|

مقدمه تیموتی میچل بر کتاب «دموکراسی کربنی»

دموکراسی به‌مثابه نفت

ترجمه: شهریار خواجیان

نفرین نفت یا موهبت طبیعی؟ سؤالی که از قرن گذشته به این‌سو اذهان بسیاری را به خود مشغول کرده است. چند سال پیش تیموتی میچل، نظریه‌پرداز سیاسی که به اقتصاد سیاسی خاورمیانه می‌پردازد، کتابی منتشر کرد با عنوان «دموکراسی کربنی: قدرت سیاسی در عصر نفت» که در آن رابطه دموکراسی و نفت را بررسی می‌کند. برداشت او از دموکراسی کربنی با ردیابی یک رابطه ساده بین آسیب‌پذیری‌های ناشی از وابستگی به زغال‌سنگ و توانایی طرح مطالبات برابری‌خواهانه آغاز شد، اما این نکته ابعاد چندگانه‌ای یافت که بازتاب تغییر از زغال‌سنگ به استفاده فزاینده از نفت، شبکه‌های بسیار گسترده‌تر تولید و توزیع انرژی و اشکال نوین زندگی جمعی بود که در اثر سوخت فسیلی فراوان و گردش در حال گسترش کالا و امور مالی متکی به تولید نفت ممکن شده بود. آنچه در ادامه می‌آید مقدمه او بر این کتاب است که به قلم شهریار خواجیان مراحل پایانی ترجمه خود را می‌گذراند.

سوخت فسیلی هم دموکراسی مدرن را ممکن می‌کند و هم محدودیت‌هایی برای آن ایجاد می‌کند. برای درک این محدودیت‌ها، کتاب با کندوکاو درباره آنچه ظهور گونه مشخصی از سیاست دموکراتیک را ممکن کرد آغاز می‌شود؛ چیزی که من نام آن را دموکراسی کربُنی می‌گذارم. اما پیش از نگاهی به گذشته، اجازه می‌خواهم به برخی از محدودیت‌های معاصری بپردازم که در ذهن دارم. در پی حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳، درباره یکی از این محدودیت‌ها بسیار بحث شد. اغلب گفته می‌شود که یک ویژگی برجسته خاورمیانه فقدان دموکراسی است و برای بسیاری از کسانی که درباره این منطقه می‌نویسند نفت عامل این فقدان است. کشورهایی که بخش عمده درآمد‌های‌شان از صادرات نفت می‌آید کمتر به دموکراسی گرایش دارند. موج خیزش‌هایی که جهان عرب را در سال ۲۰۱۱ درنوردید، حکایت از درستی این رابطه بین درآمدهای بالای نفتی و دشواری خواسته‌های فزاینده مردم برای زندگی دموکراتیک و برابر‌تر داشت. در مجموع، هر قدر یک کشور نفت کمتری تولید می‌کرد و تولید آن نیز سریع‌تر روبه‌کاهش داشت، مبارزات دموکراسی‌خواهانه در آن گسترده‌تر بود. تونس و مصر، که خیزش در آنها آغاز شد و یمن، بحرین و سوریه که قیام به سرعت در آنها گسترش یافت، ازجمله کوچک‌ترین تولیدکنندگان نفت منطقه بودند و در همه آنها نیز تولید نفت روبه‌کاهش داشت. از هشت تولید‌کننده بزرگ خاورمیانه، تنها در لیبی که کوچک‌ترین تولید‌کننده در میان آنها بود (و تولید آن نیز به‌تازگی روبه‌کاهش گذاشته بود) مبارزات سیاسی مشابهی آغاز شد، هرچند تعارض درباره لیبی سریع‌تر از همه به خشونت و مداخله خارجی گرایید. بیشتر کسانی که درباره مسئله «نفرین نفت» (که گاهی به این نام خوانده می‌شود) می‌نویسند کمتر چیزی درباره ماهیت نفت و چگونگی تولید، توزیع و مصرف آن می‌گویند. آنها نه از نفت که از پول نفت می‌گویند، یعنی پولی که پس از تبدیل نفت به درآمد دولت و ثروت خصوصی به دست می‌آید. دلایلی که آنها برای ویژگی‌های ضددموکراتیک نفت به دست می‌دهند، معطوف به این درآمد مازاد است، [به‌این‌معنا] که منابعی را برای سرکوب مخالفان، خرید حمایت سیاسی یا تخفیف فشارهای ناشی از تقاضای سهمی برابر‌تر از رفاه همراه با پرداخت پول و یارانه به مردم، در اختیار دولت‌ها می‌گذارد. این چیز‌ها به روش‌های استخراج، پالایش، انتقال و مصرف نفت، قدرت جادویی آن به‌عنوان یک منبع انرژی متراکم، یا دستگاهی که این سوخت را به اشکال گوناگون ثروت و قدرت تبدیل می‌کند، ربطی ندارد. آنها این نفرین نفت را فقط عارضه دولت‌هایی می‌دانند که به درآمد‌های حاصل از آن وابسته‌اند، نه مربوط به فرایندهایی که به