چارچوب نظری بررسی تحولات جزایر تنب و ابوموسی
عیناالله سوری- کارشناس روابط بینالملل
علت موجده طرح دعوا درباره جزایر تنب و ابوموسی بهعنوان یک ادعای ارضی، همواره ناشی از سیاستها و پویشهای منطقهای و جهانی بوده، بهنحوی که به سختی میتوان برای ابعاد دوجانبه این دعوا اهمیتی قایل شد. بازیگران اصلی این دعوا در طول تاریخ نه شارجه، رأسالخیمه یا امارات، بلکه انگلیس آمریکا و عربستان بودهاند. آنچه در بحث ابوموسی مطمح نظر این سیاستها بوده نه حمایت از موضع ایران یا امارات، بلکه پیشبرد سیاستهای کلانی بوده که قدرتهای بزرگ در این منطقه در پی اجرای آنها بودهاند. این چارچوب نظری شالوده «برساخت یا سازه» جنجال کاملا سیاسی امارات در طرح ادعا درباره جزایر ایرانی را شکسته و ضمن تبیین امر، به بازنمایی واقعیت موضوع کمک شایانی خواهد کرد و نه تنها ایران را از موضع نادرست متهم در این دعوا خارج خواهد کرد، بلکه از امارات متحده عربی طلبکار خواهد شد که چرا برخلاف سیاست حسن همجواری و در پیوند به آن سیاستهای منطقهای و جهانی به ایذا و آزار ایران پرداخته است. این چارچوب نظری قادر به تبیین تحولات و سیگنالهای مختلف مربوط به جزایر سهگانه، روش سیاستگذاری و نحوه واکنش به اقدامات یا جنجالهای امارات متحده عربی بوده و نهایتا میتواند راهحل فایقآمدن بر این جنجال را پیشنهاد کند. بنا نیست که به ذکر تاریخ تحولات مربوط به طرح این ادعای ساختگی ارضی پرداخته شود؛ زیرا ضرورتی به انجام این کار نیست و چنین کاری تکرار مطالعات و تحقیقات انجامشده است. به عبارت دیگر آنچه در این زمینه اهمیت و اولویت دارد ارائه چارچوبی نظری است که راهنمای شناخت، اقدام و عمل کشور قرار گیرد. سیر تاریخی مدعای اعراب طرح ادعا درباره جزایر سهگانه تنب و ابوموسی از ابتدا تا کنون تحولات زیادی را شاهد بوده که بررسی همه آنها بهدلایلی که در بالا ذکر شد از عهده این مجال خارج است، با این حال نمیتوان از نقاط تاریخی، کلیدی و عطف این امر صرفنظر کرد. این نقاط عطف تاریخی مانند ظرف و چارچوبی عمل کردهاند که مابقی تحولات در داخل آنها و در پیروی و هماهنگی با آنها صورت گرفته است. هر نقطه عطفی دوره زمانی خاصی داشته و با تغییر نقطه عطف، الگوی عملی تحولات مربوط به جزایر سهگانه نیز تغییر کردهاند. در بررسی سیر تاریخی تحولات مربوط به جزایر سهگانه چند نقطه عطف و تأثیرگذار میتوان برشمرد. - سال 1767 میلادی شروع دوران ضابطی جواسم در لنگه و توابع آن - سال 1874 تشدید رقابت سنگین استعماری بریتانیا، روسیه، فرانسه، آلمان در خلیجفارس و تداوم آن تا اوایل قرن بیستم. - سال 1887 پایان دوران ضابطی جواسم در لنگه و توابع آن - سالهای 1903 تا 1904 اشغال جزایر سهگانه با حمایت و هدایت انگلیس - سال 1971 اعاده حاکمیت ایران بر جزایر سهگانه - سال 1992 شکلگیری و اجرای سیاست مهار دوگانه در خلیجفارس و طرح مجدد ادعا بر جزایر سهگانه توسط امارات متحده عربی شرح و تبیین هرکدام از این برهههای تاریخی حساس و سرنوشتساز از حوصله این بحث خارج است که به خودیخود میتواند موضوعی برای