|

نقدی بر «نگارخانه‌ای به وسعت یک شهر»

تهران برف آمده

مریم امیرفرشی‌نژاد

خبر را از یکی از دوستان غیرهنری‌ام شنیدم. پرسیدم چه شده، گفت: «تهران برف آمده یعنی مثل وقتی شده که برف می‌آید. صبح می‌بینی شهر عوض شده، سپید شده، نفس کشیده. همه بیلبوردهای تبلیغاتی را برداشتند و به‌جای آن آثار هنری گذاشتند. گفتم خوشنویسی و مینیاتور؟ گفت نه از این خارجی‌ها هم هست. زیر همه آنها هم نوشته: «نگارخانه‌ای به وسعت یک شهر» آرم شهرداری هم هست...». تلفن را قطع کردم. دورادور درباره این طرح قدیمی که سال‌ها قبل مطرح شده بود، می‌دانستم، اما درباره چندوچون آن خیر. راهی تهران شدم. هنگام ورود، من هم یخ کردم، دوستم راست می‌گفت تهران برف آمده بود، برفی که عن‌قریب ممکن بود روی آن لیز خورده، تعادلم را از دست بدهم. بعدازظهر تا پاسی از شب را به گذار در خیابان‌ها و اتوبان‌های شهر مشغول بودم. آثاری از بروگل، براک، هاکنی، پتگر، محصص، پیکاسو، مانه، روتکو، مافی و بسیار نقش دیگر از طرح، رنگ و خط روی سفال، فرش، دیوار، چرم، قلم‌دان و پارچه، روی بیلبوردهای شب‌زده با نوشته‌های ناخوانا رژه می‌رفتند همان که بسیار به آنها می‌بالیم، همان که تمدن پارسی را رقم زده، همان که آن طرف آب آن را مایه غرور و افتخار خود می‌دانند و الساعه در موزه‌ای به آرامش، خاک غربت می‌خورند. شهرداری کارستان کرده و چه جای عجب که پول بی‌زبانِ از تحریم گرفته به‌جای طرح‌های بی‌مخاطب و بی‌محتوای زیر پل‌ها، صرف نگاه مسافران و مسافرکشان شهر شلوغ تهران شده؛ تجربه‌ای در نوع خود منحصربه‌فرد که از ابتدای اجرا نقل زبان مجالس و محافل و رسانه‌ها شده؛ طرحی که از تولد آن سال‌ها می‌گذرد. بازتاب اجرای این طرح در رسانه‌های مختلف، هجمه‌ای چندسویه داشت، سویی تعریف، تمجید و تکریم با چاپ انواع و اقسام بیانیه‌های طرف‌دارانه در تأیید و حمایت از آن‌که در بعضی موارد به خطاهایی در اجرا و جانمایی هم اشاره شده بود و سویی انتقاد و تقلیل و تخفیف شهرداری و بعضا شهردار که صدای آن تا خیلی‌جاها هم شنیده شده. سویه سنگین‌تر این نقد، سیاسی‌بودن یا شدن این طرح است. به عبارتی شهردار یا شهرداری با استفاده از امکانات و منابع مالی و انسانی و با اجرای این برنامه می‌خواهد در دل خلق خدا جایی برای خود باز کند یا بستری را برای انتخاب احتمالی خود در سطحی از سه قوه فراهم کند. از نظر این‌جانب بدون شک این نقد مردود است چراکه وقتی می‌توان با مبالغی بسیار کمتر از این، راهروهای 20 متری را در کسری از ثانیه طی کرد، چرا هزینه برای هنر یا اهالی هنر، آن هم در پایتخت که تجربه ثابت کرده نقشی حداقلی در تغییرات سیاسی دارد. به نظرم سنگین‌تر از وزن سیاسی، نقش اقتصادی این طرح است. کسانی که در رشته‌های مربوط به بازاریابی یا تبلیغات فعال هستند، می‌دانند که برای فروش محصول، بهترین تدبیر تبلیغات غیرمستقیم یا به عبارتی ذهنیت‌سازی است. زمانی که شما در یک برنامه تلویزیونی دستور پخت شیربرنج را آموزش می‌دهید، اگر برنج‌فروش باشید، بهتر