|

اصل و فرع اصلاحات

سعید نورمحمدی: اصل اصلاحات و اصلاح‌طلبان چیست؟ چه چیزی اولویت غیرقابل‌تغییر جریان اصلاح‌طلبی است و چه مسائلی را امور فرعی آن می‌توان نامید؟ طبیعتا اصلاحات اصالتی دارد و مبنای قرارگرفتن افراد در دایره اصلاح‌طلبی باید این اصول باشد نه روابط قبیله‌ای و شخصی. می‌توان گفت اصل اصلاحات غایت اصلاحات است. اهداف و آرمان‌های اصلاح‌طلبی طبیعتا بدون تغییر است و می‌توان آنها را استقلال، آزادی و پیشرفت برشمرد. تأکید همیشگی اصلاح‌طلبان از انقلاب مشروطه تاکنون بر آزادی بوده و تثبیت و تقویت مهم‌ترین وجه آزادی یعنی حاکمیت مردم بر سرنوشت خود که در انقلاب اسلامی ایران به‌دست آمده، اولین اصل اصلاح‌طلبی است. استقلال و پیشرفت و نجات از عقب‌افتادگی را می‌توان از دیگر اصول اصلاح‌طلبی دانست تا در صورت تحقق آن ملت ایران بتواند زندگی‌اش را متناسب با شأن تاریخی‌اش تنظیم کند که مشروطیت براساس این خواست تاریخی و اساسی مردم ایران به وجود آمد و انقلاب اسلامی هم شکل گرفت. اما نحوه رسیدن به این اهداف یا اصول نیز مهم است. چگونه و با چه ابزاری می‌توان بهتر به سمت این اصول حرکت کرد و از فرصت‌ها به بهترین شکل استفاده کرد. آیا می‌توان از هر روش و وسیله‌ای برای تحقق اصول آن استفاده کرد و انتظار داشت با آن روش، اصلاح‌طلبی به نتیجه برسد؟ باید پذیرفت در بسیاری از موارد شکست‌های جریان اصلاحات در سال‌های اخیر نه به‌دلیل اصالت اصلاح‌طلبی ‌که به‌خاطر انتخاب روش‌های پیگیری آن اصول بوده است که سبب شده اصول اصلاحات بی‌رحمانه قربانی استراتژی‌ها و تاکتیک‌های اشتباه شود. این روش‌ها درواقع فرع اصلاحات هستند و برای انتخاب آن باید کاملا واقع‌گرایانه و هوشمندانه حرکت و از هرگونه احساس‌گرایی پرهیز کرد تا مبادا انتخاب فرع نادرست به اصالت ما لطمه بزند. خویشتن‌داری و صبوری را می‌توان منطقی‌ترین روش برای پیشبرد اصلاحات گام‌به‌گام از طریق اجماع‌سازی در بین نخبگان هر دو جریان کشور دانست. ذکر این نکته لازم است که خویشتن‌داری به معنی کوتاه‌آمدن از اصول یا داشتن عقاید وسط نیست و صرفا روش رسیدن به اهداف و اصول است؛ یعنی می‌توان رادیکال‌ترین عقاید را هم داشت اما در رفتار سیاسی خویشتن‌داری کرد. از این زاویه خویشتن‌داری با اعتدال نیز این تمایز را دارد که حامیان اعتدال، آن را یک تفکر و اصل می‌دانند، در حالی که خویشتن‌داری صرفا یک روش و مسئله فرعی در جریان اصلاحات است. نبود خویشتن‌داری همواره و برای هر جریان سیاسی خطرناک است. نداشتن خویشتن‌داری باعث می‌شود یک جریان سیاسی خیلی رادیکال به‌نظر برسد و بالطبع متحمل ضربه‌ها و هزینه‌های سنگینی شود. البته آسیب‌خوردن تنها تهدید آن نیست، بلکه به سبب ایجاد بستری که منجر به دوقطبی‌شدن فضای سیاسی می‌شود، تقویت جریان‌های رادیکال رقیب را هم به‌دنبال می‌آورد و باعث زایش جریان‌های تند مخالف هم می‌شود. ازهمین‌رو این گفته به گزافه نیست که بگوییم رادیکالیسم احمدی‌نژاد نتیجه برخی رفتارهای غیرخویشتن‌دارانه برخی از جریانات اصلاحات بود. کمااینکه این جریان رادیکال و تند پیش از سال ٧٦ هم در قالب گروه‌های فشار وجود داشت، ولي هیچ‌وقت قدرت اثرگذاری چندانی نداشت. اما نوع برخورد و مواجهه در آنچه که فرع اصلاحات بود، باعث شد که اراده‌هایی برای قدرت‌گرفتن رسمی آن شکل بگیرد و روزبه‌روز هم بر قدرتش افزوده شود. تفاوت دیدگاه ندای ایرانیان با بخشی از اصلاح‌طلبان را نه در اصل اصلاحات که در همین فرع اصلاحات باید جست‌وجو کرد؛ صبوری و خویشتن‌داری برای ایجاد اجماع به‌منظور رسیدن به اصل اصلاحات و پرهیز از روش‌هایی که به اصول اصلاح‌طلبی ضربه بزند. اما مسئله‌ای که در جریان اصلاحات وجود دارد، نبود تمییز فرع و اصل اصلاحات است؛ اینکه «تفاوت در روش» به‌عنوان «تفاوت در اصل» تعریف می‌شود و شاید بر همین مبنا خواسته می‌شود افرادی که در روش، متفاوت می‌اندیشند به آنچه اصل تعریف می‌کنند، بازگردند. باید مراقب بود گم‌شدن در کوچه‌پس‌کوچه‌های فرعی اصلاحات به گم‌کردن و فراموش‌کردن آرمان‌های اصلاح‌طلبی منجر نشود. طبیعتا اگر این اصول را پذیرفته باشیم، از همه ظرفیت‌های موجود در جریان رقیب هم برای تقویت آن استفاده می‌کنیم؛ به‌عنوان‌مثال اگر حضور یک حزب اصولگرا منجر به تقویت خانه احزاب شود یا حضور یک فرد معتدل از جریان رقیب نیز به تقویت مردم‌سالاری منجر شود، نه‌تنها باید استقبال کرد که باید به‌دنبال دعوت و حضورشان هم بود. اما اگر فرع اصلاحات و مناسبات تاریخی و شخصی، اصل تفسیر شود، حلقه اصلاح‌طلبی روزبه‌روز تنگ‌تروتنگ‌تر خواهد شد. در نهایت اینکه باید بپذیریم که در جامعه، ما بیش از هرچیز نیازمند یک گفت‌وگو و مفاهمه وسیع هستیم تا از دل این مفاهمه، معانی مشترک از آرمان‌ها و اهدافمان شکل بگیرد تا جامعه و بازیگران سیاسی از این مرحله که بر سر ابتدایی‌ترین و کوچک‌ترین موضوعات دچار نزاع و اختلاف می‌شوند، عبور کنند. لازمه فراهم‌کردن این گفت‌وگو هم چیزی جز خویشتن‌داری در سخن و عمل نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.