گزارههایی در باب معامله آمریکا و روسیه
اکبر قاسمی -سفیر سابق ایران در اوکراین
دو رخداد مهم بینالمللی اخیر، یادآور پیامدهای ناسازگاری قدرتهای بزرگ در چگونگی تعاملات میان آنها در تعاطی با خصومتها و دوستیهای بینابین در مقتضیات و شرایط گوناگون است. 9می، هفتادمین سالگرد پیروزی متفقین بر متحدین، بهویژه جشن پیروزی برندگان جنگ جهانی، خاصه آمریکا و شوروی در تقسیم منافع پس از تحمل آثار و نتایج جنگ بود که امسال روسها بهعلت رویکردهای خود در تحولات اوکراین از شیرینکامی در جشن مشترک با آمریکاییها و غربیها دور ماندند. با این حال، دیری نپایید «کری» بهطور غیرمترقبهای با اشتیاق خاصی در 12 می با ولادیمیر پوتین در «سوچی» روسیه دور میز مذاکره خصوصی پنجساعته نشست و در فضایی دوستانه و خارج از دعوا و منازعه تلخ تحریمها -که حتی قبل از آن هرگونه ملاقات مقامات آمریکایی را در روسیه به لحاظ شاخصهای غربی قدغن میکرد- تمایزهایی را آشکار کرد. بررسی مؤلفههای تأثیرگذار در این چرخش موضع یا مانور رویکردی را میتوان از خلال موضوعات دستور کار نشست کری - پوتین در سوچی و همچنین رخدادهایی که در محیط پیرامونی این موضوعات رخ داده و آثار و پیامدهای آن برای این دو بازیگر جهانی، جستوجو کرد.
موضوعات و مباحث اعلامشده در این نشست، به ظاهر شامل تحولات اوکراین، ایران، سوریه، عراق و یمن ذکر شد، اما میتوان زوایای نامرئی رخدادهایی را که درباره آن بحث شده، از لابهلای نگرشها و دیدگاههای پژوهشگران روسی و غربی بهخوبی بازخوانی کرد. تمرکز رصد رخدادهای این تحولات، بیانکننده انگیزههای دیگری برای چرخش ناگهانی آمریکا در اقبال به روسها و نشست با پوتین، آن هم در قلمرو روسیه است. اوباما تا چندی قبل پوتین را قدرتطلبی مهارنشدنی که استانداردهای نظم اروپایی را در بحران اوکراین با گستاخی زیر پا گذاشته خطاب کرد و به همین دلیل مجموعهای از تنبیهات، از جمله اخراجکردن روسیه از اجلاسیههای جیهفت و تحریمهای اقتصادی شدید و قطع ارتباطات ناتو و... را یکسال و اندی در دستور کار قرار داد. این رفتار برای همپیمانان ایالات متحده، مانند اوکراین، آلمان و فرانسه نیز ابهاماتی داشت. دلایل این رفتار را در گزارههای چهارگانه زیر میتوان جستوجو کرد: ١- حضور رئیسجمهوری چین در جشن پیروزی متفقین در ٩ می در مسکو و امضای بیش از ٣٠ تفاهمنامه با روسیه و احداث جزایر مصنوعی در منطقه «نانشا» در دریای چین جنوبی توسط چینیها و برگزاری مانور دریایی مشترک مسکو و پکن در دریای مدیترانه در حوزه استحفاظی ناتو، همگی توازن را به نفع محور روسیه و چین در حوزه جنوب شرق آسیا متمایل کرده است. ٢- استمرار پروازهای تجسسی و تشدید مانورهای ناگهانی روسیه در قطب شمال و دریای بالتیک و سیاه و استقرار تجهیزات سکوهای اتمی در کریمه و ارسال نیرو و ادوات نظامی به مناطق شرق اوکراین، موجب افزایش موج نگرانی و تهدیدات کشورهای اروپای شرقی و مرکزی و ناتو و آمریکا شده است.
٣- تغییرات میدانی به نفع داعش در مناطق ادلب و تدمر و الرمادی و متصلکردن مناطق داعش در شرق سوریه با غرب عراق و تصرف گذرگاههای مرزی، باعث تغییر معادله به نفع قدرت تروریستی داعش و نگرانی قدرتهای بزرگ شده است.
