ذوق اکتسابی است
جواد لگزیان
کتاب «جستارهایی در زیباییشناسی» مجموعه مقالاتی است درباره زیباییشناسی، هرمنوتیک و ساختارشکنی. کتابی که میکوشد بیشتر مفاهیم مهم و مطرح زیباییشناسی همچون هرمنوتیک، بوطیقا و کلاژ را معرفی و بررسی کند و همچنین قدمی در شناساندن چهرههایی همچون گادامر، ویتگنشتاین، اکو و دریدا بردارد. از جمله مباحثی که در این کتاب عنوان شده میتوان به «ساختارشکنی موسیقیشناسی»، «رایانه، نظریه ادبی، نظریه معنا»، «زیباییشناسی و اخلاق» و مفهوم ذوق اشاره کرد. در یکی از مهمترین مقالات کتاب با عنوان ذوق، دیوید ویول میکوشد نخست با نگاهی به تاریخ رویکردهای متفاوت به ذوق، عکسالعمل زیباییشناختی آنها را بررسی کند. او در این مقاله مینویسد: نخستین نویسندگانی که به این موضوع پرداختند، نظیر شافتسبری و هاچسن، بر این باور بودند که قضاوت زیباشناختی به «حسی درونی» نزدیک به وجدان اخلاقی فرد متکی است که بر سر آن نیز عموم آنها همداستان بودند. نویسندگان دورههای بعد، همچون کانت، به این مقدار اکتفا کردند که استعداد یا قابلیت تمییز زیبایی در انسان را حاصل عملکرد خاص قوای شناختی یا ادراکی متعارف او بهشمار آورند. کسانی که ذوق را شکلی از ادراک یا شهود زیباشناختی قلمداد میکنند، عمدتا میپذیرند که ذوق قسمی از احساس درونی است که به کمک آن زیبایی یا شکوه و متعالیبودن یک پدیده و صفاتی از این دست را میتوان تشخیص داد و وجه بارز آن احساس رضایت یا التذاذی است که به فرد دست میدهد. گاه از ذوق بهعنوان احساس یا عاطفه زیباشناختی یاد میشود، چنانکه کلایو بل اظهار کرده است: «نقطه آغاز همه نظامهای زیباشناختی باید تجربه شخصی احساسی خاص باشد». نظر متداول دیگر آن است که برای تجربه چنین احساسی باید موضع زیباشناختی صحیحی اتخاذ کرد و نشانه چنین موضعی حفظ خلوص تجربه زیباشناختی است. بدین معنا که هنگام تأمل در یک شیء زیبا باید کلیه ملاحظات غیرزیباشناختی، نظیر سودمندی و اخلاقیات و تداعی احساسات شخصی را کنار گذاشت که مفصلترین بحث این موضوع در کتاب نقد داوری کانت آمده است. مبحث سومی که طرفداران مکتب قوه ذوق بر سر آن همداستاناند آن است که ویژگیهای صوری شیء - نظیر یکپارچگی، تعادل و توازن - موجد پاسخ زیباشناختی میشوند، هرچند ویژگیهای غیرصوری نظیر نوآوری، تنوع و درخشش رنگها را نیز گاه مؤثر میدانند. موافق نظر کانت، هیچ حکم زیباشناختی را که بهجای صورت مکانی و زمانی شیء - خواه شیء طبیعی یا اثر هنری - به محتوای آن نظر داشته باشد، نمیتوان خالی از غرض دانست. چنین پاسخی آمیخته به آمال و نتیجتا فردی و شخصی و بهدور از شمول عام است و سپس از دشواری مسئله ذوق سخن میرود: همه کسانی که ذوق را در حکم قوهای بهظاهر ادراکی تلقی میکنند، با این دشواری مواجهاند که تنوع بیحد فرهنگها و بلکه افراد را در امر ذوق چگونه میتوان تبیین کرد. استلزام این نگرش پذیرفتن این نکته است که ذوق از مقولههای ذهنی محض است و لاجرم حکم یا داوری ذوق، به خلاف حکم ادراک، نه صحیح است نه سقیم، نه معتبر است و نه بیاعتبار. از سوی دیگر، میتوان