شک کنید آن هم از نوع دکارتی
محمد سلطانیفر .رئیس دفتر مطالعات و برنامهریزی رسانه
افرادی که در شبکههای اجتماعی مانند توییتر، وایبر، اینستاگرام، واتساپ، تلگرام و... عضو هستند، روزانه صدها پیام با مضامین مختلف دریافت میکنند و تعداد و حجم زیاد این پیامها، درک صحت و سقم آن را برای مخاطب عادی دشوار میکند. بههمیندلیل اینروزها لزوم افزایش سواد رسانهای در بین مردم بیش از پیش احساس میشود. راهکار افزایش آگاهی مردم نسبت به صحت و سقم مطالب این شبکهها در این است که محتوا کنکاش شود. حقیقت این است که یکی از کماعتبارترین رسانههای دنیای امروز، شبکههای اجتماعی هستند؛ چراکه اکثر این رسانهها در فضایی به نام وب 2 حرکت میکنند. وب 2 جایی است که تمامی محتوای آن توسط مخاطب تولید میشود و هیج کنترلی بر تولیدات وجود ندارد. در حقیقت محققان ارتباطی، وب 2 را ناامنترین رسانه دنیا مینامند، اما در صورتی که نظارتی بر وب 2 شود، میتوان به محتوای آن با خیال راحتتری اعتماد کرد، همانطور که این امر در ویکیها صورت گرفته است. بهطورمثال ویکیپدیا و ویکیلیکس محتوای مدیریتشدهای دارند؛ گرچه در این محیط هم امکان تولید محتوای غلط وجود دارد، اما بهدلیل نظارت بر آن، فضا قابلاعتماد میشود. در شبکههای اجتماعی متأسفانه بستری برای تولید محتوا فراهم است که هیچ نظارتی بر آن صورت نمیگیرد. صاحبان شبکههای اجتماعی هم با وجود آگاهی به این نقص اعلام کردهاند که مسئول محتوایی که در این شبکهها تولید میشوند، نیستند بنابراین هر محتوای بیپایه و اساسی میتواند در این بستر تولید و تکثیر شود. مردم باید بیاموزند که هر محتوایی قابلاعتنا نیست و این همان چیزی است که به آن سواد رسانهای میگوییم. باید ابتدا به مردم بیاموزیم که شک کنند؛ آن هم از نوع دکارتی! یعنی مخاطب باید بداند هرآنچه گفته میشود را نباید بپذیرد. دوم باید به مخاطب بیاموزیم نگاه انتقادی داشته باشد و در آخر راهکارهای رسیدن به مطالب صحیح را در رسانههای معتبر آموزش دهیم. اینها اولین آموزههای رسانههای اجتماعی است که باید ابتدا در آموزشوپرورش و سپس در رسانه ملی به مردم بیاموزیم. واقعیت این است که در بسیاری از کشورهای پیشرفته، رسانهها دوران آزادی و آزادیگرایی را سالها پیش تجربه کردهاند و پشتسر گذاشتهاند. در این کشورها مردم محتوای غلط را از رسانههای زرد شنیدهاند و بهطور ذاتی یاد گرفتهاند هرچه را میشنوند، باور نکنند و نگاه انتقادی داشته باشند. در بعضی کشورها «سواد رسانهای» آموزش داده میشود، اما در مابقی کشورهای توسعهیافته، از آنجا که فرهنگ آزادیگرایی در رسانهها همیشه وجود داشته، طبعا محتوای شبکههای اجتماعی هم زیر ذرهبین مخاطب قرار خواهد گرفت. مسئله دیگر در مورد محتوای تولیدشده در این رسانهها این است که مردم باید بدانند محتوای تولیدشده در این رسانهها بههیچوجه قابل پیگیری نیست چون منشأ ادعا، مشخص نیست. بنابراین اگر توهین، افترا یا شایعهای علیه افراد حقیقی و حقوقی در این شبکهها منتشر شود، نمیتوان علیه آن شکایتی کرد. وایبر در پروتکل اولیه خود این حق را سلب کرده بنابراین شما نمیتوانید در مورد محتوای تولیدشده از وایبر شکایت کنید؛ این مسئله در مورد بسیاری از شبکههای اجتماعی صادق است. از سوی دیگر در کشور ما سازوکارهای شکایت علیه این مطالب هم هنوز پیشبینی نشده؛ بنابراین بهتر است فکر اقدام قانونی در این موارد را از ذهنتان دور کنید. در مورد رواج شایعات در شبکههای اجتماعی، تنها راه مبارزه و جلوگیری، افزایش سواد رسانهای مردم است ولاغیر.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.