آینده پیوند صورت در جهان و ایران
کار تیمی، اصلی فراموششده
الکساندر پازوکی. رئیس سابق دپارتمان جراحی پلاستیک صورت، دانشگاه مریلند
1 با پیشرفت فناوری و همچنین تجربه گروههای پیشرو جراحی در انجام پیوند صورت، میتوان امیدوار بود که در آیندهای بسیار نزدیک، عمل پیوند را در تمام صورت انجام داد. امروزه پیوند اعضای مختلف بدن، تقریبا به یک موضوع عادی تبدیل شده است، روزی نیست که پیوندهای مختلف از قبیل کلیه، کبد، حنجره، قلب و ریه در بیمارستانها انجام نشود. فردا صورت هم به این فهرست اضافه و انجام جراحیهای پیوند صورت کاملا رایج میشود. البته رشد و موفقیت در پیوند صورت به عامل دیگری هم وابسته است: بحث رد پیوند. 2 هنگامی که میخواهیم عضوی را از فردی به فرد دیگر پیوند بزنیم، گرفتار داروهای سرکوبگر ایمنی و تبعات آن (سطح ایمنی بدن و مسائل جانبی آن)، خواهیم بود. اما مهندسی بافت و سلولهای بنیادی، افقهای جدید و ثمربخشی را پیشروی ما گشوده است. یعنی کار به آنجا خواهد رسید که با استفاده از سلولهای خود فرد بتوانیم بافت موردنیاز (پوست، غضروف، استخوان، عضله و...) را به وجود آوریم. مثلا متخصصان آلمانی توانستهاند به همین شیوه، استخوان فک را از سلول فرد درست کنند. طبیعی است با این شیوه، نیازی به داروهای سرکوبگر ایمنی نخواهیم داشت. 3 با کمک مهندسی بافت و سلولهای بنیادی تاکنون دست و پا، بینی، گوش و فک پایینی تولید شده است، ولی هنوز مسائل حلنشده زیادی در زمینه متصلکردن عضله و پوست و عصب و غضروف و استخوان، وجود دارد. یکی از مسائلی که در پیوند صورت با آن مواجهیم، پیچیدگیهای عصبیعضلانی بسیار زیاد صورت است که در اعضای دیگر بدن نیست. بنابراین اگر بخواهیم با مهندسی بافت، پیوندی در پا انجام دهیم، دغدغه کمتری داریم، چون پیچیدگیها نسبت به صورت کمتر است. علاوه بر این، هم کارکردهای صورت نسبت به اندامهای پیوندی دیگر بدن متفاوت است و هم جلوه و ظاهر فرد در اینجا اهمیت پیدا میکند. توجه اجتماع بر «صورت» افراد است. پا یا دست را میتوان پوشاند، اما صورت چه؟ 4 اولین گام در پیوند صورت، داشتن بیمار مناسب است، یعنی بیماری که نیاز به پیوند دارد و واجد شرایط است. گام بعدی، یافتن دهنده مناسب است یعنی بیماری که دچار مرگ مغزی شده ولی سر و صورت سالمی دارد. از سوی دیگر، تیم جراحی متبحر که مشتمل بر چندین جراح و تخصصهای مختلف است، نقشی تعیینکننده دارد. در ادامه، برای احراز شرایطدهنده و گیرنده پیوند، باید آزمایشهای بسیاری انجام داد. خود عمل هم داستان مجزایی دارد. تأمین خونرسانی بافت پیوندی از طریق عروق فرد گیرنده هم موضوعی بسیار اساسی است. گردش خون سرخرگی- سیاهرگی از چهار جهت ورودی و خروجی بالا و پایین، نقش بسیارمهمی در گرفتن پیوند دارد. درباره تیم جراحی هم باید گفت: دو تیم جراح، یکی کنار فرد دهنده و دیگری کنار فرد گیرنده همزمان اقدامات لازم را انجام میدهند و طبق برنامه زمانی کار را پیش میبرند. ماهها پیش از جراحی، برنامهریزان نسبت به تهیه یک پروتکل مفصل جراحی اقدام میکنند. پروتکل، محتوی برنامه لحظهبهلحظه جراحی توسط دو گروه است و هرچه الگوریتم دقیقتر نوشته شده