نقش باورهای فرهنگی در تفسیر پدیدهها
آیا معیارهای زیبایی تغییر کرده است؟
پیتر آدامسون رئیس بورد بینالمللی جراحی پلاستیک و ترمیمی صورت
زیبایی در طول تاریخ همیشه، موضوعی چالشبرانگیز بوده است. هر شخصی، دیدگاه خاص خود را نسبت به زیبایی دارد. این امر بهخصوص در میان جراحان، صدق میکند. در مورد جراحان میگویند: «اشتباهی را مرتکب میشوند، بیآنکه کوچکترین تردیدی داشته باشند که نکند کارشان اشتباه باشد! »اما زیبایی فراتر از اینهاست و شاید بیشتر از اینکه یک موضوع احساسی باشد، مقولهای فرامادی است؛ بنابراین در تحلیل آن به یک تفکر پویا و منعطف نیاز داریم. سیر تحول مفهوم زیبایی در اعصار فیلسوفهای یونانی همواره با مفهوم و تعریف دقیق «زیبایی» دستبهگریبان بودهاند. یک شاعر معروف یونانی، تعبیری با این مضمون دارد: «آنچه زیباست، نیکوست». ارسطو هم معتقد است (نقل به مضمون): «یک امر خوب و مبتنی بر حقیقت، همیشه زیبا هم هست اما هرآنچه که زیبا بهنظر میرسد، لزوما خوب یا درست (یعنی مبتنیبر حقیقت) نیست». آیا ما با این دیدگاه مخالفیم؟ جواب من و شما احتمالا منفی است. پس چه مسئلهای در بین است که امروز این همه تشتت و چندگانگی را در مفهوم «زیبایی» بهوجود آورده است؟ امروزه، ما چیزهای بسیاری راجع به انسانشناسی، روانشناسی، بیولوژی، ریاضیات و حتی جامعهشناسی زیبایی میدانیم، حتی چیزهایی که میتواند تعریف ما را از زیبایی به کل مخدوش کند. لغتنامه آکسفورد تعریف ما از زیبایی را به کل مخدوش میکند. «آرون اسپلینگ»، تهیهکننده هالیوودی، جمله جالبی دارد: «من نمیتوانم زیبایی را تعریف کنم، ولی وقتی در اتاق راه میرود، میتوانم کاملا بشناسمش و حسش کنم». با همه این حرفها، بالاخره مفهوم زیبایی تغییر کرده یا نه؟ «مارکارت» مطالعه جالبی روی ریاضیات زیبایی انجام داده و طرحی را تحت عنوان «ماسک طلایی دهضلعی» خلق کرده است. این ادراک دوبعدی تصویری از صورت، بر مبنای نسبت طلایی یا عدد فی (1.6180) استوار است. ردپایی از این عدد، در میان تمام اجزای طبیعت یافت میشود و تصور بر آن است که نمایانگر نهایت هارمونی (تناسب و توازن کامل) است. این نسبت و توانایی ذاتی ما در ستایش جلوه آن در چهره جذاب انسان، همواره در طی قرون با ما بوده است، بیآنکه حتی خود بدانیم، اما بهتازگی مفهوم این نسبت برای ما شفافتر شده است. «سیمونز» با بهرهگیری از اصطلاح همساندوستی، وجود یک بنیان بیولوژیک را بدیهی شمرده و تلاش کرده جذابیت انسانی را از این منظر، تشریح کند. بنابراین، موجودات برای جفتیابی، بیشتر به افرادی مشابه خودشان تمایل دارند. علت این امر بیشتر از آنکه به مسائل فرهنگی بازگردد، از ویژگیهای ذاتی و ژنتیکی ما ناشی میشود. «تورن هیل» و «گانگشتاد» در سال1999 بیان کردند که چهره آدمی به واقع شناسنامه سلامت و بیانگر ارزش فردی او به عنوان یک جفت است. این ارزش، با افزایش در تقارن و همسان دوستی و میزان شاخصههای جنسیتی صورت، افزایش مییابد. علل امروزی تغییر در ادراک زیبایی «نانسی اتکوف» در کتاب خود، به سیر تحول تغییرات در جراحی پلاستیک در حوزه جغرافیایی آمریکایشمالی، بین سالهای 1950 تا 1990 اشاره کرده است. تغییرات، بیانگر کوچکترشدن تدریجی اندازه پلک چشم در این سالها بوده است. در دهه 1950 تمایل به سمت بینی رو به بالاتر همراه با لب باریک یا خیلی