بحثی گستردهتر باشد، اما تحلیل درست وضعیت جزایر سهگانه و طرح دعوا در مورد آنها بدون درنظرگرفتن این نقاطعطف، بسیار ناقص و تا حدود زیادی امکانناپذیر است. در 23 سال گذشته ادعای امارات متحده عربی بر جزایر تنب و ابوموسی درظاهر به یک اختلاف ارضی یا به عبارت درستتر آن، به یک جنجال سیاسی در منطقه خاورمیانه تبدیل شده است. این جنجال در شکل جاری آن و در شرایط خلقش در سال 1992 میلادی موردتوجه رسانههای جهان قرار داشت، اما چند سال پس از آن و بعد از تثبیت جنجال، این فقط رسانههای امارات متحده عربی بودند که سعی در خبرسازی و پوشش آن داشتند تا بهاصطلاح خودشان، موضوع را زنده نگه دارند. بههرحال، این امر اکنون از نظر توجه رسانهای، موضوعی اشباعشده و خستهکننده است که حتی برای مردم امارات متحده عربی نیز فاقد جذابیت است. یک سؤال کلیدی در مورد جنجال 23ساله امارات متحده عربی پیرامون جزایر ایرانی تنب و ابوموسی هنوز هم مغفول مانده است! سؤال از این قرار است که ریشه این جنجال از کجا و در نتیجه چه تحولاتی نشئت گرفته است؟ آیا باید جنجال مذکور را نتیجه عملکرد مقامات محلی جزیره ابوموسی در سختگیری پیرامون ورود اتباع غیراماراتی به جزیره ابوموسی طی سال 1992 و اعتراض امارات به آن تلقی کرده و به این طریق به ابعاد دوجانبه این موضوع اهمیت داد؟ آیا ریشه این غائله در روابط دوجانبه ایران و امارات نهفته یا اینکه پیدایش آن بازتاب تحولات منطقه خاورمیانه در ابتدای دهه90 میلادی است؟ یا اینکه بهوجودآوردن آن، پاسخ جهان غرب به سرکردگی آمریکا در مقابل رفتار سیاست خارجی ایران است؟ گرداننده اصلی آن امارات است یا پیوستگی سیاست قدرتهای منطقهای با سیاست غرب؟ یا اینکه مانند گذشته باید ریشه این موضوع را در تحولات منطقهای و حتی جهانی جستوجو کرد؟ مهمتر از همه، چه کشورهایی از تداوم این جنجال سود میبرند؟ آیا کسی میتواند روزی را تصور کند که ایرانیان - از هر قوم و گروهی که باشند- به تغییر وضع موجود در این جزایر رضایت دهند؟ اگر پاسخ منفی است، امارات متحده عربی در پیگیری این موضوع تا چه اندازه از اختیار برخوردار بوده است؟! مناقشه جاری ایران و امارات بازتاب روابط تشنجآمیز ایران و مدعیان غربی است.2 بهزعم ما، تبیین قضیه جزایر ایرانی تنب و ابوموسی و حتی یافتن راهکار مؤثر برای حل آن در گرو پاسخ منطقی به این سؤالات قرار دارد. اگر قائل به فربگی ابعاد دوجانبه این موضوع باشیم، آنگاه تبیین موضوع و یافتن راهحل آن در گرو تعامل با امارات است، ولی اگر باور کنیم و ابعاد منطقهای این موضوع را اصل و متن آن قلمداد کنیم و ابعاد دوجانبه آن را حواشی موضوع تلقی کنیم، تبیین مسئله و راهحل را باید در تحتتأثیر قراردادن آن وضعیتهای منطقهای و جهانی جستوجو کنیم. قضیه جزایر تنب و ابوموسی، نه در اواخر قرن نوزدهم که سر برآورد و نه در سال 1971 که به مام میهن بازگشتند و نه در سال 1992 در زمان بروز جنجال کشتی خاطر، هیچگاه یک بحث دوجانبه نبوده و همواره با تحولات منطقهای و جهانی پیوندی ناگسستنی داشته است، بهنحویکه بدون آن تحولات امکان بروز