واسطه آنها جهانی بزرگ‌تر به انرژی تأمین‌کننده زندگی مادی و فنی خود دست می‌یابد. بی‌اعتنایی به دستگاه تولید نفت یک مفهوم اصولی از دموکراسی را بازتاب می‌دهد. این مفهوم شامل حال یک کار‌شناس آمریکایی دموکراسی نیز می‌شد که 9 ماه پس از حمله آمریکا به عراق در ۲۰۰۳ به جنوب عراق فرستاده شد تا درباره «ظرفیت‌سازی» برای دموکراسی با اعضای یک شورای ایالتی بحث و گفت‌وگو کند. وی درحالی‌که اسلایدهای پاورپوینت ساختار اداری طراحی‌شده از سوی آمریکایی‌ها را به نمایش می‌گذاشت، خطاب به اعضای شورا گفت: «به دموکراسی نوین خودتان خوش آمدید!» اما دو نفر از اعضای شورا برخاستند و حین اینکه به ما می‌گفتند «شما را پیش‌تر در کامبوج، روسیه و نیجریه هم دیده‌ایم»، از جلسه بیرون رفتند. برای یک کار‌شناس دموکراسی، سیاست‌های دموکراتیک اساسا در همه‌جا یکسان و شامل مجموعه‌ای از روش‌ها و اشکال سیاسی است که باید در هر نمونه موفق دموکراسی‌سازی به این یا آن شکل بازتولید شوند، تو گویی دموکراسی فقط به‌عنوان یک رونوشت کربُنی بدل از خود به وجود می‌آید. دموکراسی برپایه مدل و ایده بدیعی قرار دارد که می‌توان آن را جابه‌جا رونویسی کرد. اگر این مدل شکست بخورد، چنان‌که در بسیاری از کشورهای نفتی شکست خورد، دلیل آن باید این باشد که بخشی از آن مدل، مفقود یا دچار سوءعملکرد است. یک ایده چیزی است که در جاهای مختلف تا اندازه‌ای یکسان است- یعنی می‌تواند از بستری به بستر دیگر تکرار شود، خود را از تاریخ، شرایط و ترتیبات مادی محلی‌‌ رها کند و به یک انتزاع و مفهوم تبدیل شود. یک کار‌شناس دموکراسی باید دموکراسی را به یک انتزاع تبدیل کند، چیزی که آن را به آسانی از جایی به جای دیگر در چمدان خود حمل کند، یا به‌صورت پاورپوینت از روسیه تا کامبوج و از نیجریه تا عراق ارائه کند و کارکرد آن را به مردم نشان دهد. آن‌گاه که شخص، دموکراسی را به چیزی تبدیل کرد که بسان یک ایده در سراسر جهان بگردد، وی برای حرکت با آن خود را متعهد به راهی ویژه برای توضیح چگونگی کارکرد این ایده و نحوه دموکرات‌شدن مردم می‌کند. اگر دموکراسی یک ایده باشد، پس کشور‌ها با کاشتن این ایده در ذهن مردم دموکرات می‌شوند. مشکل دموکراسی به مشکل چگونگی ساخت مدل تازه‌ای از شهروند تبدیل می‌شود؛ کسی که ذهن وی متعهد به ایده دموکراسی باشد. یک موضوع مهم در بحث خاورمیانه معاصر در آمریکا مسئله چگونگی تولید انواع جدید شهروند بوده است. در بحث مربوط به جنگ در عراق، اصلاحات اقتصادی، آینده فلسطین، اسلام سیاسی، موانع دموکراسی‌سازی، گسترش آمریکا‌ستیزی و خیزش‌های ۲۰۱۱، علاقه‌ای مکرر به مسئله چگونگی تولید نوع جدیدی از عاملیت سیاسی دیده می‌شود: چگونه می‌توان نهادهای قدرتی خلق کرد که آن‌قدر مجهز باشند تا بتوانند قدرت را محدود کنند؟ چگونه شهروندی به وجود آوریم که در مقابل اقتدارگرایی سر فرود نیاورد؟ چه نوع تعلیم و تربیت، روشنگری، آموزش یا تجربه‌ای نیاز است تا اقتصادهای عامل- پایه‌ای ایجاد شوند که مطابق منافع عقلانی خود و نه فساد یا قوم و خویش‌نوازی عمل کنند؟ چه چیزی اشکالی از سیاست مبتنی بر اعتماد و احترام متقابل و نه بدگمانی و سرکوب را می‌سازد؟ به‌طور خلاصه، مسئله این است که چگونه مردم یاد می‌گیرند خود را به رسمیت بشناسند و به‌مثابه بازیگران اشکال نوین قدرت عمل کنند؟ یا برعکس، چه اشکالی از قدرت می‌توانند بازیگر سیاسی لیبرال یا دموکرات بسازند؟ نقدهای بسیار به‌ روشی که این پرسش و پاسخ‌ها صورت گرفته، به‌ویژه در بحث‌های مربوط به دموکراسی‌سازی وارد شده است و اغلب آنها را برای نادیده‌گرفتن نقش به اصطلاح «نیروهای بزرگ‌تر»ی که درکارند، برخطا می‌دانند. نوشته‌های آمریکایی درباره مشکل دموکراسی در خاورمیانه به‌طور معمول کمتر از جهانی‌سازی سرمایه‌داری و اقداماتی می‌گویند که برای تبدیل مردم به کارگران مطیع و مصرف‌کنندگان مشتاق انجام می‌گیرد، امری که لازمه حل بحران‌های اقتصادی غرب است؛ همچنان‌که از نیروهای امپراتوری چیزی نمی‌گویند که برای آنها طرح‌های دموکراسی‌سازی بخشی جزئی و دیپلماتیک از تلاش‌های گسترده‌تر برای تقویت سرکردگی رو به ضعف خود هستند و نیز از ابزارهای خشونت و سرکوب که قدرت‌های اشغالگر و رژیم‌های نظامی به‌کار می‌گیرند، اما انتقاد‌ها خود بخش جالب این مباحثات را نادیده می‌گیرند: اینکه دموکراسی یک پروژه مهندسی‌سازی مرتبط با ساخت بازیگران سیاسی جدید و قراردادن مردم در معرض اشکال نوین حکمرانی است. یک نمونه اخیر پژوهش‌های مرتبط با دموکراسی‌سازی در خاورمیانه، یعنی برنامه فشارسنج عربی را در نظر بگیریم. این برنامه درباره وجود نگرش‌ها و گرایش‌های فردی سودمند به حال دموکراسی در پنج کشور عربی اقدام به نظرسنجی کرد. این گرایش‌ها شامل «رواداری سیاسی، احترام به تنوع دیدگاه‌ها، فعالیت مدنی و اعتماد بینِ شخصی» می‌شدند.برنامه ابتدا با کمک طرح مالی ابتکار مشارکت خاورمیانه وزارت خارجه آمریکا آغاز شد و اداره آن را هیأتی از پژوهشگران کشورهایی به عهده داشتند که برنامه در پی سنجش و ثبت فرهنگ سیاسی‌شان بود. فشارسنج عربی بخشی از یک ابتکار بزرگ‌تر به نام فشارسنج جهانی است که پژوهش‌های مشابهی در آفریقا، آمریکای لاتین و دیگر مناطق انجام می‌دهد. روایت عربی این پروژه، در کنار شماری از نظرسنجی‌های مشابه منطقه، نتیجه نظرسنجی‌هایی را منتشر کرده که مدعی است بسیاری از فرضیات حاکم بر محافل رسمی ایالات متحده درباره نگرش‌های سیاسی در جهان عرب را به پرسش می‌گیرد. فایده نشان‌دادن برخی محدودیت‌های گفتمان رسمی هر چه باشد، به نظر می‌رسد این برنامه در نگاه نخست دچار ضعفی است که بر بخش اعظم پژوهش مورد نظر درباره برقراری دموکراسی و جامعه مدنی تأثیر می‌گذارد، گفتمانی که ظاهرا به دنبال چیزی است که می‌توان آن را «دموکراسی بدون دموکراتیزه‌کردن» نامید. پنج فرض برنامه این است که «برقراری یک دموکراسی موفق مستلزم شهروندانی است که به دموکراسی ارج می‌نهند و عناصری از فرهنگ سیاسی دموکراتیک را درخود دارند». تا آنجا که آگاهی دارم، دلیل معتبری حاکی از وجود یک فرهنگ مدنی، نگرش‌های مبتنی بر اعتماد، رواداری، احترام متقابل و دیگر ارزش‌های لیبرالی تسهیل‌کننده ظهور دموکراسی وجود ندارد. در حقیقت، دلایل تاریخی خلاف آن کم نیستند. نمونه‌های مکرری در تاریخ مبارزات دموکراتیک در غرب از طبقات سیاسی روادار، تحصیل‌کرده و لیبرال می‌توان یافت که مخالف برقراری دموکراسی بودند و برای جلوگیری از تعمیم حقوق مؤثر سیاسی به غیرمالکان، اقلیت‌های مذهبی و نژادی، زنان و اهالی مستعمرات تلاش می‌کردند. در بسیاری از موارد، ارزش‌های مدنی مورد اهتمام طبقات حاکم سیاسی، خود زمینه‌ای برای مخالفت با دموکراتیزاسیون بود. آنها اغلب ادعا می‌کردند که مدنیت و عقلانیتی که خود از آن برخوردارند آنها را واجد شرایط سخنگویی منافع کسانی می‌کند که هنوز آماده نیستند به‌جای خود سخن بگویند. آن‌گاه که حقوق دموکراتیک برآورده شود، عملکرد آنها ممکن است شکل‌گیری نگرش‌های مدنی اخلاقی، دست‌کم میان اعضای طبقه سیاسی شکوفا شده را تشویق کند. فضیلت‌هایی که تلقین و تمرین‌شان سبکی می‌شود که مردم از طریق آن خود را تابع قدرت دموکراتیک می‌کنند. از سوی دیگر، برقراری دموکراسی و جنگ با آن نگرش‌ها مستلزم سماجت بیشتر در ایفای تعهدات و عملکرد‌ها بوده است. این کتاب به آن تعامل‌های انعطاف‌ناپذیر و راه‌هایی می‌پردازد که انرژی کربُنی از طریق آنها به ساخت اشکالی از عاملیتِ قادر به نشان‌دادن سماجت مؤثر کمک کرد. من نوشتن کتاب را به این دلیل آغاز