چند سطر درباره نمایشگاه عکس هیژا رحیمینیا
پرترهنگاری برای تاریخ
حسین گنجی. عکاس و پژوهشگر
چهره انسان شاید اولین منظرهای است که عکاس بهسراغش میرود برای اینکه بتواند عزیزان و اطرافیانش را برای همیشه در تاریخ حفظ کند و پیش چشمش، آنها را داشته باشد؛ ترجیحا با لبخند تا خاطره را ثبت کرده باشد. این خاطره بازی یا حفظ یک چهره برای این است که علاقه وجود دارد و سعی در بهثبترساندن و نگاهداشتن آن کسی را دارد که بدو علاقهمند است. این از یک عکاس خانوادگی برمیآید. ولی عکاس حرفهای به جامعهاش و محیط پیرامونش، چنین نگاهی دارد و دو آیتم نگاهدارنده و زیباییشناسانه و البته تاریخنگارانه را لحاظ میکند؛ بهخصوص وقتی متعلق به قوم یا مجموعهای از انسانها باشد که در سالیان بسیار، منحصربهفردی خود را نگاه داشتهاند. در ایران قومهای بسیاری میزیستهاند که اکنون شاید جز برخی نام و نشانها، چیزی از آنها باقی نمانده است. در یک نگاه از بالاتر در جامعه جهانی هم اینگونه بوده است. دیگر ما نشانی از برخی اقوام نداریم. جز برخی آثار که در موزهها نگهداری میشود. امروزه که هنر به این وسعت، دامن خود را پهن کرده و زیبایی، که اینچنین در مخاطره ازمیانرفتن است و ابزارهای جدید از قدرت ثبتکردن و حفظکردن آنچه از میان میرود، برخوردارند، بیشک یکی از کارهای عکاسان، بهخصوص آنها که به مستندنگاری و تاریخنگاری اقوام علاقه دارند، حفظ و نگهداری همین آداب، نشانهها و چهرههاست. شاید اینجاست که لازم است عکاسان به سمت مردمشناسی و جامعهشناسی بروند. اینجاست که به اتفاقات بینرشتهای نیازمند است. هیژا رحیمینیا، آماژههایش (نشانههایش) را به گالری طراحان آزاد آورده است تا بخشی از این بار تاریخی را برای قومی که خود متعلق بدان است، بر دوش بکشد؛ قومی که به گفته خود هیژا، سختی گذشته بار سنگین زندگی و طعم تلخ مرگ را میتوان بهخوبی از چهرههایشان دریافت. جان دویی John Dewey میگوید: «فرهنگ و ادب، معیار جغرافیایی دارد. مکانیتِ هر جایی، با ارزشمندیهای ثبت به مفهوم درمیآید». من با بخش اول این سخن کاری ندارم، برایم بخش دوم این جمله اهمیت دارد. آنجا که مکانیت و البته فرهنگ با ارزشمندیهای ثبت به مفهوم درمیآید. آنجاست که میتوان جامعه، قوم، طبقه را شناخت و مفهوم و تاریخش را ثبت کرد و شناساند. در آثار هیژا بهخوبی میتوان تاریخ دردها و آلام، لبخندها و روزهای شاد را در خطبهخط چروکهای چهره افراد این پرترهها دید؛ پرترههایی که در عمق نگاهشان همهچیز پیداست. از زشتترین امور انسانی تا انسانیترین امور زمینی بهخوبی در حال بهنمایشدرآمدن و ریختشناسی است. عکاسی در اینجاهاست که خودی نشان میدهد و تنه به تاریخ، مردمشناسی و جامعهشناسی میزند. اینجاهاست که میتواند به کمک شناخت جامعه و مکان و زمان و انسان بیاید. در این باب، پییر بوردیو در کتاب «عکاسی هنر میانمایه» به نحو دقیق و عمیقی بسیاری از معانی و ابعاد اجتماعی «عمل عکسگرفتن» را توضیح داده، یا جان برجر در کتاب «درباره نگریستن» کاربردهای اجتماعی عکاسی را نشان داده است. اینجاست که بسیاری از جامعهشناسان مدرن حتی دوربینبهدست شدهاند، زیرا دوربین ابزار خوبی برای تحقیق است. دوربینها کمک میکنند تا محققان جزئیات زیادی از کنشها و پدیدههای اجتماعی را ثبت و ضبط و مشاهده کنند. همچنین دوربینها کمک میکنند تا جامعهشناسان وضعیتهای اجتماعی را شناسایی کنند تا برای نسلهای آینده محفوظ بمانند. هوارد بکر، کاربرد دوربین بهمثابه ابزار تحقیق را اینگونه توصیف میکند: دوربین را به عنوان دستگاهی در نظر بگیرید که به ثبت و تهیه رونوشت میپردازد؛ درست مثل یک ماشین تایپ. مردم از ماشینهای تایپ برای اهداف گوناگون بهره میبرند: رونویس یک آگهی برای فروش اجناس، نوشتن داستان برای روزنامهها، داستانهای کوتاه، دفترچههای راهنما، زندگینامهها، تاریخنگاری، مقالههای علمی، نامه و... . ماشین تایپِ خنثی هریک از این کارها را به همان کیفیتی که مهارت کاربر آن اجازه میدهد، انجام میدهد. به دلیل افسانه دیرپایی که بر اساس آن، دوربین تنها به ثبت آنچه در مقابلش قرار دارد، میپردازد (که دراینباره، بعدها بیشتر خواهم نوشت که این نگاه غلط است)، مردم غالبا از درک این مسئله عاجزند که دوربین نیز در دسترس یک کاربر ماهر قرار دارد و قادر است همه کارهایی را که ذکر شد، به سیاق خود انجام دهد. عکاسان غالبا موارد فوقالذکر را در قالب معادل مشخصی برای نمونه زبانی آن انجام دادهاند و هیژا به عنوان یک عکاس مسئول و از همان تبار، بهخوبی توانسته آلام و دردها را در این پرترهنگاریها نمایان کند و نامهها و نوشتههایش را به صورت بصری بهنمایش بگذارد. او با عکس گزارشنویسی کرده است؛ برای تاریخ و آینده. جاگرفتن این عکسها در قابهای کهنه و دستِ دوم و قدیمی و بهرهبردن از آنالوگ و تکنیکهای سنتی چاپ، توانسته این منش عکاس و آنچه او میخواسته بدان بپردازد را بهخوبی نشان دهد. باید اشاره کنم زحمت بسیاری که عکاس برای تکنیکهای برش، چاپ، جانمایی و استفاده از ورقهای عکاسی متفاوت و ساده متحمل شده، واقعا ستودنی و قابلتقدیر است. هر چند پرداختن به این مردمان به کار و تلاش بیشتری نیاز دارد؛ از ریزترین امور یعنی فرم لباسپوشیدن گرفته تا کلانترین سنن و آداب آنها یعنی مراسمها، اعتقادات، مرام و فرهنگشان، نیازمند کارهای جدی بیشتر از این دست است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.