و ظهور نمییافته است.3 آنچه در اواخر قرن نوزدهم به بروز ادعای انگلیس به نیابت از شارجه و رأسالخیمه پیرامون این سه جزیره منجر شد، نه حضور قاسمیان در لنگه و توابع آن، بلکه بیشتر بهدلیل سیاستهای دولت مرکزی وقت ایران در تحکیم حاکمیت خویش بر مرزهای کشور و بهویژه رقابتهای استعماری انگلیس از یک طرف و فرانسه و آلمان و بهویژه روسیه تزاری از طرف دیگر بود. درواقع دولت انگلستان در پاسخ به چالشهای سیاست خود در خلیجفارس که در اواخر قرن نوزدهم بهشدت در حال گسترش بود و با هدف جداکردن ایران از همراهی با آن چالشها، به سیاست جداسازی جزایر سهگانه از ایران روی آورد و در پروسهای 16ساله، که از سال 1887 شروع شد، نهایتا آن را در سال 1904 عملی کرد. طرح آلمانها در تأسیس راهآهن برلین-بغداد، استقرار نیروهای فرانسوی در بندر سور عمان و تلاش روسیه برای کسب یک پایگاه دریایی در خلیج فارس (جزیره ابوموسی)، ازجمله این چالشها بودند.4 در آن زمان بهخاطر همین پویشها و سیاستهای جهانی، هیچکس به موضع ایران در رد اشغال جزایر سهگانه توجهی نکرد و بهاینطریق اعتراض ایران به اقدام انگلیس، بهطور کلی نادیده گرفته شد. حاکم وقت رأسالخیمه در سال 1934 از ادعای خود نسبتبه جزیره تنب دست کشید و ازجمله چندبار بنابه دلایل مختلف پرچم خود را از این جزیره پایین کشید -که بررسی چونوچرای آن در این مجال نمیگنجد- اما هربار در نتیجه فشار بریتانیا مجددا پرچم خود را در این جزیره برافراشت. او حتی یکبار از بالابردن مجدد پرچم خودداری کرد که بریتانیا رأسا پرچم خویش را در این جزیره برافراشت. با این کار شیخ بریتانیا منطقا باید خرسند میشد، چون یکی از مناقشات طولانی این کشور با ایران حل میشد، اما سؤال اساسیای که وجود دارد این است: چرا بریتانیا با این اقدام شیخ مخالفت میکرد؟ پاسخ به چنین سؤالی بازهم ما را متوجه موضوع این مقاله پیرامون نقش پویشها و سیاستهای جهانی در خلق و پایایی جنجال جزایر و...، خواهد کرد. سیاست بریتانیا تا زمان تمایل آن کشور به خروج از شرق کانال سوئز، به جداماندن این جزایر از ایران تأکید میکرد، اما بهمحض ابراز تمایل آن برای خروج از خلیجفارس و تغییرات شگرف سیاسی در صحنه بینالمللی و منطقهای (افول بریتانیا به عنوان قدرت برتر و اعطای نقش ژاندارمی به شاه در منطقه) انگلیس دیگر منفعتی در ادامه سیاست خویش در جداماندن این جزایر از ایران نداشت. به همین دلیل آن کشور مذاکرات خود با دولت وقت ایران با هدف اعاده حاکمیت ایران براین جزایر را شروع کرد که نهایتا در پایان نوامبر 1971 این جزایر به ایران بازگردانیده شدند. باوجود حقانیت ادعای ایران بر این جزایر و مردودبودن ادعاهای رأسالخیمه و شارجه نسبت به آنها، باز هم آنچه در آن زمان مانع پیگیری این موضوع در سطوح منطقهای و بینالمللی شد همان تغییرات سیاسی منطقهای و بینالمللی بود نه حقانیت ادعای ایران یا مردودبودن ادعاهای امارات. مسکوت و بایگانیکردن شکایت اعراب تندرو - عراق، لیبی، الجزایر و یمن جنوبی - در جلسه 9 دسامبر 1971 شورای امنیت سازمان ملل درباره اعاده حاکمیت