|

«تئاتر شهودی»؛ از آیین تا آرتو و گروتفسکی

بلاتکلیفی انسان معاصر

سحر سلطانی

سال‌هاست به نوعی تئاتر می‌اندیشم که هست و نیست. هست چون انسان هست و این هم جزئی از ابعاد وجودی اوست و نیست، چون انسان در این دنیا غافل از داشته‌ها و یافته‌های وجودی خویش در بلاتکلیفی و سرگردانی به‌سر می‌برد. نظم مدرن علت اصلی این وارفتگی و دورافتادگی از اصالت‌های انسانی است. بنابراین تئاتر شهودی هم شکل بی‌رنگ و کمرنگی در صحنه‌های معاصر به خود گرفته است؛ یعنی شهود کمتر مکاشفه‌گری را برای مخاطبان تئاتر اعمال خواهد کرد. ایمان دارم که بهترین نوع تئاتر، دقیقا تئاتر شهودی است برای مثال روشن‌ترین دلیلم آخرین یافته‌ها و نظریات آنتونن آرتو و یرژی گروتفسکی است. این دو بزرگ اروپایی در غرب و در جست‌وجوی حقیقت وجودی انسان راه به تئاتر شهودی مبتنی‌بر آیین، یافته‌اند. البته اینان کاشفان اصلی تئاتر شهودی نیستند بلکه تئاتر شهودی در ابتدای تئاتر شکل عینی و حقیقی به خود گرفته و در غرب و شرق بهترین سیاق برای مواجهه انسان با خویشتن خویش بوده است و به‌تدریج این مسیر دچار انحراف و ناملایماتی شده که در نتیجه تئاتر هم دچار سردرگمی و گمگشتگی شده است و انگار دیگر انسان به‌راحتی مفهوم انسان را در صحنه نخواهد دید. اما به اعتبار جست‌وجو و پژوهش اینان دوباره مسیری برای بازگشایی اصل و اساس یک تئاتر درست‌ودرمان پیش پای اهل تئاتر قرار گرفته است. هدف این حقیر نیز جست‌وجو در تئاتر شهودی است که هم ریشه‌های شرقی و هم غربی دارد و به اعتبار حضور انسان در هستی و فراتر از ماهیت مادی‌اش با اصالت‌بخشیدن بر خویشتن خویش و جست‌وجوی درونی و یافتن روح این تئاتر نیز شکل و سامان حقیقی‌اش را ابراز خواهد کرد. تئاتر شهودی کشفیات روح انسان است که به شکل عینی و ملموس و در کالبد مادی و پیکره خاکی انسان نمود می‌یابد. بازآفرینی این نوع حقیقت، انسان را بی‌واسطه و با دلایل روشن و حس روشنگرانه مقابل دیدگان قرار خواهد داد. کافی است این دیده‌شدن انسان در گروه تئاتری اتفاق افتاده باشد؛ بی‌اراده و بدون آوردن واژگانی در ناخودآگاه مخاطبان تصوری دقیق از این روح‌اندیشی و مواجهه با عالم روحانی انسان پیدا خواهند کرد. تئاتر شهودی زیباترین حالت برای کشف انسان است با تمام رنج‌ها و آلامی که روی زمین متحمل است. بازنگری در رنج‌هاست که ما را به رهایی ناب نزدیک‌تر خواهد کرد که نامش رستگاری است. تئاتر شهودی درواقع در بازآفرینی یک وضعیت کاملا شبیه به آیین‌ها و مراسم عبادی می‌تواند درنگ و تأملی روحانی و برانگیختگی روحی برای مخاطبان ایجاد کند. تئاتر آیینی با آیین صرف بسیار متفاوت است و البته در اینجا تئاتر وام‌دار آیین خواهد بود و از آن ساختار و فضا الهامات لازم را استخراج می‌کند برای اینکه بهتر بتواند مواجهه با مخاطبان را کامل‌تر کند. آنچه آنتوان آرتو در فرانسه ردیابی می‌کند، دقیقا همان نکات بارزی است که از تئاتر سلب شده و او درصدد است که یک‌بار دیگر آن را احیا کند و همین رویکرد از منظر یرژی گروتفسکی هم دنبال می‌شود و اینان احیاگران تئاتر مبتنی‌بر آیین و شهودند که در بازنمایی انسان بلادرنگ نقشی کارساز را بازی می‌کنند. به ‌همین‌ دلیل ساده هم مطالعه این دو می‌تواند در بیدارسازی وضعیت تئاتر روبه‌احتضار و شاید هم مرده، فعالیتی پویا و خلاقه را پیش‌رویمان قرار دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.