است برنج خود را بین برنامه شیربرنج تبلیغ کنید، یا اینکه فرض کنید هوا بسیارگرم و ترافیک سنگین است و نوشیدنی خنکی روی تابلوی عظیم تبلیغاتی دل شما را به لرزه می‌اندازد. شما به احتمال بسیارزیاد از اولین بقالی یک نوشیدنی خنک تهیه کرده و نوش‌ جان می‌کنید اما نه لزوما همان برندی که در اتوبان دل شما را لرزانده. نوشیدنی موردنظر، همان است که عباس‌آقای بقال به شما پیشنهاد می‌کند. پرسش غریب و دقیق در اینجا شکل می‌گیرد، تقارن باشکوه میان فصل بهار، نمایشگاه کتاب و حراج‌های هنری در تهران با اجرای طرح نگارخانه‌ای به وسعت یک ‌شهر چگونه محقق شده است؟ این تقارن اتفاقی است یا عمدی، خدا عالم است اما به یقین موج مناسبی است برای اینکه بازار جهت‌دار هنر، در این موقعیت حداکثر استفاده را در جهت تحقق اهداف خود که مهم‌ترین آنها فروش است، ببرد. این عمل شهرداری برخوردی تبلیغی با نوعی کالا به نام هنر است و هم‌اکنون جمعیت زیادی از شهر تهران با کالایی به نام هنر آشنا شده‌اند. تصاحب این کالا فقط با مراجعه به صاحبان این صنعت یا به عبارتی صاحبان این منفعت امکان‌پذیر است. اگر هم چنین نبوده و قصد شهرداری صرفا قصدی فرهنگی بوده که عجبا از این‌گونه اجرا و ارائه. برای تشنه در بیابان، لنگه‌کفشی غنیمت است. هم‌اکنون هم می‌توانیم برای شهرداری تهران دست بزنیم، هورا بکشیم و ذوق کنیم از اینکه پس از تقریبا 40 سال، سازمانی، نهادی یا شخصی پیدا شده و رأی به برائت هنر داده و نتیجه آن را برای عبرت هنرستیزان و مخالفان فرهنگ بر در و دیوار شهر به تماشا گذاشته. از اهالی هنر، علم، فرهنگ و دانشجو،‌ مدرس و معلم، دلجویی کرده و در نهایت شاید خواسته بگوید که فقط توان ما در حمایت از فرهنگ و هنر این است. اما در این صورت با تأسف باید گفت بیت‌المال را یک سر برای تجربه‌ای کودکانه به دور ریخته. تجربه‌ای که بدون‌شک در آن منابع انسانی و مالی بسیار صرف شده است. هرچه می‌کشیم از گل‌های خورده یا زده در 10 دقیقه پایانی است. برادران و خواهران عزیز در شهرداری، مشاوری در این شهر می‌یافت نشد که به شما درباره نحوه دیدن یک اثر هنری، پنج دقیقه از روی اجبار مشاوره بدهد، درباره نوع کاغذ، چاپ یا نور مناسب و برای دیدن یک اثر در فضای خارجی؟ اساسا انتخاب آثار با چه رویکردی صورت گرفته است؟ امپرسیونیسم، کوبیسم، ایرانی، فرنگی، چرا آثار خودمان که در انبار موزه‌ها خاک می‌خورند به نمایش درنیامدند، چرا این طرح صرفا در پایتخت به اجرا درآمده و چرا فضاهای دیگر شهری که درخور چنین رویدادی هستند، مشارکت نکردند؟ اثری 12 متری چگونه در یک بیلبورد هشت متری نمایش داده می‌شود، با چه زاویه‌ای؟ بعضی از تصاویر کوچک و با کیفیت بسیاربد چاپ شده بودند و بعضی به لحاظ محتوا و فرم بسیار تقلیل داده شدند. با همه این اوصاف من این طرح را دوست داشتم و اجرای آن را قدم مؤثر اما نامحکمی در جهت ارتقا و اعتلای سطح فرهنگی، هنری و اقتصادی شهر تهران می‌دانم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.