ایران بر جزایر تنب و ابوموسی نیز خود بیانکننده نماد دیگری از تأیید چارچوب نظری مورد بحث است. شکایت مطرحشده بایگانی و مسکوت گذارده شده، زیرا هیچ ارتباطی با محیط سیاسی منطقه نداشت. عربدههای صدام حسین مبنیبر «به اصطلاح» بازستاندن جزایر تنب و ابوموسی از ایران که فریبکارانه بهعنوان یکی از دلایل شروع جنگ نمایش داده میشد نیز به دلیل قرابتنداشتن با محیط سیاسی غالب منطقه - به استثنای حاکم وقت رأسالخیمه- مورد توجه کسی قرار نگرفت. هم بایگانیشدن شکایت اعراب تندرو در شورای امنیت و هم عربدهکشی صدام حسین مبنی بر بازستاندن جزایر تنب و ابوموسی از ایران با جریانهای غالب منطقه و جهان نسبتی نداشتند و تحولاتی بودند که در خلأ روی میدادند. به همین دلیل در کل فرایند موضوع جزایر سهگانه نه ماندگار شدند و نه تأثیرگذار. بر عکس موارد فوق، جنجال جاری که از سال 1992 و به بهانه جلوگیری از پیادهشدن مسافران کشتی خاطر در ابوموسی در 20 آگوست 1992 شکل گرفت نیز از همان جنس تحولات و جریانهای غالب منطقهای و جهانی است که هدف آن تحت فشار قراردادن ایران است. این نوشتار در پی تبیین پدیده کشتی خاطر - نقطه آغاز جنجال 23 سال گذشته - نیست، اما برای اثبات ساختگیبودن این پدیده لازم است اشاره شود بازگشت کشتی خاطر به امارات با یک نمایش تبلیغاتی بسیار گسترده مواجه شد که خود دلیلی بود بر طراحی سناریویی از قبل تعیین شده. در اثبات ساختگیبودن جنجال کشتی خاطر کافی است بگوییم به تعداد مسافران کشتی خاطر، هلیکوپتر و آمبولانس در سواحل شارجه اجتماع کرده بودند تا مسافران را به بیمارستان انتقال دهند. گویی جنگی شدید در جزیره ابوموسی در گرفته و کشتی خاطر مملو از مجروحان همان جنگ است! به عبارت دیگر یک بزرگنمایی فوقالعاده از این حادثه کوچک اتفاق افتاد تا هدفی بزرگتر و پنهانی که متعاقبا درباره آن سخن گفته خواهد شد قابلیت اجرا بیابد این هدف پنهانی همانا اجرای سیاست مهار دوگانه آمریکا در خلیجفارس بود. اگر محتوای بسیار ملایم نامه 20 آوریل 92 شیخ زاید، رئیس فقید امارات، رئیسجمهور وقت ایران که قبل از شکلگیری سیاست مهار نگاشته شده را با جنجال کشتی خاطر مقایسه کنیم، نقش سیاست مهار دوگانه آمریکا در ایجاد آن جنجال کاملا نمایان خواهد شد. اما چه نیازی به این جنجالسازی وجود داشته است؟5 پاسخ به این سؤال در کنه تحولات جهانی و منطقهای نهفته است که پیش از جنجال کشتی خاطر در حال شکلگیری بودند. با پایان جنگ کویت، روابط ایران بهسرعت با کشورهای عربی و بهخصوص اعراب خلیج فارس و حتی کشورهای غربی گسترش یافت و در نتیجه تضعیف عراق، ایران به قدرت بلامعارض منطقه تبدیل شد. هردو نتیجه جنگ برخلاف نظر و منافع آمریکا بود و بههمیندلیل این کشور نمیتوانست چنین وضعیتی را تحمل کند. از طرف دیگر آمریکا بعد از جنگ اول خلیجفارس همزمان دو سیاست کلان صلح در خاورمیانه و سیاست مهار دوگانه را در خلیجفارس طراحی کرد و به اجرا گذاشت. بااینحال، بین این دو سیاست رابطهای مستقیم وجود داشت به این معنی که ضعف یا قوت هریک از آنها در ضعف یا قوت سیاست طرف