خوانشی بر نقاشیهای بابک روشنینژاد در گالری اثر
تاریخ را فاتحان نمینویسند
آرزو جعفریان
گاهی حتی تنوع موضوعی کار یک نقاش نمیتواند باعث تغییر لهجه تجسمی او شود. بابک روشنینژاد را میتوان هنرمندی دانست که کارهایش به لحاظ موضوعی به چند دسته مختلف، ازجمله پرتره، اشیائی بزرگنماییشده، تسلیحات نظامی و... تقسیم میشود؛ اما لهجه تجسمیاش در آنها مشابه هم است. او در نمایشگاه «بهچپچپ»، شش تابلو نقاشی در اندازههای بسیار بزرگ و یک مجسمه به شکل چیدمان از سه مجموعه آثارش با عنوان «اینترلود»، «پرسونا» و «نه! تاریخ را فاتحان نمینویسند، آن لعنتی را من مینویسم!» ارائه کرده است. روشنینژاد بیش از 10سال است روی این مجموعه متمرکز است و آنها را به شکل موازی جلو میبرد. چیزی که این مجموعهها را به هم متصل میکند، کنش نقاشانه هنرمند است که مثل نخ تسبیح آنها را به هم متصل میکند. «بابک روشنینژاد» که در زمره هنرمندان ثابت گالری اثر محسوب میشود، از سال ۱۳۸۹ تاکنون با حضور پررنگ و مستمر در آرت فرهای بینالمللی نظیر آرت مسکو، نمایشگاه هنر معاصر استامبول و آرت دوبی، نگاهها را به خود جلب کرده و با استقبال شایانتوجه منتقدان هنری و نیز مجموعهداران معتبر هنری روبهرو شده است. سلیقه شرط لازم او که علاوه بر نقاشی، داستاننویسی میکند و داستانهایی مانند رویین، آئیل و... را هم نوشته، در مورد اینکه جنبه نقاشانه کاراکترش برجستهتر است یا جنبه نویسندگی آن، گفت: «من این دو را هرگز در کنار هم برای مقایسهکردن نگذاشتهام و فکر میکنم کسی که نقاشی میکند نقاش است و کسی که مینویسد نویسنده است. ولی با کمال تعجب ما طاقت نداریم یک نفر چند کار را با هم انجام دهد و علاقهمندیم که یک شخص فقط یک کار را انجام دهد! مثلا بهرام بیضایی همانقدر که پژوهشگر توانمندی است، نمایشنامهنویس بینظیری هم هست و فهم این موضوع ممکن است برای خیلیها سخت باشد. من معمولا در این مورد جمله معروفی از والتر بنیامین را مثال میزنم که گفته است «نقد یعنی قرارگرفتن در فاصله صحیح». در واقع به یک حد مناسب نیاز داریم تا یک تصویر را به درستی ببینیم. فکر میکنم این حد مناسب، برایند آن تجربهای است که ما از فرهنگ در معنای عمومیاش داریم. من سلیقه را برای هرکسی که میخواهد کار هنری کند، شرط لازم میدانم. بخش عمدهای از آن چیزی که در فضای امروز هنرهای تجسمی تولید میشود نهتنها نمیتوان هنر بهشمار آورد؛ بلکه به نظرم کارکرد اصلی آن، دعوت به بیفکری است».وی اضافه کرد: «سلیقه ناپرورده، چیزی نیست که کاری با ما نداشته باشد. قطعا در کار ما دخالت میکند. من برای سلیقه دیگران احترام قائلم؛ اما برای بیخردیشان نه. در عرصه تجسمی، امروز با آثاری روبهرو هستیم که اعتمادبهنفس هنرمندان آنها صدها برابر از آگاهی و استعدادشان بیشتر است و این فاجعه است». علاقه درماننشدنی به موسیقی سده ١٩ نمایش قیریشکل و غلیظ رنگها، از مشخصههای بارز آثار روشنینژاد است. او با استفاده از رنگ روغن، بهعنوان رنگی پرحجم و غلیظ، سعی در بیان جنبه استعاری از هنرهای تجسمی دارد و بر خودِ عمل نقاشانه تأکید میکند. وی در مورد شکلگیری این تکنیک معناآفرین میگوید: «شروع این نوع کار به اوایل دهه 80 بازمیگردد. اما در روند این سالها و موضوعاتی که کار کردهام، تغییراتی هم کردهاند تا به این نمایشگاه رسیدهام. من علاقه درماننشدنی