|

فسادستیزی کامیاب یا ناکام؟

فتح‌اله آقاسی‌زاده

هرگاه جریده و مخاطب ارجمندی از من درباره فساد و فسادستیزی می‌پرسد، خویشتن را در داستان پرملالی می‌یابم. همه یافته‌ها و داده‌هایم پیش چشم می‌آید و مرا بدین‌جا می‌رساند که از مخاطب بپرسم چرا ما انتظار داریم در فسادستیزی، کامیاب باشیم؟ متعجب می‌شوم و متحیر که چه حقایق و واقعیاتی پیش چشم برخی کاوندگان و جویندگان هست که برخی از این گروه‌ها به کامیابی مبارزه با فساد چشم دوخته‌اند؟! بگذارید اندکی خودگشودگی کنیم و کمی نقاب از ظاهرمان برداریم و با ذره‌بینی قوی، به داده‌آزمایی بپردازیم تا اهمیت پرسش فوق را دریابیم: 1- سخن اول اینکه سوگمندانه باید اعتراف کنیم فساد به مفهوم کژی و ناراستی و انحراف از حقوق عمومی مصرح و بدیهی یا به‌معنای انحراف از ارزش‌های ایده‌آل و پذیرفته‌شده توسط عموم مردم، به‌شدت افزایش یافته است. در اتمسفر کنونی، ما با فساد سیستمیک مواجهیم: فزونی چگالی فساد (دانسیته فساد)، آن اندازه است که می‌تواند ما را نسبت به سرنوشت نگران کند. این گزاره قطعی است که فساد، ملت و دولت را نابود می‌کند. بنابراین اجازه دهید درباره امروز، فردا و آینده خویش و سرنوشت مشترک‌مان، نگران و نگران‌تر شویم. 2- تقلیل فساد به چند بدهکار بانکی یا حوزه پولی و بیمه و بانک یا حتی اقتصاد، فروکاستن موضوع و خدشه در چشم‌انداز مبارزه با فساد است و این ناکارآمدی مبارزه با فساد را در پی خواهد داشت. «مینیاتوریزه کردن فساد» و تمرکز بر مصادیق منتخب پولی و عدم حساسیت به مصادیق متکثر فساد در حوزه فرهنگ، حرف و مشاغل، آموزش‌وپرورش، آموزش عالی، بهداشت و درمان، تولید غذا و صنایع غذایی، نظام اداری و استخدامی، نظام بودجه و مدیریت، محیط‌زیست و نظایر آن، موجب نادیده‌گرفتن شروط اولیه و الزامات بنیادین شکل‌گیری جریان مبارزه با فساد خواهد بود. 3- در تجلیل متدیک از وقایع و رخدادهای حوزه علوم انسانی غالبا اثرات هاله‌ای یا متغیری فرعی، سهمی بسیار تأثیرگذارتر از متغیرهای اصلی و مستقیم دارند. در فرهنگ عمومی از این نکته به تأثیر حواشی بر متن تعبیر می‌شود. ازجمله متغیرهای فرعی یا حاشیه‌ای بسیار مهم تأثیرگذار بر کارآمدی مبارزه با فساد، چگونگی جریان اطلاعاتی است. به‌عبارت دیگر، به هر میزان که آزادی افشای فساد روان‌تر و پذیرفته‌تر باشد، به همان نسبت می‌توان به کامیابی مبارزه با فساد امیدوار بود و بدان دلبسته ماند. در همین فضا می‌توان به آزادی بیان، آزادی پس از بیان و پاک‌بودن جریان اطلاع‌رسانی نیز اشاره کرد. سوگوارانه باید اعتراف کنیم اطلاع‌رسانی آلوده، می‌تواند به غبارافزایی فضای مبارزه با فساد و رشد جریان‌های اسفنجی منجر شود. در چنان شرایطی مبارزه با فساد به طنز می‌گراید و پیگیری اخبار آن، به اشمئزاز افکار عمومی می‌انجامد. 4- بزرگ‌ترین علامت ناکامی یا عدم توفیق در مبارزه با فساد یا سیگنال خاموش‌سازی جریان مبارزه با فساد، وضعیتی است که فساد در جامعه، بهنجار تلقی می‌شود. بهنجار تلقی‌شدن فساد، انگیزه مردم و رسانه‌ها را در افشای فساد از بین می‌برد. کثرت فساد در حوزه‌های متنوع و گسترش عمق فساد در لایه‌های درونی و بیرونی و بالایی و پایینی اجتماع، شرایطی را فراهم می‌آورد که دیدن انواع فساد و گاه ارقام عجیب‌وغریب، جامعه را تحریک نمی‌کند. 5- سندرم «خودقاضی و خودراضی»، جریان مبارزه با فساد را به ناکامی مطلق می‌کشاند. گاه دولت‌ها با هدف مهندسی افکار عمومی یا القای کارآمدی از نوع نگرش و دیدگاه خود به فساد، فاتحانه سخن می‌گویند و از منظر «خودقاضی و خودراضی»، نقش قهرمان مبارزه با فساد را برای خود ترسیم می‌کنند. این نوع سندرم‌ها نیز موجب ناکارآمدی در مبارزه با فساد خواهد بود و منجر بدان می‌شود که فسادستیزی در حد نمادین و سطحی متوقف بماند و دولت‌ها با «مشعوفیت خودساخته»، به سطح و ظاهر مبارزه با فساد و ژست عوام‌گرایانه سطحی و زودگذر قانع شوند. 6- به‌عنوان نکته متمم، باید اشاره کرد درک عمومی از مبارزه با فساد در شرایطی حادث می‌شود که افکار عمومی و نخبگان، نوع مبارزه با فساد را گزینشی تلقی نکنند. این نگاه گزینشی هم در مورد مصادیق و هم در مورد زمان مبارزه با فساد، مصداق دارد. اگر چنین تلقی شود که در مبارزه با فساد، قصد پرداختن به برخی افراد نشان‌دار یا مبارزه در زمان سقوط و افول قدرتمندان فاسد یا متنفذان در میان است، جریان مبارزه با فساد گزینشی استنباط می‌شود و این استنباط در صورت پذیرش عمومی، فاسدان را امیدوارتر و مردم و افکار عمومی را به‌شدت ناامید می‌کند. یک اصل بدیهی پیشگیرانه در کاهش میزان فساد در جامعه و انظار و تنبیه فاسدان متنفذ، آن است که متولیان و مقامات هر کشور، همواره و از هر طیف و جبهه‌ای، در صورت بروز رفتارهای فاسدانه و کژمدارانه، خویش را مصون از پاسخ‌گویی و بازرسی ندانند. در شرایط تلقی «خود مصونیت»، جریان مبارزه با فساد به حاشیه «مصالح» رانده می‌شود. تعمق درخصوص موارد پیش‌گفته، می‌تواند ما را به این نتیجه برساند که بهتر است غالبا از خود بپرسیم به استناد چه شواهد و قرائنی، می‌توان به کامیابی مبارزه با فساد دلبسته و خوشبین بود؟ بهتر است به‌جای خوشبینی و مشعوفیت در کامیابی با مبارزه با فساد، به جست‌وجوی عوامل نابود‌کننده امید در مبارزه با فساد بپردازیم تا درک درست‌تری از موضوع به‌دست آوریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.