مقابل تأثیر مستقیم میگذاشت. هدف اصلی آمریکا پیشبرد سیاست صلح اعراب با اسرائیل بود و اجرای سیاست مهار دوگانه نیز در خدمت سیاست کلان صلح قرار داشت. دراینمیان مهار ایران و عراق هدفی انحرافی و فرعی بود که درعینحال، توسط آمریکا غنیمت شمرده میشد. ایران و عراق با انگیزههای متفاوت هر دو مخالف این سیاست بودند. اعراب منطقه با اکراه و عموما از سر اجبار به سیاست صلح و بهتبع آن به اجرای سیاست مهار دوگانه علیه ایران پیوستند. با شکلگیری سیاست مهار دوگانه و پیوستگی کشورهای منطقه با آن، روابط بهبودیافته ایران با اعراب بهسرعت متشنج شد و به این طریق سیاست مهار از طریق خلق جنجال ابوموسی به اهداف فرعی خود در مورد ایران دست یافت.6 جنجال کشتی خاطر دقیقا با شکلگیری این سیاست در منطقه خلیجفارس همزمان است. سیل هیأتهای سیاسی و نظامی و امنیتی غرب بهویژه آمریکایی به کشورهای منطقه در اواخر سال 91 و اوایل 92 بیانگر دوران شکلگیری این سیاست است که نهایتا در اوایل سال 1993 رسما موجودیت یافت. تبیین جنجال کشتی خاطر بدون پیونددادن آن با سیاست مهار دوگانه آمریکا غیرممکن است و حتی خبرگانی از اماراتمتحده عربی نیز نظیر دکتر عبدالله رکن به دلبستن امارات نسبت به این سیاست در پیگیری موضوع اشاره کردهاند. اگر به شدت و ضعف جنجالهای تبلیغاتی پیرامون جزایر سهگانه ایرانی توجه کنیم، رابطه مستقیمی بین آن با شدت و ضعف اجرای سیاست مهار دوگانه علیه ایران مییابیم. سال 1375 اوج سیاستهای مهار دوگانه علیه ایران است. در این سال تبلیغات علیه کشور ایران تا آنجا پیش رفته بود که بسیاری بر وقوع جنگ تأکید میکردند از آن طرف اوج تبلیغات امارات علیه ایران هم در همین سال است. تقابل یا گرایش دوستانه عربستان با ایران طی سالهای 71 تا 76 نیز به میزان پیوستگی این کشور یا جداشدن آن از سیاست مهار، ارتباط کامل دارد. عدم توفیق در سیاست صلح و پیدایش کودتای قطر و تضاد منافع امارات و عربستان در مقابل کودتا از یکسو و حمایت آمریکا و انگلیس از کودتا و نهایتا رویکارآمدن خاتمی در ایران، سیاست مهار دوگانه را با ناکامی کامل مواجه کرد. با چنین وضعیتی، عربستانسعودی پیوستگی خود با سیاست مهار را کنار گذارد و موضع امارات متحده عربی برای تحت فشار قراردادن ایران بهشدت تضعیف شد. درست از همین زمان است که فشار تبلیغاتی امارات علیه ایران به دلیل وجود نداشتن یک محیط مناسب، بهشدت کاهش مییابد. برای پیبردن به این امر، کافی است برگزاری کاملا موفق اجلاس سران کشورهای اسلامی در تهران با برگزاری مفتضحانه کنفرانس اقتصادی خاورمیانه در دوحه قطر مقایسه شود. این کنفرانسها به فاصله یکماه از هم برگزار میشد و کنفرانس اقتصادی خاورمیانه که تحت حمایت آمریکا و اسرائیل قرار داشت، انزوای کامل آمریکا و اسرائیل در خاورمیانه را بهنمایش گذاشت. امارات متحده عربی با ورود به یک بازی ضدایرانی، به اثرات سیاست مهار دوگانه دل بسته بود، ولی با فروپاشی آن، از این پس این امارات بود که در پیگیری یک امر غیرواقعگرایانه و حتی در کنارگذاردن آن باید هزینه حیثیتی پرداخت