر فلان معمار طرح را برد، چه بر سر آن می‌آید. اصلا چنین خبرهایی نیست. مدت‌هاست از قهرمان‌پروری در زمینه معماری گذشته است. داریم می‌بینیم به‌تدریج معماری از معمار مهم‌تر می‌شود. هنر به خاطر مردم، کمک می‌کند ما خیلی هم به دنبال قهرمان‌پروری نرویم. عیبی هم ندارد. آن هنرمند می‌تواند در کنار کسانی که تمرین می‌کنند، کار ارائه دهد. در مسابقات اول می‌پرسند چه کسانی شرکت می‌کنند، اگر هم‌ردیف خودشان نباشد، ممکن است شرکت نکنند. سؤال این است که آیا سازمان مردمی می‌تواند؟ باید گفت قطعا. ‌ به‌ویژه در سال‌های اخیر مسابقات معماری و شهرسازی، روندی معیوب داشته است. فکر می‌‌کنید می‌توان مسیر را بدون آیین نامه محکم اجرائی، تغییر داد؟ قطعا معیوب بوده است. من چند عیب در این مسیر می‌بینم؛ یکی اینکه باورهای ما محدود است؛ یعنی شما می‌بینید هروقت صحبت داوری شده، چهار تا فرد مشخص حضور دارند. ما از اعتبار داورها بیشتر از دانش‌شان استفاده می‌کنیم. در یک مسابقه می‌گوییم فلان‌کس داور است، چون شناخته‌شده است و اعتبار اجتماعی و فرهنگی دارد، پس خیال خودمان راحت می‌شود. نمی‌رویم دنبال کسی که در مقوله داوری، خصوصیات داور را داشته باشد. مهم‌‎ترین خصوصیت داور هم عدم وابستگی است که ما معمولا در ایران خیلی به‌هم وابسته‌ایم، به‌ویژه در حرفه. دوم اعمال نفوذهاست که معمولا از طرف کارفرما صورت می‌گیرد. ممکن است یک گروه داوری با همه خصوصیات خوب پیدا کنید، اما می‌بینید کارفرما نظر دیگری دارد و بعضا نتیجه مسابقه تغییر می‌کند. شما برنده را انتخاب کردید، اما کارفرما به خودش حق می‌دهد و اصلا جزء شرایط داوری‌اش می‌داند که بگوید کار را به نفر اول و دوم و سوم ندهیم و اصلا با هرکس می‌خواهم، قرارداد می‌بندم، یعنی شما اساسا مقوله مسابقه را نادیده می‌گیرید. در این مورد می‌توانید مصداقی‌تر صحبت کنید؟ از من نخواهید، اما می‌توانم بگویم بیش از 50 درصد مسابقات ما دچار این مشکل است. یا داورها تحت‌تأثیر جریانی شده‌اند و شما ناگزیرید به آنها ارجاع کنید، یا داورها تکراری‌اند یا خود کارفرما با دخالت‌های بی‌رویه و خارج از دانش، مسیر کار را تغییر می‌دهد. اینها باعث می‌شود مقوله مسابقه مورد اعتراض قرار گیرد، به‌ویژه از طرف جوان‌ترها. آنها دارند از ما یاد می‌گیرند. اگر ما در این زمینه هم دچار فساد باشیم، خیلی نمی‌توانیم چیزی یادشان بدهیم. شاید اعتراض آنها به داوری و حقی که کارفرما برای خودش قائل است، بیشتر از انتظار و در برخی موارد محق هم نباشد، اما ما را به فکر می‌اندازد که ممکن است مسابقات ما همان‌طور که اشاره کردید، معیوب باشند. اعتراض شما به آیین‌نامه از چه منظری است؟ اولین چیزی که به‌عنوان معترض صحبت کردم، مشارکت‌ندادن جامعه معمار در نوشتن آیین‌نامه است. شما یک جامعه صاحب فرهنگ دارید و این جماعت خود معماران هستند که بزرگانی در این جماعت وجود دارد. چه 20سال پیش و چه الان، از این پتانسیل استفاده نشده است. از بزرگان و پیش‌کسوتان و کسانی که با موضوع معماری دنیا آشنا هستند، در مسابقات شرکت کرده‌اند و داوران بین‌المللی، استفاده نشده است. ممکن است از صاحب‌نظران استفاده شده باشد، اما نه به آن معنایی که انتظار می‌رفت. حالا شما با تأخیر، این کار را انجام می‌دادید ولی از کسانی که در این زمینه می‌توانند جهانی فکر کرده و تجریبات جهانی را منتقل کنند، استفاده می‌کردید. برمی‌گردم به حرف اول که اگر حمایت دولت نباشد هیچ‌کاری نمی‌شود کرد. حالا اینها بنشینند و بهترین آیین‌نامه را بنویسند. کسی که در وزارت نیرو است یا سازمان امور خارجه یا هر ارگانی که می‌خواهد تولید معماری انجام دهد، باز ممکن است