مخالفان جامعه امیدوار
مهدی ملکمحمد . روانشناس
«امید پدیدهای متناقض است؛ نه انتظاری است انفعالی و نه نیرویی غیرواقعبینانه که بتواند شرایط ناممکن را به وجود آورد. امید مانند ببر نیمخیزی است که - وقتی زمان جهیدن فرا رسد- خواهد جهید. نه رفورمیسم درمانده و نه ماجراجویی رادیکالنمایانه، هیچکدام مبین امید نیست».
انقلاب امید، اریک فروم جامعه ایران بعد از تجربه هشت سال دولت اصولگرایان در خرداد سال ۱۳۹۲ به فردی رأی دادند که شعار خود را «امید» گذاشته بود. مردم که در این تاریخ از شرایط اقتصادی نامناسب و کاهش قدرت خرید، تبعیض و تحریمهای ظالمانه گسترده بینالمللی ناخرسند بودند، به «امید» رأی دادند. در این دو سالی که از دولت یازدهم میگذرد، جامعه ایران با تجربه سخت مذاکرات هستهای مواجه است و گوش و چشم و مغزی نیست که درگیر این مذاکرات نباشد.
مردان مذاکرهکننده ایرانی با فهم این انتظار در طول دو سال گذشته، همه هم و غم خود را برای به موفقیترساندن همتشان در توافق با قدرتهای جهانی گذاشتهاند. اما در این میان، گروههایی هستند که ناخودآگاه یا خودآگاه امید ایرانیان را نشانه رفتهاند. این گروهها که مخالفان جامعه امیدوار هستند، چه اهدافی برای خود تعیین کردهاند؟ در روانشناسی سیاسی گفته میشود امید پدیدهای ضد رادیکالیسم و افراطیگری و هیجانگرایی در سیاست است؛ جامعهای که امیدوار است به رادیکالیسم رأی نمیدهد. فقط ناامیدی است که میتواند در یک جامعه، گروهی رادیکال را بر سریر تخت سیاست و ریاست قرار دهد. اریک فروم در اینباره میگوید: «کسانی که امیدشان ضعیف است؛ یا به تنپروری میاندیشند یا به اغتشاش». و این همان اثر رادیکالیسم است. در هر جامعهای، تندروها برای آنکه در میدان رقابت از حریف ملتزم به مردمسالاریشان جلو بیفتند باید ابتدا مردم را از کارکردهای رقیب ناامید کنند، وضعیت جامعه را وخیم جلوه دهند و بگویند برای آن، کاری نمیتوان کرد و مردم با وجود رقیب اصلاحطلب، هر روز بیش از پیش وضعشان بد خواهد شد. «جرالد وایلد»، روانشناس کانادایی معاصر، در کتاب انتظارگرایی مینویسد: «جامعهای که افراد آن انتظارشان برای وضعیت خوب به صفر برسد جامعهای خواهد شد که عقلانیت و آیندهنگری و منطقیبودن در آن به صفر خواهد رسید و چنین جامعهای خطرناک خواهد شد». در مطالعهای که روانشناسان آمریکایی روی متن صحبتهای رؤسایجمهور ایالات متحده آمریکا در طول صدسال اخیر انجام دادند، یافتههای شگفتانگیزی بهدست آمد. رؤسایجمهور جمهوریخواه که عموما بنیان فکریشان اصولگرایانه، افراطی و رادیکال است، بیش از رؤسای جمهور دموکرات در نطقهایشان - قبل و بعد از انتخابات- از ناامیدی و وضعیت بههمریخته و آشفته سخن میگفتند. آنان تکاپویی غیرقابل باور برای ایجاد حس عجز و ناتوانی و درماندگی در مردم کشورشان داشتند. این یافتهها توسط روانشناسان سیاسی دیگر نقاط جهان نیز تأیید شد. اصولگرایان برای آنکه بتوانند تفکرشان را بر مردم تحمیل کنند نیاز به ایجاد وضعیت مغشوش در جامعه دارند. این وضعیت مغشوش ابتدا امید مردمان را از بین میبرد و بعد از آن، این تندروها هستند که خود را منجی نشان داده و رأی مردم را از آن خود میکنند. مشابه این اتفاق در دوران اصلاحات افتاد و به نتیجه انتخابات ریاستجمهوری سال 84 منجر شد! در این میان تنها سلاح از بینبرنده رادیکالیسم، امید است. ایجاد توان تغییر در فضای به وجود آمده توسط مردم، حکم به باخت رادیکالیسم میدهد. در پس فضای شکلگرفته در جامعه امروز ایران که مذاکرهکنندگان از سوی اقلیتی به خیانت محکوم میشوند، تکاپو برای ناامیدکردن مردم نهفته است. این اقدام بیش از آنکه برای دلسوزی منافع کشور باشد، تلاشی است انتخاباتی برای آنکه این گروه بتواند رأی مردم را از پس ناامیدی به خود اختصاص دهد. این جماعت به کسب رأی آنهایی دل بستهاند که امیدشان ضعیف است و میپندارند دولت یازدهم پس از حدود دو سال ریاست بر مسند اجرائی نتوانسته مسائلی چون مذاکرات هستهای، تورم و بیکاری را به نتیجه مطلوبی برساند، بنابراین جمله تکراری «از دست اینها نیز کاری ساخته نیست» را میگویند. زمانیکه کار اکثریت مردم به اینجا بکشد، رادیکالیسم پیروز شده است و انتخابات را خواهد برد؛ یعنی هدفی که این تندروها برای خود برگزیدهاند. اما مردم باید با شناخت این هدف و بروز نشانههایی که کار امروز مملکت بهتر از گذشته به سامان میرسد و یادآوری گذشتهای که ایرانیان در سراسر جهان عناصر نامطلوبی شناخته میشدند، تندروی را در ایران عقیم بگذارند. همانطورکه «اریک فروم» در «انقلاب امید» مینویسد: «امیدداشتن یعنی هر لحظه آمادگی داشتن برای آن چیزی که تولد نیافته است. در عین حال، اگر در طول زندگی تولدی صورت نگیرد، این امر نباید به ناامیدی منجر شود. امیدداشتن به آن چیزی که وجود دارد - و آن چیزی که نمیتواند به وجود آید - بیمعنی است... اما کسانی که امیدشان نیرومند است، نشانههای زندگی تازه را میبینند و هر لحظه آماده هستند تا به تولد آن چیزی که آماده زادهشدن است، یاری دهند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.