نقش مشارکت مردم در امر قضا
سیدمصطفی قاضوی.استاد دانشگاه و مدیرکل پیشگیریهای مردمی و مشارکتهای مدنی قوهقضائیه
با شکلگیری روابط پیچیده بشری، رنگ و بوی تازهای به تعاملات اجتماعی آنها بخشیده شد و دیری نپایید تقسیم کار اجتماعی نیز پیچیده شد و به تدریج جوامع، خود را در معرض حجم گستردهای از قراردادهای اجتماعی و موازین قراردادی دیدند. بیشک حرکت جوامع بهسوی پذیرش ضوابط پسانوین اجتماعی، در شکلگیری وفاق بر سر زمینههای متنوع و کثیر رفتارهای ضداجتماعی و خلاف اصول، نقش مؤثری دارد. اگر واقعیت و آرزوی غایی در شکلگیری این فرایند را تحقق عدالت، مفروض بدانیم، بدیهی است در دستیابی به این مهم، نقش مردم جایگاه ویژهای دارد. با ظهور آیین مقدس اسلام و تبیین اندیشههای ناب آن، بر نقش مردم در تحقق عدالت فراگیر بارها تأکید شده است؛ برای مثال در آیه 90 سوره نحل خداوند متعال میفرماید: «إنّ الله یأمر بالعدل و الإحسان* بهراستی خداوند به اجرای عدالت و احسان امر میکند». آیات 8 مائده، 25حدید، 85 اعراف و غیره از نمونههای دیگر تأکید آموزههای دینی بر مشارکت مردم در تحقق عدالت اجتماعی و امر خطیر قضاست. پرواضح است نتیجه اجرای عدالت توسط همه اعضای یک جامعه، آثار ارزندهای بر کاهش دعاوی و اختلافات مادی و معنوی اعضای همان جامعه بر جای خواهد گذاشت. قطعا برای تحقق عدالت فراگیر، افراد حقوق و تکالیفی دارند که از هر حیث حائز اهمیت است. حقوق مردم در مشارکت در امر قضا و اجرای عدالت اجتماعی، شناسایی بایستههای دینی، اجتماعی و مقررات موضوعه است تا بر مبنای آن به تکلیف خود، که مباشرت و مشارکت در ازبینبردن زمینههای بیعدالتی و نقض حقوق شهروندی و ارزشهای گروهی است، نائل آیند. بااینوصف، دو اصل مهم با عنوان «خوداصلاحی» و «دگراصلاحی» را میتوان بهمثابه مهمترین راهبردها برای مشارکت مردمی در تحقق هرچه بهتر قضاوت و عدالت در جامعه تلقی کرد. بدیهی است هر زمان افراد یک جامعه بهسوی پالایش وجود خویش از قیدوبندهای بیانضباطی اجتماعی اقدام کنند، خودبهخود جامعه بهسوی تحقق جامعهای عاری از ظلم و بیداد سوق مییابد؛ چراکه هر جامعهای متشکل از افراد گوناگون، با سلایق مختلف و مختصات متنوعی است که حول محور یکسری ارزشهای وفاقآمیز جمعی شکل گرفته است. این همانا مصداق بارز اصل مهم «خوداصلاحی» است که در آموزههای دینی با عنوان «تقوا» آمده است و در این زمینه آیات و روایات متعددی بیان شده است. تقوا نیز ناظر بر خویشتنداری در برابر آنچه قلب آدمی را به خود مشغول میدارد و از حق منصرف میکند، است و این همان تلاش برای خوداصلاحی است. اما اصل دوم در مسئله مشارکت مردم در تحقق عدالت و قضاوت حقیقی، با عنوان «دگراصلاحی»، ناظر به نقش افراد در پالایش رفتارها و اندیشههای سایر افراد جامعه است. ازآنجاکه پیوستگی و همبستگی ایجادشده در روابط اجتماعی، زمینه آثار فراگیر رفتارهای ضداجتماعی افراد در جامعه را فراهم کرده است، ازهمینرو سرزدن هرگونه عمل سوءرفتار و خلاف اخلاق اجتماعی نهتنها آثار زیانباری را متوجه شخص مرتکب میکند، بلکه دامان جامعه را نیز آلوده خواهد کرد. بنابراین باید کوشید با استفاده از ابزارهای صحیح و مناسب، غافلان اجتماعی را از ارزشهای گروهی وفاقآمیز باخبر کرد و از تسری بیشازپیش فرهنگ ناصحیح در جامعه پیشگیری کرد. آمران به معروف و ناهیان از منکر همان افرادی هستند که با الهام از اندیشههای ناب قرآنی به این اصل مهم توجه میکنند و آیات و روایات متعددی دراینباره موجود است. آنچه مسلم است، خواسته هر جامعهای تحقق آرمانهای گروهی خود است؛ ازاینرو میکوشد به ابزارهای رسیدن به این مهم همواره توجه کند. مشارکت مردم در اصلاح رفتارهای فردی و اجتماعی بیشترین اثر را در ازبینبردن حجم کثیری از اختلافات و دعاوی مدنی و معنوی فراهم خواهد کرد. ایجاد نهادهای داوری و حکمیت افراد در هنگامه بروز اختلافات احتمالی، بخش دیگری از زمینه مشارکت مردم در فرایند رسیدن به قضاوت عادلانه و صحیح است که درباره این مهم نیز با عنوان قضات تحکیم در متون فقهی به تفصیل بحث شده است. چنانچه به هر سه زمینه ذکرشده در این مرقومه توجه شود، به یقین، از حجم گستردهای پروندههای محاکم قضائی کاسته میشود و با اتخاذ این سبک پیشگیری مبتنی بر مشارکت مردم، باید در انتظار مشاهده جامعهای مترقی، با ثبات و آرام بود که در آن بیاخلاقی، بینظمی و آسیبهای اجتماعی به انزوا رفتهاند. انشاءالله.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.