به موسیقی سده نوزدهم و به آهنگسازانی چون گوستاو مالر دارم؛ ولی آن نوع هنر به آن شکل، دیگر ساخته نمیشود و اگر هم ساخته شود، دخلی به تاریخی که امروز ما در آن زندگی میکنیم، ندارد. ممکن است بخشی از دلیل بهوجودآمدن پسند من در ربط با قلمرو هنر دیگری بهوجود آمده باشد؛ اما توضیح اینکه این جرم رنگ چه کارکردی دارد باید بگویم که من آن را بهعنوان یک استعاره تجسمی تعبیر میکنم؛ یعنی جرم رنگ و ضربه کاردک، کارش این است که موضوع را به کیفیتی تشبیه کند. در واقع موضوع تشبیه میشود به آن هیجانی که در ضربِ قلم وجود دارد. آن را نوعی متافور میدانم». «شرق» روی تابلوی نقاشی تصویری از صفحه نخست روزنامه «شرق» با نوشتههای محو ولی تیتر و لوگو برجسته در بین آثار نمایشگاه، توجه هر بینندهای را به خود جلب میکند، این اثر در واقع سهگانهای از این نقاشِ در آستانه ٤٠ سالگی است که بین نقاشیشدن هرکدامشان سه سال فاصله بوده است، اولی در سال 87 نقاشی شده، دومی سال 90 و سومی را در سال 93 به تصویر کشیده و در نمایشگاه حاضر در گالری اثر به نمایش گذاشته است. روشنینژاد با اشاره به کارکرد و جنبه شمایلی روزنامه در آثارش گفت: «شکل و فرماسیون صفحه اول یک روزنامه وجهی تجسمی برای من دارد که قابل توجه است، در کنار خود روزنامه بهعنوان چیزی که جنبه اجتماعی خیلی پررنگی دارد. همه اینها برای رسیدن به یک کیفیت تجسمی است، بدون آنکه بخواهم کارکردهای اجتماعی آن را انکار کنم. اگر توجه کرده باشید، آنها را دوبُعدی و تخت کشیدهام. آنها را مچاله نکردهام و به غیر از یک تیتر، باقی حروف در آنها مشخص نیست. چون در واقع متن برای من موضوعیت نداشته است». او معتقد است: «رسانه حائز اهمیت بسیار فراوانی است. رسانه ابزار قدرت است و اولویتهای آدمها را تغییر میدهد. هنر هم رسانه است. رسانه حتی میتواند حقیقت را تغییر دهد و بر این نکته تأکید دارد که جنبه تجسمی بر سایر امور ریاست دارد. تعبیری را که ما از جامعه مصرفگرا داریم، میتوان با یک بارکد نشان داد، اما میخواهد بگوید یکسری المان یا اجزا در کنار یکدیگر میتوانند یک کیفیت را بسازند. نقاشی پاپآرت مثل همیشه، در نمایشگاه تازه او در گالری اثر هم با تابلوهایی روبهرو میشویم که اشیایی ساده با کاربردی روزمره را بزرگ کرده است؛ اینبار شکلات معروف «کیتکت» دستمایه اوست؛ او این اشیا پاپ را از بستر خود جدا کرده و در زمینهای تازه بر بار معنایی و کارکرد نوین آن تأکید کرده است. او دراینباره معتقد است: «بزرگنمایی این کارها در واقع افزودن وجه شمایلی به موضوع است. وقتی وجه شمایلی به موضوعی میدهیم، حوزه معناداری آن را گسترش میدهیم؛ برای مثال وقتی یک شکلات کیتکت را با این ابعاد بزرگ نقاشی میکنیم، کنش نقاشیکردن را به رخ میکشیم و این، موضوع را در حوزههای معنادار دیگری قرار میدهد و باعث میشود آن آبجکت تبدیل به یک شیء تفسیرپذیرتر شود. دلالتگری چیزی است که در هنر خیلی از آن صحبت شده است و من معتقدم هنر در میانه دلالتگری و تخطی از دلالت متولد میشود. پندی که هنرمندان بزرگ به آن اشاره کردهاند که هرچه را میخواهید بگویید، مستقیم بازگو نکنید و به شکل غیرمستقیم آن را بگویید، دلالت بر همین امر دارد. توضیحدادن درباره اینکه یک پدیده بر روی شما چه اثری دارد، هرچند میتوان توضیحاتی در موردش ارائه کرد، اما خیلی توضیحدادنی