احکامی را در امور ذوقی یافت که همه صاحبنظران در آن اتفاقنظر دارند و انکار آن عملی است لغو؛ مثلا آسمانی آبی با چند لکه ابر سفید شناور در آن در نیمروزی آرام و تابستانی منظرهای دلکش است، یا اینکه میلتون بهلحاظ شعری از پام ایرز بزرگتر است، یا نقاشیهای رامبرانت از نقاشیهای آنیگونی زیباترند، یا آبراه بزرگ ونیز از کانال کشتیرانی منچستر زیباتر است. این حکم بهظاهر متعارض یا جدلیالطرفین را چگونه میتوان حل کرد؟ مسئله ذوق همین است. در بخش دیگر این مقاله شاهد صفآرایی آرمانگرایان در برابر فلاسفه تجربی هستیم: درحالیکه فیلسوفان آرمانگرا نظیر شوپنهاور، شلینگ و هگل کوشیدهاند زیبایی را با حقیقتی والاتر همانند دانسته و از این طریق به آن عینیت بخشند، فلاسفه تجربی اظهار کردهاند درخصوص زیبایی چیزی نمیتوان گفت جز آنکه امری است اعتباری و چنین است که هیوم، برجستهترین فیلسوف تجربی قرن هجدهم، شادمانه میپذیرد که ازآنجاکه هیچ احساس محضی قادر نیست ماهیت اثر یا پدیده زیباشناختی را ابراز کند، پس «جستوجوی زیبایی واقعی یا زشتی واقعی همانقدر بیهوده است که تلاش برای یافتن شیرینی واقعی یا تلخی واقعی». مطابق نظریه هیوم، آنچه در مورد ذوق زیباشناختی ضرورت دارد کشف ملاکهایی است عام و جهانشمول، تا نشاندهنده اتفاقنظری باشد که تاکنون بر سر زیبایی حاصل شده است. به نظر دیوید ویول فرض تلویحی این نظریه آن است که هر آنچه در همهجا مایه التذاذ باشد در همهجا خوب است. اما نقطه ضعف این رویکرد به نظر ویول این فرض صریح است که اتفاقنظر صاحبان رأی در مسئله ذوق، گذشته از ملاک داوری، بیش از اختلاف آنهاست. تنها شاهد این مدعا آن است که آثار بزرگ هنری از جذابیتی فرازمانی و فرافرهنگی برخوردارند. آزمون جاودانگی این آثار را بدون ارجاع به داوران معتبر و آرای موثق نیز میتوان اعمال کرد، اما در این صورت با این مسئله دشوار روبهرو میشویم که چگونه آثاری نظیر نوشتههای مارکی دوساد ماندگار بودهاند. ویول اکتسابیبودن ذوق را چنین جمعبندی میکند: ایراد وارد به نظریه قوه ذوق آن است که چیزی به نام ذوق سلیم «طبیعی» وجود ندارد. ذوق از هر قسم که باشد، اکتسابی است، چنانکه میتوان گفت سلایق زیباشناختی ما بهمقدار زیاد حاصل تعلیم و تربیتی است که دیدهایم و بر اثر آن، با دخالت عوامل اجتماعی و آموزشی، آنچه را مقبول همگان است میستاییم. از همینرو، در قرن هجدهم میان طبقات مرفه که از زمینه اجتماعی و آموزشی یکسانی برخوردار بودند - در قیاس با ساختار بسیارپیچیده و متنوع جامعه امروز- اتفاقنظر بیشتری بر سر مسائل ذوقی و هنری وجود داشت و باز بههمین دلیل بود که تعیین و تصریح ملاکهای دستیابی به وفاق عام بر سر ذوق - که هیوم آن را ممکن میپنداشت - امروز از نظر ما ناممکن است. علاوه بر این، زمانیکه بر جذابیت فرازمانی و فرافرهنگی بعضی از هنرها تأکید میورزیم، نباید اهمیت عنصر فردی را در شکلگیری ذوق و سلیقه زیباشناختی از یاد ببریم. پس جای شگفتی نیست که با گذشت زمان، ذوقیات ما نیز تحول مییابند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.