آیین‌نامه خودش را اجرا کند. مهم‌ترین معضل ما این است که کسی ممکن است به این آیین‌نامه‌ها گوش نکند کمااینکه خیلی به آن برخورده‌ایم، چه آیین‌نامه مال دولت باشد و چه نباشد. چون آیین‌نامه راه دورزدن هم دارد. در آن رأس مسئله و وزارتخانه، ممکن است کسانی با هم ارتباط داشته باشند و پای یک وزیر در میان باشد، همان‌طور که در مقوله اکسپو میلان پای داماد وزیر به‌میان آمد. وقتی در سطح جهانی شرکت می‌کنیم، خودمان را هم باید در سطح جهانی بالا بکشیم. بهترین طرح هم اگر در سطح محلی است، باید کنار برود. این دعواها که سرش انجام شد خیلی محمل نداشت. اعتراض جامعه معماری، بیشتر برسر این بود که ما باید طرح‌هایمان را در سطح جهانی انجام می‌دادیم. اگر طرح‌های سدیگر را ببینید، متوجه می‌شوید اصلا قابل‌مقایسه نیست. وقتی داریم در سطح جهانی ظاهر می‌شویم باید از تمامی پتانسیل‌هایمان بهره ببریم. آن‌وقت هیأت داوری ما می‌توانند کسان دیگری باشند که در سطح جهانی داوری می‌کنند. از داوران بین‌المللی استفاده کنیم، همان‌طور که در فوتبال استفاده می‌کنیم. اگر قرار است بخشی از جهان باشیم، باید قواعد بازی را بدانیم. ‌ثبت مسابقه در دبیرخانه برای کارفرما یا بخش‌های دیگر، الزامات قانونی ندارد؟ دبیرخانه مدعی است دخالتی نمی‌کند. شما فقط می‌روید ثبت می‌کنید. اولا که چی؟ اگر ثبت کردید، یک مهر می‌زنیم. یا نظارت می‌کنیم که مسابقه طبق آیین‌نامه برگزار شود. کلیه طرح‌های عمرانی ملی و جهانی ما، بدون مسابقه برگزار می‌شود. ما می‌خواهیم یک سفارت‌خانه در برزیل بسازیم، حالا دبیرخانه مهر بزند یا نزند، چه فرقی می‌کند؟ کار را به کسانی داده‌ایم که به سفارت‌خانه‌سازی معروفند. اجرائی‌شدن آیین‌نامه مهم‌تر است. یک آجر از سر خانه‌تان بردارید، فورا سروکله چهار نفر از طرف شهرداری پیدا می‌شود. من فکر نمی‌کنم آیین‌نامه، ضوابط محکم اجرائی داشته باشد. خیلی روشن نیست چرا باید مهر بزنند. کار سختی هم انجام نمی‌دهند. آنجا نشسته‌اند اگر کسی مدارکی آورد، یک مهر می‌زنند. اعمال‌نظر دارد؟ ندارد. نظارتش به چه صورتی است؟ خیلی در آیین‌نامه مشخص نشده است. مسابقات را هم که وزارت راه‌وشهر‌سازی انجام نمی‌دهد. اصلا چنین دستگاهی برای کارهای معماری نیست. ما داریم پروژه‌هایمان را توسط بخش خصوصی، نهادهای فرهنگی، نظامی و... انجام می‌دهیم. اینها کدامش به مسابقه می‌رود؟ اولین موضوع این است که طرح معماری در حریم میراث فرهنگی نباشد. الان یک برج عظیم، درست مقابل یکی از بناهای فرهنگی ساخته شده است. چه کسی موظف است؟ باید مشخص کنند پروژه‌ها از نظر ریالی، پروژه‌های ملی هستند یا از نظر فرهنگی؟ ‌برای نوشتن آیین‌نامه از تشکل‌های صنفی استفاده شده است؟ تا آنجا که من می‌دانم، نه. ولی یکی از دوستان ما آمد و گفت من آنجا بودم. به‌صورت شخصی از چند نفری دعوت کرده بودند. به‌نظر من در این زمینه کوتاهی شده است. ‌درحال‌حاضر که این دبیرخانه در چارچوب مصوبه شورای‌عالی انقلاب فرهنگی و مصوبه شورای‌عالی شهرسازی شکل گرفته است، به نظر شما نسبت تشکل‌های صنفی و حرفه‌ای، با دبیرخانه مسابقات، باید چگونه تعریف شود؟ هیچ، اصلا چه‌کار کنند؟ برداشت آنها با برداشت ما فرق دارد. آنها می‌گویند ما کاری به مسابقات نداریم. اگر یکی رفت مسابقه‌ای برگزار کرد و مدارکش را به دبیرخانه آورد، ما یک مهر کنارش می‌زنیم و تأییدش می‌کنیم. ما هنوز نمی‌دانیم که اگر نروند چه اتفاقی می‌افتد؟ کدام کارفرما نیاز به آن مهر دارد؟ من نمی‌دانم این مهر چه ارزشی دارد. ‌به‌عنوان جایگزین، چه راهکاری را غیر از دولتی‌شدن نظارت بر مسابقات، پیشنهاد می‌کنید؟ شاید مشارکت بهتر باشد. اساسا دولت باید آرام‌آرام یاد بگیرد با مردم کار کند، منتها این ارتباط باید معقول باشد نه یک‌طرفه و فرمایشی. شما می‌دانید دانشتان از چیزی که در جامعه هست، کمتر است. بیایید اول این را قبول کنیم، یعنی صاحب‌منصب، الزاما بالاترین رتبه علمی را ندارد. اگر این را بپذیریم، دولت، خدمتگزار و هماهنگ‌کننده می‌شود. در خیلی از بخش‌ها این کار را کرده است، مثل سازمان نظام‌پزشکی که نظارت توسط خود سازمان انجام می‌شود اما در بخش مهندسی و معماری، یا ما دولتی هستیم یا دولتی نیستیم. این بی‌تکلیفی خیلی بد است. بخش دولتی در وزارت‌خانه و شهرداری نشسته است و در مقابلش، همه بخش صاحب دانش را داریم که بیرون دولت هستند. این‌گونه به نتیجه نمی‌رسیم. باید از اول این‌طور می‌شد. 40 سال است این کار را نکرده‌اند. دو سال دیگر وقت می‌گذاشتند تا فکر مشترکی پشت آیین‌نامه باشد. وقتی یک کار ملی می‌کنید، نمی‌توانید از دو تا کارشناس استفاده کنید. قطعا باید جامعه مورد مشورتتان، گسترده‌تر باشد. یا کار ملی نیست که بگویند بدانیم. الان جوان‌های ما در مسابقات جهانی شرکت می‌کنند و برنده هم می‌شوند، چون آنجا دیگر، دغدغه‌های ما را ندارند. اینجا دغدغه وجود دارد که داور چه کسی هست؟ آیا کار را می‌دهند یا نه؟ و با ناامیدی در مسابقه شرکت می‌کنند. برای همین از همه ایده‌ها و فکرهای خلاقانه‌ای که در زمینه معماری در کشور وجود دارد، محرومیم. ‌پروژه‌هایی مانند مجموعه‌های ساختمانی که دولت کارفرمای آن است، باید به مسابقه گذاشته شود؟ اگر بخواهیم مسابقه بگذاریم، شامل مجموعه‌های ساختمانی نیز می‌شود. مجموعه‌های متوسط مسکونی برای طبقه متوسط با سرمایه مشخص مثل مسکن‌مهر را به مسابقه نگذاشته‌ایم. طراحی درست‌وحسابی‌ای هم برایش نشده و فقط مشاورانی کمک کرده‌اند. اساسا باید مسابقه برای کارهای معماری در سطح ملی الزامی باشد. مسکن مهر کار ملی است. من کاری به نواقصش ندارم، ولی ‌میلیاردها پول هزینه یک پروژه ملی شده آن‌هم پول مردم، ولی مسابقه‌ای در کار نبوده است. درواقع بسیاری از پول‌هایی که می‌توانستیم سرمایه‌گذاری کنیم، دور ریختیم. وقتی پروژه‌ای هست که کسی مدعی آن نیست، یعنی خود دولت می‌خواهد آن را اجرا کند، موظف هستیم به مسابقه بگذاریم. اگر تا حالا این کار را نکرده‌ایم خودمان را به نداشتن قانون زده‌ایم. این کمتر از اختلاس نیست. ‌شما به‌عنوان رئیس انجمن مفاخر معماری، تا چه حد می‌توانید متولی برگزاری و نظارت مسابقات معماری باشید؟ اتفاقا اعضای انجمن و کسانی که آسیب‌دیده مسابقات بودند، به‌طور غیررسمی خیلی به من مراجعه می‌کنند و می‌خواهند انجمن مفاخر معماری، متولی این کار باشد، اما بااین‌ حال‌وهوا و این اتمسفری که وجود دارد، نمی‌توانیم قبول کنیم. با توجه به اینکه هنوز کارفرما برای خودش این حق را قائل است که با هرکس می‌خواهد کار کند، معلوم است سراغ ما نمی‌آید و خودش انجمن تشکیل می‌دهد. من داور خیلی از مسابقات هستم و این مشکل را می‌بینم. ‌به‌نظر شما، مسئله تعهدنداشتن به اخلاق حرفه‌ای که یکی از آسیب‌های مسابقات به‌شمار می‌آید، چگونه باید به سمت صحیح هدایت شود؟ از طریق تمرین دموکراسی، مشاوره و فرهنگ‌سازی نهادها. در ابتدا باید بخواهیم جامعه‌گرا باشیم کمااینکه نشدنی هم نیست و دنیا به این سمت رفته است. شهر و معماری شهر، آینه فرهنگ ماست. اگر در آن آشفتگی و بی‌سروسامانی می‌بینید، نتیجه آشفتگی و بی‌سامانی فرهنگ ماست. اگر در آن زشتی و کج‌وکولی مشاهده می‌کنید، به‌خاطر این است که همین زشتی در رفتار ما وجود دارد. به‌هرحال، این هم معماری دوره ماست که برای آیندگان به‌جا می‌ماند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.