٤-نیاز به همراهی روسیه نسبت به برنامه اتمی و اس- ٣٠٠، بهویژه در مرحله مذاکرات سختگیرانه برای تعیین نظام دسترسیها. سفرجان کری به سوچی، سه روز بعد از برگزاری جشن معنادار ٩ می روسها بدون حضور مقامات غربی به همراه مسئول تیم مذاکرهکننده هستهای آمریکا و اوکراین، خانمها وندی شرمن و ویکتوریا نولاند و دیدار پنجساعته با پوتین و تفاهم برای برگزاری جلسات محتوایی و کارشناسی بین طرفین در پروندههای اوکراین و سوریه با حضور خانم نولاند و دانیل روبینستاین، نماینده ویژه آمریکا در سوریه، اهمیت این مرحله از مذاکرات بین دو قدرت مؤثر در عرصه جهانی را تبیین و گزارههای زیر را محتمل میکند: الف) مدیریت بحرانهای بینالمللی توسط آمریکا، بدون بهرهگیری از ظرفیت روسها امری دشوار و پرهزینه و مشکلساز برای دیگر اجزای دیپلماسی جهانی و منطقهای بوده است؛ بنابراین آمریکاییها اگرچه نمیخواهند به شرایط معادلات بینالمللی پس از فروپاشی شوروی بازگردند و رسما مایل نیستند روند تقسیم منافع را با ذهنیت آن دوره تکرار و رسمیت بخشند، اما بهطور تاکتیکی و در حد مشارکت جزئی و شکلی و دورنگهداشتن روسها از ائتلافسازی با قدرتهای مؤثر جهانی و منطقهای، همچون چین و هند و ایران، ناگزیر از ورود به مذاکرات برای تعدیل موضع خصمانه آنان و بهرهگیری از تشریک مساعی در مسائل جهانی هستند. ب) نیل واشنگتن و مسکو بهنوعی از مفاهمه- چیزی که لاوروف آن را به نوعی مخرج مشترک و نزدیکی موضع در پرونده اوکراین و سوریه در قالب تحکیم تفاهمنامه مینسک و وصول به مشارکت در پیداکردن راهحل برونرفت از بحران سوریه در قالب ژنو3 خوانده است- نشاندهنده نوعی تشریک مساعی فعال در پرونده سوریه است که با برگزاری جلسات کارشناسی نمایندگان آمریکا، بلافاصله بعد از سفر کری، توسط مسئولان آمریکایی در مسکو با معاونان وزرای خارجه روسیه انجام شده و سپس در اجلاس ائتلاف سوریه در پاریس با حضور لاوروف در هفته آینده تکمیل خواهد شد. ج) در صحنه اروپایی و آسیایی، آمریکاییها به دنبال کاهش جو بحران و جلوگیری از تیرگی اوضاعِ ناشی از مانورها و پروازهای تجسسی روسیه و تأثیرگذاری در ارتباط با ائتلافسازی مضر روسیه با دیگر قدرتهای ذینفوذ هستند و از طریق نوعی تعدیل و مشارکتدهی روسها در مذاکرات، میکوشند زمینه جلوگیری از همپوشانی روسی، چینی و هندی و نهایتا با دولتهای بریکس را تسهیل و فراهم کنند. د) آمریکاییها در پرتو رویکردهایی که اوباما در زمینه ثبت موفقیت سیاسی در پرونده ایران و کوبا بهعنوان یک میراث سیاسی بزرگ برای وراث بعدی نیاز دارند، ناگزیر به حفظ موضع مشترک و هماهنگ روسیه با آمریکا، در پرونده اتمی، بهویژه در شرایط فعلی و خصوصا در بخش فعلی و سختگیرانه مذاکرات هستند. آثار ناشی از آن شامل رفع تحریمها و تحویل اس- ٣٠٠ که مستلزم انسجام موضع بین تمامی اعضاست، برای آنها اهمیت زیادی دارد. هـ) روسها نیز در این میان، منافع خود را اولویتبندی کرده و بعید است مسائل اصلی را فدای مسائل شکلی کنند. آنان در بحران اوکراین و سوریه و حتی اتمی ایران، شاید مایلاند روند تشریک مساعی برای برونرفت مشترک با راهحلهای تفاهمآمیز را سپری کنند، اما اهداف اصلی خود را که همانا دفاع از حوزههای منافع ملی و امنیتی و اقتصادی است نادیده نمیانگارند و از رفع تحریمهای اقتصادی و مالی غرب علیه مسکو چشمپوشی نمیکنند. متقابلا آمریکاییها نیز ناگزیر به صیانت از منافع همپیمانان خود در این فرایند هستند، بنابراین جهش از دوره کدورتهای یکساله منتج از بحران اوکراین، آنهم بدون امتیازدهی روسها، کاری بس دشوار و مخاطرهآمیز برای آمریکاییهاست. همانطوری که روسها چند روز قبل، در همین فضای مصالحهجویانه فیمابین ترابری ناتو و آمریکاییها به افغانستان از آسمان قلمرو روسیه را متوقف کرده و در مقابل آمریکا کارشکنی برای مانعتراشی در تضعیف ائتلاف روسها در فیفا را برای خالیکردن فرش قرمز بازیهای جهانی فوتبال در سال ٢٠١٨ از زیر پای روسها در دستور کار دارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.