کردم که می‌خواستم درک بهتری از رابطه بین دموکراسی و نفت داشته باشم. ابتدا، مانند هر شخص دیگری، به نفت به‌عنوان یک چیز و به دموکراسی به مثابه چیزی دیگر می‌اندیشیدم و می‌خواستم درک بهتری از چرایی بدبودن یکی برای دیگری پیدا کنم. اما پس از پیگیری نحوه شکل‌گیری صنعت نفت در خاورمیانه و یافتن راه‌های اکتشاف نفت، ساخت خط لوله و پایانه‌ها، تبدیل نفت به اشکالی از انرژی گرمایی و ترابری، تبدیل درآمد حاصل از این فرایند‌ها به سود و جست‌وجوی راه‌هایی برای گردش و اداره جریان پول، به‌طور فزاینده‌ای آشکار شد که انرژی کربنی و سیاست‌های دموکراتیک مدرن به شکل پیچیده‌ای درهم تنیده‌اند. این کتاب به جای بررسی دموکراسی و نفت، کتابی درباره دموکراسی به مثابه نفت شد - به‌عنوان شکلی از سیاست که سازوکارهای آن در سطوح چندلایه شامل فرایندهای تولید و استفاده از انرژی کربُنی می‌شود. زمانی که مطالعات مربوط به نفت و دموکراسی به جای آغازیدن از فرایند تولید و توزیع نفت توجه خود را محدود به مشکل پول نفت - درآمد حاصل از نفت و قدرت فسادآور آن - می‌کنند، به طور ناخودآگاه از نحوه ساخت نخستین شبکه‌های انرژی تقلید می‌کنند. زمانی که رویال داچ شل در ۱۹۱۴ تولید نفت را در ونزوئلا آغاز کرد، ژنرال گومز، دیکتاتور کشور، از شرکت خواست که پالایشگاه خود را دور از ساحل در جزیره هلندی کوراکائو بسازد. وی پول نفت را می‌خواست اما تمرکز بزرگ کارگران و مطالبات کارگری توام با آن را که ساخت پالایشگاه به همراه می‌آورد، نمی‌خواست. یک دهه بعد، این شرکت که من‌بعد بی‌پی نامیده شد صنعت نفتِ عراق را تأسیس کرد، طرح خط لوله‌ای را ریخت تا نفت این کشور را از طریق کشورهای همسایه به مدیترانه برساند که بیشترِ آن به پالایشگاه‌های اروپا حمل می‌شد و این خط باریک تولید نفت را به مسافت‌های باز هم دورتری گسترش می‌داد. بعد که یک دولت ملی‌گرا درخواست کرد بی‌پی، پالایشگاه مدرن و جدیدی در عراق بسازد، این شرکت به جد با این درخواست مخالفت کرد. به عبارت دیگر، اگر به نظر رسد که نفت بر کشورهای تولید‌کننده عمدتا پس از تبدیل آن به جریان پول تأثیر می‌گذارد، این خود را در ساخت خط لوله، مکان‌یابی پالایشگاه، مذاکره بر سر بهره مالکانه و دیگر ترتیباتی نشان می‌دهد که از آغاز و در تلاش برای دورزدن مطالبات نیروی کار سازمان‌یافته، در ارتباط با مسائل دموکراسی کربُنی بودند. تبدیل نفت به درآمدهای هنگفت و عجیب برای دولت نه سبب‌ساز مشکل دموکراسی و نفت، که نتیجه راه‌های ویژه مهندسی روابط سیاسی از درون جریان انرژی است. قصور در درک تولید و توزیع خود نفت و داستان نفرین نفت، آن را به‌عنوان مشکلی واقع فقط در یک رشته از گره‌های شبکه‌هایی می‌بیند که نفت از طریق آنها جریان می‌یابد و به انرژی، سود و قدرت سیاسی - در نهادهای تصمیم‌گیرنده هرکشور تولید‌کننده - تبدیل می‌شود. این تشخیص شامل منزوی‌کردن نشانه‌های بیماری‌ای می‌شود که در کشورهای تولید‌کننده و نه کشورهای غیرنفتی یافت می‌شوند. اما اگر دموکراسی‌ها نه رونوشت که مبتنی بر کربن باشند چطور؟ اگر [تاریخ] آنها از جهات خاص به تاریخ سوخت‌های کربنی گره خورده باشد چطور؟ آیا می‌توانیم [تاریخ] خود کربن، یعنی نفت را تا آنجا دنبال کنیم که مشکل مبتلابه کشورهای تولید‌کننده نفت را به دیگر محدودیت‌های دموکراسی کربُنی پیوند بزنیم؟ کشورهای پیشروی صنعتی نیز کشورهای نفتی هستند، بدین‌معنا که بدون انرژی حاصل از نفت، شکل کنونی زندگی سیاسی و اقتصادی آنها وجود نداشت. شهروندان آنها نیز به شیوه‌های خوردن، مسافرت، اسکان و مصرف دیگر کالا‌ها و خدماتی معتاد شده‌اند که مستلزم صرف مقادیر زیاد انرژی حاصل از نفت و دیگر سوخت‌های فسیلی است. این شیوه زندگی پایدار نیست و اکنون با بحران‌های توأمانی روبه‌رو است که به آن پایان خواهد داد. نخست، اکتشافات نفتی نمی‌تواند هم‌پای استهلاک منابع موجود پیش رود. اگرچه برآورد ذخایر سوخت‌های فسیلی یک فرایند سیاسی- فنی شامل روش‌های مشابه محاسباتی است، به نظر می‌رسد که ما وارد دورانی از کاهش منابع می‌شویم. ذخایر سوخت فسیلی زمین مستهلک نخواهد شد، اما با کمیاب‌شدن زغال‌سنگ و نفت و افزایش دشواری استخراج، هزینه و مقدار انرژی مورد نیاز برای استخراج آنها مهر پایانی بر دوران سوخت فسیلی خواهد زد که خود پیامدهای پیش‌بینی‌ناپذیر خواهد داشت. ذخیره زمین از این به قول ژان پل سار‌تر «سرمایه واگذار‌شده به بشریت از سوی دیگر موجودات»، در یک دوره کوتاه زمانی مصرف خواهد شد. در مورد نفت، سوخت فسیلی‌ای که آسان‌ترین شکل استخراج را دارد، افزایش مقدار آن بسیار دشوار شده است، بیش از نیمی از کل مصرف آن در ۱۵۰ سال بین ۱۸۶۰ (که صنعت نفت مدرن شکل گرفت) تا ۲۰۱۰، در سه دهه پس از سال ۱۹۸۰ دود شد. اکنون به نظر می‌رسد از دیدگاه تاریخ انسانی، عصر سوخت‌های فسیلی دوره‌ای کوتاه باشد. بحران دوم این است که همان‌طور که کمیته مشورتی علوم رئیس جمهور ایالات‌متحده نیم‌قرن پیش در ۱۹۶۵ هشدار داده بود، نوع بشر در مصرف منابع انرژی «ناخواسته دست به یک تجربه گسترده ژئو‌فیزیکی» زده است. انسان با سوزاندن سوخت فسیلی انباشته‌شده طی ۵۰۰ میلیون سال گذشته در چند نسل، مقدار گاز کربنیکی را وارد اتمسفر زمین کرده که تا سال ۲۰۰۰ انتظار می‌رفت میزان تراکم آن در جو تا ۲۵ درصد افزایش یابد. گزارش ۱۹۶۵ هشدار داده بود که «این مقدار ممکن است برای ایجاد تغییرات قابل‌ملاحظه و شاید آشکار در آب و هوای زمین کافی باشد» و در ادامه افزوده بود که این تغییرات می‌تواند «به لحاظ هستی انسانی زیانبار باشد.» این تجربه سریع‌تر از آنچه انتظار می‌رفت پیش رفت. سطح گاز کربنیک در جوّ اکنون نسبت به آغاز عصر صنعتی ۴۰ درصد افزایش یافته که نیمی از آن مربوط به دهه ۱۹۷۰ به بعد بوده است. تهدید تغییرات حاصله در آب و هوای زمین نه تنها به لحاظ انسانی زیانبار بوده که در ابعاد سیاره‌ای نیز فاجعه‌بار است. محدودیت بزرگ‌تری که نفت برای دموکراسی ایجاد می‌کند این است که ماشین سیاسی شکل‌گرفته برای اداره عصر سوخت فسیلی، بعضا به‌عنوان محصول آن شکل انرژی، ممکن است در برخورد با رویدادهایی که به عمر آن پایان خواهند داد، ناتوان باشد. پرداختن به کربن به معنای جایگزینی طرح‌های ایده‌آلیستی کار‌شناسان دموکراسی با یک منطق ماتریالیستی، یا ردیابی نتایج سیاسی برای رسیدن به اشکال انرژی تعیین‌کننده آنها نیست- گویی نفوذ و قدرت کربن از چاه نفت یا رگه‌های زغال‌سنگ به کسانی انتقال می‌یافت که دولت را کنترل می‌کنند. کربن خود باید تغییرشکل یابد، که این با کار انجام‌شده از سوی کسانی آغاز می‌شود که آن را از دل زمین بیرون می‌آورند. این تغییر و تبدیل‌ها شامل برقراری ارتباطات و اتحاد‌سازی‌ها می‌شود- ارتباطات و اتحاد‌هایی که هیچ‌گونه جدایی بین ماده‌گرایی و ایده‌آلیسم، اقتصادی و سیاسی، طبیعی و اجتماعی، انسانی و غیرانسانی یا خشونت و نمایندگی قائل نیستند. این ارتباطات تبدیل شکلی از قدرت به شکلی دیگر را ممکن می‌کند. درک ارتباط درونی بین استفاده از سوخت‌های فسیلی و طرح ادعاهای دموکراتیک مستلزم ردیابی چگونگی شکل‌گیری این ارتباطات، آسیب‌پذیری‌ها، فرصت‌های ایجادشده و گلوگاه‌هایی است که به‌ویژه کنترل آنها مؤثر است. امکانات سیاسی از راه‌های سازماندهی جریان و انباشت انرژی گشوده یا محدود می‌شد و با توافق مردم، سرمایه‌گذاری، تخصص و خشونت جمع‌شده در ارتباط با توزیع و کنترل انرژی افزایش یا کاهش می‌یافت. سیاست‌های دموکراتیک مانند انرژی حاصل از سوخت‌های فسیلی یک پدیده متأخر است. شکل‌گیری