نیست. منظور این است که ما با کیفیتها در یک اثر سروکار داریم». همچنین در این نمایشگاه دو اثر که شامل یک تابلوی دولتی و یک تابلوی یکلتی از تصویر چهره زنانی که تنها صورت آنها دیده میشود روی دیوار گالری اثر رفته است، گویی هنرمند قصد دارد توجه مخاطب را هرچهبیشتر به سمت کاراکتر نقاشیهایش سوق دهد و به همین منظور در این آثار در اطراف این پرترهها زمینه خالی محدودی از رنگهای قرمز و سیاه دیده میشود. این شخصیتها هرکدام در تابلوها بدون همنشین یا همصحبتی، به تنهایی محکومند؛ تنهایی که امروز نیز بسیار در سنین جوانی بر افراد غلبه میکند و آنها را به گوشهنشینی و عزلت میکشاند. امروزه بسیار دیده میشود که انسانها فردگرا شده و از همنشینی و هماندیشی با دیگران پرهیز میکنند. این مسائل و احساسات نیز در آثار روشنینژاد به وفوردیده میشود. با نگاه اول به این تابلوها احساس غمزدگی و افسردگی از شخصیتهای نقاشیها بهچشم میخورد و گویی همه آنها طوری مظلومانه به مخاطبان خیره شدهاند که ذهن آنها را به خود مشغول میکنند. روشنینژاد معتقد است: وقتی یک کار هنری به رساندن یک پیام تقلیل پیدا کند، کارش تمام است. من نمیتوانم بگویم منظور من از نقاشیکردن این آدمی که یکجا نشسته و نگاه میکند، چیست. این بیشتر یک کیفیت یا یک احساس را منتقل میکند؛ درست مثل احساسی که نسبت به یک ملودی دارید. بیانکردن یک احساس در قالب چند کلمه، غیرممکن است. علوم جنبه همگرا دارند، میخواهند طبیعت را در یک رابطه همارزی خلاصه کنند، اما هنرها میخواهند به این مسئله دامن بزنند و در واقع جنبه واگرا دارند. عنوان یکی از مجموعهآثار روشنینژاد «نه! تاریخ را فاتحان نمینویسند، آن لعنتی را من مینویسم!» است که در این نمایشگاه میتوانیم دو اثر از این مجموعه را ببینیم، یک تابلوی نقاشی که تصویری از هواپیمای جنگی را نشان میدهد، به همراه چیدمانی که در ویترین طبقه پایین گالری اثر، دو فشنگ شکاری در ابعاد بزرگ را به تماشا گذاشته است. با توجه به تحصیلات روشنینژاد در زمینه علوم سیاسی شاید بتوان از این منظر گفت که وی تا اندازه زیادی متوجه آیکون ابزارآلات جنگی شده است، اما او دراینباره به تأثیرات جنگ ایران و عراق در سالهای کودکیاش اشاره کرد و گفت: قدرت یک مفهوم کلیدی در سیاست بهشمار میرود. قدرت به معنای امکان بهدستآوردن چیزهاست. قدرت ابزاری برای اِعمال سلطه یا حتی دفاع در برابر زورگویی است. من در دوران کودکی با چشمهای خودم دیدهام که هواپیماها چطور بمباران میکنند و این تأثیر خیلی زیادی روی ذهن همنسلهای من گذاشته است. بعدها به این موضوع علاقهمند شدم و دربارهاش مقالههایی هم نوشتم. هنر میتواند استراتژی ذهنی ما را تغییر دهد، بر خواست ما تأثیر میگذارد و اولویتهای ما را در خواستن چیزها دگرگون میکند. در واقع ذائقه زیباشناختی ما را تغییر میدهد و به فکرکردن دعوتمان میکند. هنر نمیتواند اجتماعی نباشد. قدرت در واقع با خواست و توانایی ما مرتبط است. خودِ خواست مسئلهای است که در هنر دستخوش دگرگونی میشود. نمایشگاه «بهچپچپ» تا ٢٩ خرداد در نگارخانه اثر واقع در خیابان برفروشان، روبهروی خانه هنرمندان، پلاک ١٦ دایر است و علاقهمندان میتوانند بهجز شنبهها، همهروزه از ساعت ۱۱ تا ٢٠ (جمعهها ١٦ تا ٢٠) از این آثار دیدن کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.