نقدی بر کتاب «پادشاهان نفت»
بررسی روابط نفتی آمریکا، ایران و عربستان
دکتر دیوید ای. لانگ . مترجم: نوشین حجتی
«پادشاهان نفت: چگونه آمریکا، ایران و عربستانسعودی توازن قدرت در خاورمیانه را تغییر دادند؟» نوشته اندرو کوپر، این کتاب فوقالعاده جالب و مفصل به مثلث روابط بین آمریکا، ایران و عربستانسعودی بین سالهای 1969 تا 1977 میپردازد. پژوهش انجامشده در این کتاب بسیار قابلستایش است؛ پژوهشی که شامل مصاحبههایی با سیاستگذاران آمریکایی و اسناد افشاشده آمریکاست که مرتبط با دوره تاریخی مورد مطالعه است. تمرکز کتاب بیشتر بر سیاست نفتی آمریکا در این دوره بوده و بیشتر محتوای آن از نگاه سیاستگذاران آمریکایی است. نظریه نویسنده این است که سیاستهای آمریکا و تأثیرشان در این سالها باعث تغییر توازن قدرت در خاورمیانه شده و فضا را برای روابط آمریکا با تولیدکنندگان نفتی حوزه خلیج [فارس] که تابهامروز جان سالم بهدر بردهاند مهیا کرده است. رویدادهای کلیدی آن زمان آنطوری که نویسنده میبیند، از این قرارند: الف) در سال 1969 آمریکا از یک صادرکننده عمده نفتی به واردکنندهای تبدیل شد که مقدار وارداتش از صادراتش بیشتر بود؛ ب) در ماه اکتبر سال AOPEC1973 تحریمی نفتی را تحمیل کرد که تا ماه مارس سال 1974 ادامهیافت؛ و ج) در سال 1977 کودتای نفتی آمریکایی- سعودی از برنامه افزایش قیمت OPEC که توسط شاه ایران هدایت میشد، جلوگیری کرد. این اقدام به ایجاد بحران اقتصادی در ایران کمک کرد؛ بحرانی که زمینه سقوط شاه در سال 1979 را فراهم آورد بنابراین عربستانسعودی توانست جای ایرانی را بگیرد که متحد بیچونوچرای واشنگتن در خلیجفارس به حساب میآمد. روایت داستان، از دیدار شاه با رئیسجمهور ریچارد نیکسون در حاشیه مراسم تدفین رئیسجمهور دوایت دی. آیزنهاور آغاز میشود؛ دیداری که به استحکام روابط نزدیک دو کشور خصوصا روابط نفتی انجامید. اما احتمالا جالبترین بخش کتاب، گزارش مفصلی مربوط به پاسخهای سیاستگذاران آمریکایی به تحریم نفت عربی در سالهای 1973 تا 1974 و بهتبع آن تلاش کشورهای عضو OPEC برای متعادلنگهداشتن قیمت نفت است. این دوره زمانی برای ایالاتمتحده دوره بسیار حساس بحران اقتصادی و سیاسی، هم در داخل و هم خارج از مرزهایش بود. توصیفات سیاستگذاری آمریکا که غالبا براساس اطلاعات فاششده انجام گرفته است، اینقدر واضح و شفاف است که تقریبا اینطور حس میشود که گویی با سیاستگذاران ارشد آمریکایی چون وزیر امور خارجه، هنری کیسینجر، وزیر دفاع، جیمز شلزینگر و وزیر خزانهداری، ویلیام سایمون نشستهایم و به درگیریهای اغلب داغ بوروکراتیکی گوش میدهیم که شامل مخالفتها، بحثها، جدلها و ترجیحات شخصی و نهادیای میشود که اغلب بر سر این است که چگونه به بهترین نحو ممکن به مسائل نامأنوس مختلفی پاسخ دهند که ناشی از افزایش قیمت نفت است. خصوصا نویسنده به تفصیل به برخی انتخابها و نقشههای اقتضایی تحمیلشده توسط کیسینجر میپردازد که از نظر وی واقعا غیرمنطقی بودهاند. باوجوداین به نظر نویسنده این نقد، نویسنده کتاب در اثبات نظریه خویش ناموفق است. بیشتر کتاب شامل روایتهای توصیفی تاریخی