این دو نوع قدرت از آغاز درهم تنیده شده است. این کتاب مسیری را که آنها به هم پیوستند، ردیابی می‌کند، که از فصل اول با زغال‌سنگ و برآمدن سیاست توده‌گیر در اروپا و آمریکا در اواخر سده نوزدهم و آغاز سده بیستم آغاز می‌شود. این درک مدت‌ها وجود داشته که ظهور زغال‌سنگ که با استفاده از نیروی بخار برای رسیدن به رگه‌های زغال‌سنگ در عمق زمین امکان‌پذیر شده است، به توسعه تولید انبوه و شهرهای مدرن کمک کرد و اینکه از دل معادن، کارخانه‌ها و زندگی شهری مدرن نیروهایی برآمدند که برای دموکراسی مبارزه می‌کردند. اما این نیرو‌ها معمولا به‌طور یک‌سویه «جنبش‌های اجتماعی» انگاشته شده‌اند. گفته می‌شود که مردم با گردآمدن در کارگاه‌ها، اتحادیه‌های کارگری و باشگاه‌های سیاسی به آگاهی‌های سیاسی‌ای دست یافتند که به کمک آن برای یک زندگی برابر‌تر و مشترکِ دموکراتیک مبارزه می‌کردند. این توصیف یک‌سویه است زیرا وسیله جمع‌و‌جور‌کردن عاملیت سیاسی را کنار می‌گذارد و آسیب‌پذیری فنی‌ای را که الیگارشی‌ها در معرض آن قرار داشتند، نادیده می‌گیرد. همان‌طور که فصل اول نشان می‌دهد، جهان‌های اجتماعی- فنی ساخته‌شده با انرژی فراوان جدیدِ برگرفته از زغال‌سنگ از یک جهت ویژه آسیب‌پذیر بودند و آن گردش ذخایر متراکم انرژی کربنی بود که ابزارهایی را برای تجمیع مطالبات مؤثر دموکراتیک فراهم می‌کرد. با توجه به این درک نوین از رابطه بین جریان انرژی و ظهور دموکراسی، در فصل دوم به بررسی خاستگاه‌های صنعت نفت در خاورمیانه می‌پردازیم. تاریخ رسمی از پیشگامان قهرمانی می‌گوید که نفت را در دور‌ترین و صعب‌العبور‌ترین مناطق کشف کردند و از دولتمردان آینده‌نگری که در سال‌های پیش از جنگ‌جهانی نخست این جایزه استراتژیک را از آن خود کردند. با آگاهی از تاریخ زغال‌سنگ و دموکراسی که سیاست‌های انرژی شامل دستیابی به قدرت تا قطع جریان انرژی و نیز تأمین عرضه آن می‌شود، شرح متفاوتی را به دست می‌دهیم. بررسی‌های من نشان می‌دهد چگونه شرکت‌های نفتی دست به دست هم دادند تا ظهور صنعت نفت را در خاورمیانه به تأخیر اندازند و سیاست‌مداران کنترل ذخایر نفتی را به‌عنوان وسیله‌ای برای تضعیف نیروهای دموکراتیک در داخل دیدند. تاریخ نفت خاورمیانه از‌‌ همان آغاز، بخشی از ساختن یا نابودکردن سیاست‌های دموکراتیک بوده است. مبارزه علیه دموکراسی، جنگ‌جهانی نخست را کلید زد، که از دل آن جامعه ملل و مکانیسم تازه‌ای برای کنترل نفت منطقه خاورمیانه پدید آمد؛ نظام قیمومیت جامعه ملل. این رویداد‌ها معمولا به‌عنوان‌ جنگ بین ایده‌آلیسم «14ماده‌ای» رئیس‌جمهور آمریکا، وودرو ویلسون، حامی اصل دموکراتیک حق تعیین سرنوشت و منفعت‌طلبی قدرت‌های اروپایی کنترل‌کننده مناطق عمده نفتی خاورمیانه به‌ویژه در عراق، توصیف می‌شود. فصل سوم، تاریخ متفاوتی به دست می‌دهد، که در آن پیکاری جنگی برای کنترل دموکراتیک‌تر امپریالیسم و دستیابی به مواد خام توسط چپ اروپایی به مکانیسمی غیردموکراتیک برای ایجاد «رضایت در حکومت‌شوندگان» تبدیل شد. مهم‌ترین مکان برای ایجاد این «رضایت» نسبت به حکومت امپراتوری، عراق بود. در فصل چهارم به بررسی چگونگی واکنش نیروهای سیاسی عراق و دیگر بخش‌های خاورمیانه و نحوه اعمال کنترل بر ذخایر نفتی عراق می‌پردازیم. شکل‌گیری متعاقب صنعت نفت در عراق و کشورهای همسایه امکانات جدیدی را برای سازماندهی مطالبات سیاسی دموکراتیک گشود. درعین‌حال، توزیع و درجه‌بندی جریان انرژی نوین پیشبرد این مطالبات را به‌طور فزاینده‌ای دشوار کرد. اصطلاح «دموکراسی» می‌تواند دو معنا داشته باشد. از یک نظر می‌تواند به معنای راه‌های طرح مطالبات مؤثر برای یک جهان عادلانه و برابر‌تر مشترک باشد یا به مفهوم شیوه‌ای از حکمرانی باشد که رضایت مردمی را