باشد، احتمال موفقیت پیوند بیشتر است. انتخاب بیمار هم اهمیت بسیاری دارد. به این معنا که فرد دهنده حتما باید بهلحاظ عروقی، مناسب پیوند باشد. بنابراین بررسیهایی از قبیل اولتراسوند، سیتیآنژیو یا آنژیوگرافی پیش از عمل، تا حد زیادی به اطلاعات ما درباره وضعیت عروقی بیمار کمک میکند. اما گاهی برخی از مشکلات تا بعد از بازکردن هم خودشان را نشان نمیدهند. بنابراین، در عمل ترانسپلانت، ابتدا بافت فرد دهنده را باز میکنند و در صورت اطمینان از کیفیت عروقی و مسائل دیگر، عمل دوم یعنی عمل فرد گیرنده را آغاز میکنند. 5 امروزه ابزارها و روشهای جراحی آنچنان پیشرفته کرده و مهارت جراحان تا آن حد بالاست که میتوان ظریفترین جراحیها را با درصد موفقیت بسیاربالا انجام داد. ولی در اینکه آیا دهنده و گیرنده مناسب یکدیگر هستند یا نه، آیا رگهای خوبی دارند یا نه و در مسائل حاشیهای دیگر، هنوز گرفتارهای زیادی داریم. در فرانسه، جراحی پیوند دستی را انجام داده بودند و از قضا، عمل جراحی هم بسیارخوب انجام شده بود. اما متأسفانه چون فرد دهنده دچار بیماری هپاتیت بود، با بیتوجهیای که صورت گرفته بود، گیرنده هم دچار هپاتیت شد. 6 جراحان تاکنون توانستهاند برای کبد و کلیه و ریه و... مکاتبی پدید آورند و پروتکلهای نسبتا مشخصی را تعریف کنند. اما تاکنون فقط افراد محدودی و آن هم در چند مرکز جداگانه تحتعمل پیوند صورت قرار گرفتهاند. هر زمان تعداد موارد جراحی به حد قابلقبولی برسد و مراکز هم دوباره و چندباره تجربه جراحیها را روی موارد متعدد تکرار کنند، میتوان درباره موفقیت کلی پروتکلهای جراحی گروههای مختلف و تجربیات موفق آنها قضاوت کرد. متأسفانه فاصله جغرافیایی گروههای انجامدهنده عمل جراحی از یکدیگر و استفاده از سیستمهای متفاوت در جراحی، تاکنون مانع جمعبندی مناسبی شده است. امیدواریم در ادامه روند پیوند صورت بتوانیم یک پروژه چندمرکزی (Multicentral) تعریف و به این شیوه، بیماران مختلف را در مراکز متفاوت و در سالهای گوناگون بررسی کنیم و کمکم به یک پروتکل کاملتر و با ریسک کمتر برسیم و در کنار آن با بررسی عوارض جراحی و تجربیات جدید درباره نحوه استفاده از داروهای سرکوبگر ایمنی و بررسی موارد رد پیوند و مسائل دیگر، درصد موفقیت را در جراحیهای بعدی بالاتر ببریم. 7 به لحاظ مهارتهای فردی، جراحان حاذق ایرانی، انصافا مایه افتخار ما در جهان هستند. ابزارها و تخصصهای لازم هم مهیاست. اما عمدهترین مسئله در کارهای بزرگ و گروهی همانند پیوند صورت، لزوم وجود هماهنگی در همه سطوح است. موفقیت این فرآیند، امکانپذیر نخواهد بود مگر با رعایت نظم و هارمونی در تمام اجزا و پیشبینی بسیار دقیق همه موارد. امروزه، کارهای بزرگ، جز با داشتن یک گروه زبده و توانمند، انجامپذیر نیست. هیچ منطقهای در دنیا مانند ایران، بالقوه استعداد این کار را ندارد. آرزوی قلبی من و بسیاری از همکاران ایرانی شاغل در بیرون مرزها این است که شرایطی در کشور فراهم آید که این فرایند آغاز شود و ما هم بیهیچ چشمداشت مادی، هرجا که لازم باشد آماده خدمت به سرزمین مادریمان هستیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.