مجسمهای بود. اما در دهه 90 میلادی، بینیهای با نوک پهنتر را ترجیح میدادند. لبهای گوشتی همواره طرفدار داشته، اما در آن سالها، میل به داشتن لبهای گوشتیتر و پرتر، بیشتر شده است. در نهمین سمپوزیوم بینالمللی جراحی پلاستیک صورت، بر اهمیت تقویت گونهها و بالابردن آنها تا خط ابروی مدیال تأکید داشتند، همچنین بر اهمیت ایجاد چهره جوانتر با اصلاح فکها (با ایجاد چانه باریک)، تأکید میشد. مطالعات صورتگرفته، بیانگر اطلاعات بیشتری از علل تغییر شاخصهای زیبایی است. فاکتورهای متعددی به وضوح در این ماجرا دخیلند. اول آنکه با افزایش دانش ما در حوزه زیبایی به این نکته پی میبریم که ایجاد تقارن و تأکید بر ویژگیهای زنانه چهره، جذابیت و حتی زیباییهای بیشتری را در خانمهایی که به ما مراجعه میکنند، ایجاد میکند. این عصاره همان چیزی است که بیماران ما آن را طلب میکنند. ظاهر مردان هم برای پیداکردن همسر اهمیت دارد، گرچه در اکثر فرهنگها، تأکید بیشتر روی تواناییهای درونی آنها از قبیل قدرت و... است اما زنان بیشتر جویای جنبههای مالی و جاهطلبانه در همسر خود هستند. عامل دیگر، رسانهها و اینترنت هستند. این رسانهها هر روز تصویر چهرههای زیادی از افراد با نژادهای مختلف را بر سر ما میریزند. هر زمان چهره یک خواننده یا هنرپیشه معروف را در رسانهها میبینیم، الگوی زیبایی ذاتی ما در چالش با این چهره جدید قرار میگیرد و احتمالا پایههای آن را لرزان میکند و بهتدریج و طی زمان، استانداردهای زیبایی ذهنی ما را دچار تغییر میکند. مهاجرت در نیمه دوم قرن بیستم، درها را به سوی نژادهای گوناگون از هر جای دنیا گشود و همین اتفاق، بر ادراک ما از زیبایی تأثیر گذاشت. همچنانکه همواره چهرههای چندنژادی را در اطراف خود ملاحظه و بررسی میکنیم و به موازات آن، ترکیب جدیدی ایجاد میشود که با استانداردهای جذابیت و زیبایی قبلی ما متفاوت است. انتظار میرود با گذشت زمان، میانگین زیبایی ذهنی افراد درنهایت در همه جای دنیا یکدست و چهره جهانی خلق شود. وقتی پای صحبت بیماران مینشینیم، از تمایل آنها به داشتن ظاهری شبیه به بقیه آگاه میشویم. این شبیه بقیهشدن، به آنها امکان میدهد که راحتتر به تبادلات اجتماعی با مردم بپردازند. مسئله دیگری که احتمالا در ایجاد ادراک زیبایی در جراحان پلاستیک صورت نقش دارد، عبارت است از روند رو به افزایش جراحان بینالمللی که ادراک آنها از جذابیت و زیبایی، نحوه درمان بیمارانشان را تغییر میدهد. جراحان زن بیشتری از قبل، اکنون در حال آموزش یا انجام جراحی پلاستیک صورت هستند. این موضوع، چشمانداز فوقالعاده گرانبهایی را به ارمغان میآورد. امروزه، گروهی از متخصصان در جراحیهای زیبایی با هم تعامل میکنند، مثل متخصصان پوست، اکولوپلاستیک، دندانپزشکان زیبایی، جراحان فک و صورت و... . نتیجه این تعامل تغییر نحوه نگرش ما به الگوهای زیبایی است و باعث میشود به سوی زیبایی بهتر گام برداریم. تا اینجا از تأثیراتی که رسانهها میتوانند بر ادراک ما از زیبایی بگذارند، گفتیم. با این همه «باس» دیدگاه دیگری دارد. او این مفهوم را که درک آمریکاییها از زیبایی، محصول فرهنگ، تبلیغات رسانهای و فروشگاههای بزرگ است، به چالش میکشد و معتقد است ادارک ما از زیبایی، درونیتر و ذاتیتر از اینهاست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.