به‌عنوان وسیله‌ای برای محدودکردن مطالبات معطوف به برابری و عدالت بیشتر از طریق تقسیم این جهان مشترک به‌کار می‌گیرد. چنین محدودیت‌هایی با شناسایی برخی حوزه‌ها به‌مثابه مسائل مورد توجه عمومی و موضوع تصمیم مردمی شکل می‌گیرد، ضمن آنکه دیگر حوزه‌ها را تحت اداره شیوه‌های دیگر کنترل قرار می‌دهد، برای مثال، دولت می‌تواند اقدام به تعیین یک حوزه خصوصی تحت اداره قوانین مالکیت، یک سپهر طبیعی تحت اداره قوانین طبیعی، یا بازارهایی تحت اداره اصول اقتصاد بپردازد. مبارزات دموکراتیک به پیکاری برای تقسیم موضوعات، تلاش برای به‌پرسش‌گرفتن مسائل موردتوجه عموم که دیگران خصوصی (مانند سطح دستمزدهای پرداختی کارفرمایان)، یا امور متعلق به طبیعت (همچون استهلاک منابع طبیعی یا ترکیب گازهای جوّی)، یا تحت حاکمیت قوانین بازار (همچون سفته‌بازی مالی) می‌دانند، تبدیل می‌شود. در میانه قرن بیستم، این «منطق تقسیم» شروع به تعیین یک حوزه بزرگ جدید دولتی کرد که قوانین آن محدودیت‌هایی برای مطالبات سیاسی بدیل گذاشتند، حوزه‌ای که به‌عنوان «اقتصاد» شناخته شد. فصل پنجم شکل‌گیری اقتصاد به‌عنوان موضوعی جدید در سیاست را به میانه قرن بیستم احاله می‌دهد (بیشتر روایت‌ها ظهور اقتصاد را به خطا یک یا دو قرن پیش‌تر ذکر می‌کنند). در این فصل همچنین بررسی می‌شود که چگونه تولید مقادیر سریعا فزاینده انرژی کربنی کم‌هزینه به شکل نفت به این شیوه نوین حسابرسی سیاسی و حکومت دموکراتیک کمک کرد. در مقابل اشکال حسابرسی مادی ویژه دولت در عصر زغال‌سنگ، این حسابرسی نوین که به‌واسطه وفور نفت میسر شد، راه‌های اداره زندگی مشترک مبتنی بر اصل بدیع رشد نامحدود اقتصادی را میسر کرد. مدیریت رشد اقتصادی انواع منطق و شیوه‌های نوین ساماندهی را برای اداره دموکراسی کربنی فراهم آورد. درحالی‌که شکل‌گیری این اقتصاد راه‌هایی برای ساماندهی زندگی مادی در سطح ملت-دولت عرضه می‌کرد، اما قادر نبود نیروهایی را مدیریت کند که بسیاری از مردم آنها را مسئول بحران دموکراسی در دوران بین [دو] جنگ [جهانی] می‌دانستند: جریان‌های سرمایه خصوصی بین‌المللی که جابه‌جایی سوداگرانه آنها موجب سقوط نظام‌های سیاسی و مالی اروپایی شده بود. در اینجا نیز به نظر می‌رسید نفت پاسخی دارد که همانا تعهد به خلق شیوه‌ای نوین برای کنترل سرمایه بین‌المللی پس از جنگ جهانی دوم بود. فصل پنجم، در کنار شکل‌گیری اقتصاد ملی، تشکیل سازوکارهای مالی بین‌المللی به‌منظور کنترل سفته‌بازی بانک‌های خصوصی بین‌المللی را بررسی می‌کند؛ تهدیدی برای سیاست‌های دموکراتیک که می‌رفت تا بعدا در ابعادی جدید در قرن بیستم دوباره پدیدار شود. ازآنجاکه ماشین جدید کنترل بعضا توسط جریان‌های نفتی حاکم عمل می‌کرد و خاورمیانه در حال تبدیل‌شدن به منبع عمده نفت در جهان بود، سازماندهی این منطقه تحت‌نظارت امپراتوری بار دیگر برای ممکن‌ساختن دموکراسی به‌عنوان یک شیوه حکمرانی در غرب اهمیت یافت. تلاش‌های پس از جنگ برای قراردادن نفت خاورمیانه تحت گونه‌ «تولیت بین‌المللی» آمریکایی با ممانعت شرکت‌های نفتی روبه‌رو و با چارچوب ساده‌تر «جنگ سرد» جایگزین شد. منطق تقسیم که برخی مناطق را برای پیشبرد مطالبات دموکراتیک نامناسب می‌دانست، خاورمیانه را نیز در چنین منطقه‌ای گنجاند. برداشت من از دموکراسی کربنی با ردیابی یک رابطه تقریبا ساده بین آسیب‌پذیری‌های ناشی از وابستگی به زغال‌سنگ و توانایی طرح مطالبات برابری‌خواهانه آغاز شد. اما این نکته ابعاد چندگانه‌ای یافت که بازتاب تغییر از زغال‌سنگ به استفاده فزاینده از نفت، شبکه‌های بسیار گسترده‌تر تولید و توزیع انرژی و اشکال نوین زندگی جمعی بود که در اثر سوخت فسیلی فراوان و گردش سریعا در حال گسترش کالا و امور مالی متکی به تولید نفت