جامعه آرمانی یا اجتماع کارآمد
رسول رمضانیان .عضو هیأت علمی دانشگاه صنعتی شریف
آرمانگراها میکوشند با منقلبکردن مردم، آرمانهایی چون عدالت، آزادی، مردمسالاری، پاکی و نبود فساد را تحقق بخشند. یک آرمانگرا در پی آن است که بهشتی را روی زمین پیاده کند تا سیستمی ایدهآل حاصل شود. برخلاف آرمانگرایان، یک کارآمدگرا بر آن است که بهصورت مداوم مکانیسمهای اجتماعی را بهینه کند تا منجر به سیستمی کارآمد شود. برای کارآمدگرایی، مفاهیم آرمانیای چون عدالت، آزادی، مردمسالاری و...، مفاهیمی غیرصریح هستند که هر گروهی از هرمنوتیک فکری خود و وابسته به زمان و مکان، تعریفی برای آنها دارد و به همین دلیل، کارآمدگرا به آنها اصالت نمیدهد. با وجود این، کارآمدگرایی در پی نفی آرمانها و نقطه مقابل آرمانگرایی نیست، بلکه مفاهیم آرمانی تا آنجا مورد اقبال اوست که منجر به افزایش کارایی سیستم اجتماعی میشود. یک کارآمدگرا بهعنوان یک فرد، به اخلاق پایبند است و آرمانهای انسانیای چون آزادی و عدالت را دوست دارد، اما ارزش و حدود اجتماعی یک آرمان در دیدگاه او، به میزان همراستایی آن با افزایش کارآمدی، برمیگردد. اگر بخواهیم در یک جمله تفاوت دو دیدگاه آرمانگرایی و کارآمدگرایی را بیان کنیم، اینگونه باید بگوییم که آرمانگرا بهدنبال جامعه آرمانی و کارآمدگرا بهدنبال اجتماع کارآمد است. بین دو مفهوم جامعه و اجتماع، بهاین صورت، تفاوت قائل میشویم که اعضای یک جامعه را مردم مینامیم، در حالیکه اعضای یک اجتماع را افراد میخوانیم. فرض میکنیم در یک جامعه ضروری است که اعضای آن، اهداف مشترک داشته باشند، این مشترکات است که اعضا را به مردم تبدیل میکند. اما در یک اجتماع ضرورتی ندارد که حتی اهداف اعضا همگرا باشد، بلکه میتواند این اهداف واگرا باشد و مکانیسمها و سازوکارهای اجتماعی باید به نحوی باشند که از سایش جلوگیری کنند و در حین واگرایی اهداف فردی، همافزایی اجتماعی ایجاد کنند. آنچه اعضای یک اجتماع را بههم پیوند میدهد، شبکهای از روابط و تعاملات فردی بین اعضا است که هر عضو بنابر منفعتخواهی فردی و علاقه شخصی خود این روابط را با دیگر اعضا برقرار کرده است. آنچه اعضای یک جامعه را پیوند میدهد، مشترکات فرهنگی، عقیدتی، زبانی و ژنتیکی است و یک جامعه برای شکلگیری، حداقل به یکی از این مشترکات نیازمند است. در یک اجتماع، روابط خرد (میکرو) بین افراد مفاهیم کلان (ماکرو) را معین میکند، مثلا فرهنگ (بهعنوان یک مفهوم کلان) نتیجه نحوه تعاملات اعضای اجتماع است. این در حالی است که در یک جامعه مفاهیم کلان اصالت دارند و اعضای جامعه باید خود را با آن تطبیق دهند تا با حفظ اشتراکات، جامعه برقرار بماند. منظور از یک جامعه آرمانی، جامعهای است که همه اعضای جامعه در مرتبهای عالی از اخلاق، برابری، آزادی، عدالت و... قرار دارند. به بیانی دیگر، آنچه جامعه آرمانی را میسازد، اعضای آرمانی آن هستند که فرشتگانی همساز با آرمانها هستند که بدون تخلف آزادی، برابری و دیگر آرمانها را رعایت میکنند. اما آیا همواره برآوردهشدن آرمانها همراستا با افزایش کارایی اجتماعی است؟ آیا برای آنکه یک اجتماع کارآمد داشته باشیم، نیاز است که یک جامعه آرمانی محقق شود؟ اخلاق و کارآمدی مسلما وقتی اعضای یک جامعه اصول اخلاقی را رعایت کنند، مدیریت جامعه و برنامهریزی برای رسیدن به یکسری اهداف از پیش تعیینشده آسانتر خواهد شد. از نظر آرمانگرایی مادامیکه اعضای جامعه در جهت منافع فردی خود، ریاکاری کنند، خودخواه باشند و فداکاری نکنند، هیچ آرمانی قابل تحقق نخواهد بود. با وجود این، کارآمدگرایی برای آنکه اهداف خود را برآورده کند، منتظر آن نمیماند تا اعضای جامعه اخلاقمدار شوند، بلکه او پذیرفته این یک واقعیت است که انسانها فرشته نیستند و برای آنکه در یک اجتماع در کنار هم باشند و همافزایی ایجاد کنند، باید سازوکارها و مکانیسمهای اجتماعی را به نحوی طراحی کنند که با انگیزههای فردی آنها سازگار باشد و افراد انگیزهای برای بیاخلاقی نداشته باشند. برای مثال، فرض کنید قرار باشد از اعضای جامعه بخواهیم که پرسشنامهای را صادقانه در مورد وضعیت اقتصادی خود پر کنند تا مشخص شود که آیا به آنها یارانه تعلق خواهد گرفت یا نه. آرمانگرایی از نتیجه پرسشنامهها برافروخته خواهد شد که چرا مردم راستگویی پیشه نکردهاند و با این نتیجه هیچ کاری نمیشود کرد و مردم دولت را وامیدارند که با زور تصمیمگیری شخصی انجام دهد. اما کارآمدگرایی از نتیجه پرسشنامهها نهتنها متعجب نخواهد شد، بلکه با توجه به منفعتخواهی و عقلانیت، آن را محتوم نیز میداند. کارآمدگرایی میگوید قرار نیست که از مردم بخواهیم صادق باشند، بلکه باید پرسشنامه به نحوی طراحی شود که هیچ فردی انگیزهای برای دروغگویی نداشته باشد. باید در طراحی پرسشنامه، منفعتخواهی افراد نیز لحاظ شود و دریافت یارانه با تسهیلات اجتماعی دیگری چون برخورداری از امکان واردات، دریافت مجوز برای کارفرمایی، وامهای تجاری دولتی و... گره بخورد تا منفعتخواهی فرد با اخلاقمندی او همسو باشد و انگیزهای برای دروغگویی نداشته باشد. آزادی و کارآمدی آزادی پایه نوآوری، خلاقیت و پیشرفت است. وقتی آزادی محدود شود، امکان نوآوری در صنعت، فرهنگ، اقتصاد و... سلب میشود و جامعه در رکود قرار میگیرد. با وجود این، کارآمدگرا در پی تحقق آزادی نیست، بلکه قصد کارآمدسازی را دارد و آنجایی که مستدل نشان داده شود که آزادی، کارآمدی سیستم را کاهش میدهد، با وضع قوانینی عقلانی که محدودیت ایجاد کند، همدل میشود. عدالت و کارآمدی آیا عدالت بهعنوان یک مفهوم آرمانی، ضرورتا با افزایش کارآمدی اجتماعی همراستا است؟ آرمانگرا عموما بر واژه عدالت اصرار میورزد، ولی کارآمدگرا با توجه به هر سیستم اجتماعی، به تعریفی خاص از مفهوم عدالت که با انگیزه افراد همسو است و به رضایت بیشتر افراد انجامد، میگراید. مردمسالاری و کارآمدی از دیدگاه یک آرمانگرا که آرمان او مردمسالاری است، مردمسالاری یک اصل است، زیرا این مردم هستند که حق حاکمیت دارند. اما کارآمدگرا ساختار حکومت را تنها یک ابزار برای کارآمدسازی سیستم میداند. یک سیستم اجتماعی، هم نیازمند پویایی و هم نیازمند پایداری است. اگر در طبقه راهبران، پویایی نباشد، با گذر زمان ایدههای آنها تمام و راکد میشود و در حالی که بقیه اعضای جامعه وارد آینده شدهاند، راهبران در گذشته جا ماندهاند. همچنین اگر در طبقه راهبران پایداری نباشد و سرعت گردش نخبگان به حدی باشد که هر راهبری قبل از پیادهکردن ایدههایش کار را به دیگری واگذار کند، آنگاه هیچ کاری جلو نمیرود و همه ایدهها ابتر میماند. کارآمدگرا برای اینکه سیستم کار باشد، به توازنی بین پویایی و پایایی برای حاکمیت اصرار میورزد. او، بر خلاف آرمانگرایی، از موضع اینکه مردمسالاری حق انسان است سخن نمیگوید، بلکه وابسته به شرایط جامعه، از میزان مشخصی از پویایی و پایداری که به همافزایی و کارآمدی بیشتر منجر میشود، دفاع میکند. قانونگذاری و کارآمدی میتوانیم قوانین را به دو دسته قوانین بازدارنده و