از تصمیمسازی سیاست آمریکا و روابط دیپلماتیک با همتایان ایرانی و سعودی خویش در زمینه قیمت بالای نفت و تأثیر آن بر اقتصاد آمریکا و کشورهای اروپایغربی است. اگرچه نمونههایی از خاطرات برخی ایرانیها و نقلقولهایی از شاه آورده میشود، اما فرایند کلی از منظر آمریکاییها دیده میشود. قطعا رابطهای بین روایت توصیفی سیاستهای آمریکا و رویدادهای پس از آن وجود دارد، اما رابطه علت و معلول هممعنا نبوده و روایت توصیفی بهتنهایی مبنایی کافی برای ایجاد یک رابطه علی- معلولی نیست. مثالی از اشتباه نویسنده در مورد علت و معلول، نتیجهگیری وی در این مورد است که فشار زیاد آمریکا، سعودیها را مجاب کرد تا تولید نفت را در 1997 بالا برده و مانع افزایش قیمت نفت توسط ایران، دیگر عضو OPEC، شود. نتیجه وی بر اسناد افشاشده آمریکا مبتنی است که به مباحثات سرّی آمریکا- سعودی که در آنها سعودیها با این کار موافقت کردند ارجاع داده میشود و پیمان موفق سعودی را «کودتایی آمریکایی-سعودی» میخواند. حقیقت این است که فشار آمریکا صرفا با منفعتطلبی اقتصادی سعودیها در متعادلکردن قیمتها همزمان شد. بهعلاوه، سعودیها این رؤیا را در سر میپروراندند که تبدیل به تولیدکننده انحصاری در OPEC شده و در حقیقت نرخ تولید و قیمت نفت را تعیین کند. مثال دیگر، این نتیجه است که سیاستهای دستپاچه آمریکا در طول بحران، بیشترین تأثیر را بر شدت آن داشت. سیاستگذاری آمریکا در طول بحران نفت در برهههایی از زمان قطعا دستپاچه بود اما نه به دستپاچگی آنچه نویسنده میگوید. بهعنوان یکی از دلایل، پادشاه فیصل طول تحریم به تأمین نفت برای نیروهای آمریکایی که در جنگ با ویتنام بودند، ادامه داد و فقط بعد از پنجماه آمریکا و عربستان برای پایاندادن به تحریم همکاری کردند. تنها راهی که میتوان با دقت بالایی درباره مدیریت بحران قضاوت کرد، ارزیابی کیفیت تصمیمات سیاسی پایانی و مقایسه آنها با بهترین گزینههای ممکن است. دراینمورد، هیچ گزینه دردسترس خوبی وجود ندارد و بیشتر گزینهها محدود به آنهایی است که کمتر بدتر هستند و شامل فشارهای سیاسی داخلی میشوند. از آن منظر، سیاستگذاری نفتی آمریکا در آن مدت میتوانست قطعا ملایمتر باشد، اما تحت هیچ شرایطی به بیتدبیریای که نویسنده میگوید نبوده است. در پایان، همانطوری که روایت توصیفی تاریخی بسیار جالب است، اینگونه میتوان نتیجه گرفت که سیاستهای آمریکا در قبال بحرانهای نفتی بین سالهای 1969 و 1977 نهتنها توازن قدرت در خاورمیانه را تغییر داد، بلکه همچنین فضا را برای سیاستهای سیاسی و اقتصادی نفتی آمریکا تا به امروز مهیا کرد. سیاست توازن قدرت خیلی پیچیدهتر از آن است که به این سادگی با سیاست و اقتصاد نفت مرتبط شود. همکاری میان این سه کشور بیشتر از ترس از تهدید شوروی علیه منطقه نشئت میگیرد. در مورد مهیاکردن فضا برای سیاست و اقتصاد نفت تابهامروز نیز باید به این مسئله اشاره کرد که در این موارد از دهه 1970 تا به امروز تغییرات بسیاری نسبت به تغییرات در طول دهه 1970 اتفاق افتاده است.
منتشرشده در مجله خاورمیانه
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.