میکرد. به همین دلیل، حتی بعضا در اجلاسهای شورای همکاری - که سایر اعضا در پی گسترش روابط با ایران برآمده بودند - شاهد پرخاش امارات علیه سایر اعضا بودهایم. اگر این قرائت را بپذیریم، پس لازم است از انجام هر اقدامی که به تحریک طرف مقابل میانجامد، پرهیز شود. بهطورکلی، تبیین مسئله ادعای امارات متحده عربی بدون این چارچوب منطقهای و بینالمللی، نادرست و نارساست. به امید روزی که کشورهای حوزه خلیجفارس روابطی برادرانه و مبتنیبر احترام متقابل فارغ از تأثیرات خارجی با یکدیگر بنا نهند. دراینمیان، نقش کشورهای بزرگتر منطقه نظیر ایران و عربستان مخصوصا در بازگذاردن مسیر امن بازگشت از سیاستهای نادرست برادران کوچکتر، کلیدی خواهد بود. پینوشتها: 1-Amir ahmadi hoshang Small islands big politics NY Martin press 1996 pp 11-14 2- سوری، عینالله اختلافات ارضی جمهوری اسلامی ایران و امارات پایاننامه دریافت درجه کارشناسی ارشد روابط بینالملل دانشگاه تهران. استاد راهنما دکتر اخوان زنجانی 1373، صص 88 و 129 3- برای مطالعه در این مورد به منابع زیر مراجعه شود 4- Mirfenderski Give the tomb islands controversy: a case study in claim to territory in international law: A Thesis presented to the faculty of Fletcher school of law and diplomacy 1985 - سوری، همان - سوری، عینالله، سوابق خاندان قاسمی در لنگه رساله ارتقای مقام وزارت امور خارجه سال 1375 5- جعفریولدانی، اصغر «ایران و حقوق بینالملل» پازینه 1380، ص 75 6- سوری، همان، صص 136-129 - شیخالاسلامی، جواد، «قتل اتابک و شانزده مقاله تحقیقی دیگر» تهران: کیهان، 1367 - کرزن، جرجناتانیل «ایران و قضبه ایران»، ترجمه وحید مازندرانی، تهران: علمی 1362 ج، 2 - جناب، محمدعلی، «خلیجفارس، آشنایی با امارات آن» تهران: شریعت، 1349 -اقتداری، احمد، «خلیجفارس» تهران: ابنسینا، 1345 - ایرج افشار «جزایر تنب و ابوموسی» تهران: هما، 1371 - نظربلند، غلامرضا، «تنبها و ابوموسی: نقطه سرسطر» روزنامه «شرق» 2/2/1391 *تاریخ دقیقی از شروع و اعطای حکم ضابطی جواسم در لنگه توسط ایران در دست نیست. اما نظر بیشتر مورخان و شواهد موجود دال بر آن است که اعطای موقعیت ضابطی به قاسمیان لنگه در سال 1767 صورت گرفته است. نهایتا دولت ایران پس از یکصدو20سال به ضابطی آنها در لنگه و توابع آن پایان داد. انگلیس و اعراب در نتیجه چالش دولت ایران پیرامون رد ادعای تعلق جزایر به شارجه و رأسالخیمه به دلیل اشغال اولیه سرزمین در سال 1904 به اصل اداره جزایر سهگانه توسط قاسمیان لنگه به نیابت از قاسمیان شارجه و رأسالخیمه متوسل شدند، اما دولت ایران با ارائه شواهد و مستندات فراوان اثبات کرد که قاسمیانلنگه، سرنوشت صلاحیت و اختیارات کاملا جداگانه با عموزادگان خود در آن طرف آب داشتهاند. انگلیس با غیرقابلدفاعدانستن موضع خود آن را به اصل مرور زمان تغییر داد. اصولا یکی از دلایل حقانیت ادعای ایران، انسجام، پیوستگی و غیرقابلخدشهبودن ادعایش بر این جزایر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.