قوانین تسهیلکننده تقسیم کنیم. قوانین بازدارنده قوانینی هستند که وضع میشوند تا از رخدادن خطا توسط اعضای جامعه جلوگیری کنند و هدف از قوانین تسهیلکننده ایجاد امکانی برای اعضای جامعه است تا بتوانند بیفزایند و آبادانی کنند. آرمانگرایان به قوانین بازدارنده علاقه بیشتری نسبت به قوانین تسهیلکننده، نشان میدهند و کارآمدگراها برعکس این علاقه را دارند. راهبرد کارآمدگرایی همانطور که گفتیم، آرمانگرایی در پی تحقق جامعه آرمانی و کارآمدگرایی در پی ایجاد اجتماع کارآمد است. تحقق یک جامعه آرمانی چیزی جز تبدیلکردن همه اعضای جامعه به فرشتگانی که همراستا آرمانها هستند، نیست. به همین دلیل، یک آرمانگرا برای تحقق اهداف خود، میکوشد تا اندیشه مردم جامعه را تغییر دهد. برای مثال، او در خطابه از مردم میخواهد تا اخلاقگرا باشند، به حس همنوعدوستی احترام بگذارند یا با نوشتن کتابهای فراوان، در قامت یک روشنفکر اجتماعی یا مبلغ مکتبی ظاهر میشود تا بتواند اندیشه مردم را منقلب کند و بدینوسیله بهشت مورد نظر خود را در زمین پیاده کند. آرمانگرایان عموما مینالند که مردم آنقدر که باید آگاه، اخلاقمند، مصمم و... نیستند و برای همین، جامعه در این وضعیت نابسامان قرار گرفته است. انسانها با توجه به باورها، رفتارها و... انواع (تایپهای) مختلف دارند و راهبرد آرمانگرایی آن است که همه انواع را به یک نوع مشخص تبدیل کند تا آرمان برآورده شود. برخلاف آرمانگرایان، کارآمدگرایان بهدنبال تبدیلکردن اعضای جامعه به فرشتگان همسو با آرمان (تبدیلکردن همه انواع به یک نوع مشخص) نیستند. آنها برای رسیدن به اهداف خود (افزایش کارآمدی اجتماعی)، در پی تغییر اندیشه مردم نیستند، بلکه در پی طراحی مکانیسمهای اجتماعی کارآمدی هستند که با انگیزه اعضای جامعه سازگار باشد و خود مردم در حالی که در جهت برآوردهکردن منافع فردی خود گام برمیدارند، مکانیسمهای اجتماعی را به جلو برانند و اهداف مکانیسمها را محقق کنند. راهبرد آرمانگرایان برای تحقق جامعه آرمانی هدایت و تغییر اندیشه مردم و راهبرد کارآمدگرا برای ایجاد اجتماع کارآمد، طراحی مکانیسمهای اجتماعی انگیزهسازگار است. جهان سوم جایی است که اگر بخواهی خانهات را آباد کنی، باید کشورت را ویران کنی و اگر بخواهی کشور خود را آباد کنی، باید خانهات را ویران کنی. این جمله تصریح میکند مکانیسمهای اجتماعی در کشورهای جهان سوم، از آنجا که توسط آرمانگرایان طراحی شدهاند، به نحوی هستند که منافع فردی عاملهای انسانی با منافع اجتماعی همراستا نیستند و به فرسایش و ناکارآمدی میانجامند. بهطور کلی چون آرمانگرایان در پی تغییر اندیشه مردم هستند، اصلا در طراحی مکانیسمهای اجتماعی، انگیزههای فردی و منفعتخواهی مردم را محترم نمیشمارند. همین امر سبب میشود آرمانگرایان با شکست روبهرو شوند و هنگام شکست، مردم را متهم میکنند که چرا فرشتگانی در راه عدالت، آگاهی، آزادی و ... نیستند. تجربههای تاریخی نشان داده در بیشتر مواقع، آرمانگرایی در عمل بر ضد خود آرمان تبدیل شده است. عدالتخواهی به نقض حقوق کارگران و فساد حاکمان، آزادیخواهی به زنجیرشدن مردم و اخلاقگرایی به فساد و ریاکاری انجامیده است. این در حالی است که وقتی مکانیسمهای اجتماعی انگیزهسازگار باشند، دیگر نیازی نیست که مردم جامعه برای رسیدن به آرمانها فداکاری کنند، زیرا در حالیکه هر فرد در جهت منفعت شخصی خود گام برمیدارد، منافع اجتماعی نیز برآورده میشوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.