ممکن شده بود. در فصل ششم به عراق و خاورمیانه بزرگ بازمی‌گردیم و به بررسی این مسئله می‌پردازیم که چگونه مبارزات سیاسی داخلی آن در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ به مبارزه با شرکت‌های نفتی بر سر کنترل نفت تبدیل شد. تاریخ پدید‌آمدن اوپک را همه می‌دانند، همین‌طور نقش نیروهای ملی‌گرا در رهبری تلاش کشورهای تولید‌کننده نفت برای کنترل - نخست - نرخ مالیاتی که بر درآمد شرکت‌های نفتی خارجی بسته و سپس بر مالکیت و عملیات آن شرکت‌ها اعمال می‌شد. اما از دیدگاه دموکراسی کربنی ما باید بر جنبه‌های جدیدی از این داستان تأکید کنیم. این فصل جنگ بر سر نفت در سطح پالایشگاه‌ها، خط لوله‌ها و خطوط کشتی‌رانی و خرابکاری در آنها را بررسی می‌کند، اینکه چگونه خرید جنگ‌افزارهای پیشرفته توسط کشورهای نفتی، که ایران آغازگر آن بود، توانست سازوکار ساخته و پرداخته بی‌همتایی برای بازیافت درآمدهای نفتی فراهم کند و چگونه دکترین‌های جدید «امنیت» با فروش‌های تسلیحاتی همراه شد. این فصل همچنین مسئله نفت خاورمیانه را به شیوه‌های جدید مدیریت مطالبات سیاسی دموکراتیک در غرب گره می‌زند. این تحولات به بحران ۱۹۷۳-۱۹۷۴ انجامید که در فصل هفتم موردبررسی قرار می‌گیرد. رویدادهای مهم این دوره که به شکل مغلطه‌آمیزی فقط یک «بحران نفتی» نامیده شد، شامل تحول در شیوه‌های حاکم بر امور مالی بین‌المللی، اقتصادهای ملی و جریان‌های انرژی می‌شد که دموکراسی کربنی ضعیف‌شده غرب را در مناسبات جدیدی با کشورهای نفتی خاورمیانه قرار داد. تغییر در رابطه آمریکا با کشورهای نفتی خاورمیانه همچنین به نیروهای سیاسی طیف راست که مخالف مدیریت «اقتصاد» به‌عنوان شیوه دموکراتیک حاکم بر زندگی جمعی بودند، اجازه داد که قوانین «بازار» را دوباره به‌عنوان فناوری جایگزین حکومت باب کنند و بسط دهند و وسیله‌ای مؤثر‌تر برای قراردادن بخش‌هایی از جهان مشترک در فراسوی حیطه مرافعه فراهم کنند. طی سه دهه، از انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ (۱۳۵۷) ایران تا خیزش جهان عرب در بهار ۲۰۱۱، دو موضوع بر بحث‌های مربوط به نفت و دموکراسی در ارتباط با خاورمیانه سایه افکند. یکی، برآمدن جنبش‌های سیاسی اسلام‌گرا بود که از چشم بسیاری مانع شکل‌گیری نهادهای سیاسی دموکراتیک می‌شدند. دیگری روند روبه‌رشد خشونت نظامی بود که کشورهای نفتی در آن نقش داشتند، به‌ویژه رشته‌جنگ‌های خلیج [فارس] که اوج آن حمله آمریکا به عراق و اشغال این کشور در سال ۲۰۰۳ بود. یک پژوهش متداولِ این دوره نیروی محرکه آن را تعارض بین نیروهای منسوب‌به جهانی‌سازی و نیروهای هویت‌طلب کوته‌اندیش قبیله‌ای یا «مقابله با جهان مک‌دونالدی» توصیف کرد. فصل هشتم نگاه متفاوتی به رابطه بین نفت، به اصطلاح جهانی‌سازی و نیروهای اسلام سیاسی با استفاده از مفهوم «جهان مک‌دونالدی» به دست می‌دهد. در فصل پایانی، به برخی محدودیت‌های دموکراسی کربنی بازمی‌گردم: پایان عصر وفور انرژی کم‌هزینه کربنی با توجه به دشواری‌های ناشی از جایگزینی حوزه‌های تهی‌شده نفتی با اکتشافات جدید و گران‌شدن فزاینده و انرژی‌برِ امر استخراج و بهره‌برداری و تهدید شتابناک وخامت شرایط آب‌وهوایی، درحالی‌که دولت‌های موجود دموکراتیک ظاهرا از انجام اقدامات دوراندیشانه لازم برای حفاظت از آینده درازمدت سیاره ناتوان‌اند. من نشان خواهم داد که چگونه بلاتکلیفی فنی نسبت‌به این مسائل اجازه می‌دهد گونه مشخصی از استدلال - یعنی محاسبه اقتصادی - فضای بحث دموکراتیک را اشغال کند و استدلال می‌کنم درک اجتماعی- فنی از دموکراسی کربنی دنبال‌شده در این کتاب راهی بهتر برای غلبه بر این مانعِ شکل‌دهی به آینده جمعی‌مان پیشنهاد می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.