|

تاریخ در آینه سینما

«بیضایی از نگاهی دیگر (بررسی چهار اثر سینمایی بهرام بیضایی)» نوشته دکتر سهیلا نجم، از دیگر کتاب‌های حوزه سینماست که اخیرا از طرف نشر رسم منتشر شده است. «مرگ یزدگرد»، «باشو غریبه کوچک»، «دیباچه نوین شاهنامه» و «مسافران»، چهار اثر سینمایی بهرام بیضایی هستند که در این کتاب، بررسی شده‌اند، البته از میان این چهار اثر، سه‌تای آنها به فیلم تبدیل شده و یکی، یعنی «دیباچه نوین شاهنامه» فیلم نشده است. کتاب «بیضایی از نگاهی دیگر»، شامل چهار مقاله است با عنوان‌های: «گذر از آیینه تاریخ در مرگ یزدگرد»، «تصویر زن و زیرساخت اسطوره‌ای در باشو غریبه کوچک»، «نگاهی به فیلمنامه دیباچه نوین شاهنامه» و «مسافران از دیدگاهی دیگر». آنچه در پی می‌آید سطرهایی است از مقاله گذر از آیینه تاریخ در مرگ یزدگرد: «راه ارتباط برقرار‌کردن با فیلمی چون مرگ یزدگرد پیش از هرچیز، پیوستن به منطق اثر و کنار‌گذاردن هرگونه منطق معمول و متعارفی است که نام واقع‌گرایی بر آن نهاده شده است. فیلم از همان آغاز، آن سوی سیماچه‌های واقعیت‌نما را جست‌وجو می‌کند. این روشن‌ترین نکته در کارهای ظاهرا مبهم و پیچیده بیضایی است. در آثار او، غیرعادت‌شده، عادی‌ترین اصل است. راه تفاهم با آثارش، آن است که از ابتدای نشستن به دیدن و حتی خواندن‌شان، این جدل را با خود حل کرده، حساب منطق‌های معمول را تسویه کرده و همیشه در انتظار یک واقعه، کنش و واکنش غیرمنتظره و تکان‌دهنده، با آنها رودررو شویم. چنین است که وقتی فیلم تمام شد یا نمایشنامه به انتها رسید، تازه احساس نوعی دگرگونی و حرکت در وجودمان، جان می‌گیرد. این همان ویژگی پیش‌بَرنده‌ای است که چهره‌ای چنین خاص و ممتاز به کارهای او می‌دهد. نکته اینجاست که مرگ یزدگرد در پی آن نیست تا انتظار مواجهه با نوعی تحقیق علمی یا نمایش مستند را بر ما تحقق بخشد، نمایش‌نامه سراسر موضوعی آشناست که به شکلی غریب در برابر چشمان شگفت‌زده ما، جان می‌گیرد: مانند اسطوره‌های دوردست و بیرون از خاطره‌ها، همان‌قدر دور و نزدیک و چنان جذاب و دست‌نیافتنی. فیلم به گذری از آینه تاریخ می‌ماند که بی‌صدا می‌شکند و فرومی‌ریزد و ما را ناخواسته به سرزمین بی‌مرز خیال و واقعیت می‌راند و فارغ از اسارت بعد زمان و مکان، در قلمرو تصورات و تردیدها، در حلقه بی‌نقاب آینه‌ها، رهایمان می‌کند؛ آینه‌هایی که تصویر هولناک و بی‌ترحم‌شان پیاپی از همه‌سو فریاد می‌کشند: «تو دروغ می‌گویی»، اما سرگردان در این وادی بی‌‌انتها؛ چه کسی به تو راست می‌گوید؟ هیچ‌کس را نمی‌یابی. این است جوهر توهم آشنایی که این‌بار بیضایی هوشمندانه با بهره‌گیری از تکنیک درخور بازی در بازی و شکستن بعد رمان در مقابل چشمان دیرباور ما به‌اثبات می‌رساند و بار دیگر این گفته کی‌چی‌مون، بازیگر بزرگ کابوکی، را که «جز صحنه، همه‌چیز جهان غیرواقعی است»، حقیقت صحنه‌ای می‌بخشد و همه عوامل چه نرم و ماهرانه در خدمت این واقعیت نمایشی به‌کار گرفته می‌شود». روند تولید فیلم «انیماتیک»، با عنوان فرعی «شناخت کارکرد استوری‌برد متحرک در تولید فیلم»، کتابی است نوشته محمدجواد شجاعت‌مند و سید‌جواد شبانی که به پیش‌نمایش در تولید فیلم پرداخته است. این کتاب در هشت بخش کلی نوشته شده. در بخشی از پیش‌گفتار کتاب درباره انیماتیک در تولید فیلم آمده: «انیماتیک راهی است برای مشاهده ابتدایی فیلم نهایی به‌صورت متحرک، پیش از آنکه مراحل ساخت عملی پروژه شروع شود. استفاده از این تکنیک کمک می‌کند تا قسمت‌هایی از یک فیلم، بدون صرف هزینه‌های گزاف فیلم‌سازی در مراحل اولیه، آزمایش شود. این مهم به‌ویژه در فیلم‌های سینمایی و برنامه‌های تلویزیونیِ با درجه «الف» که به‌جهت ویژگی‌های محتوایی و فرمی، نیازمند بهره‌جویی وسیع از نیروی انسانی کارآمد و خلاق، تجهیزات و امکانات و وسایل گسترده و متنوع (نور، گریم، صدا، لباس، دکور و...) است، اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند. از سوی دیگر انیماتیک می‌تواند بیشترین نقش را در نوع برنامه‌ریزی‌های بعدی داشته باشد و به‌عنوان بهترین وسیله در جهت ایجاد ارتباط و برقراری اتحاد بین عوامل مختلف ساخت یک فیلم یا برنامه تلویزیونی عمل کند. مهم‌تر اینکه، می‌تواند به نمونه‌های آماری مختلف در گوشه‌وکنار کشور فرستاده شود و به‌عنوان روشی شبه‌آزمایشی، نظرات مخاطبان و بازخوردهای آنها گردآوری و بررسی شود و سپس با اثرسنجی برنامه مورد نظر و با توجه به امکانات موجود و محدودیت‌های شبکه، امکان سرمایه‌گذاری سریال‌ها بررسی یا در صورت لزوم، تمهیدات افزایش اثربخشی آنها فراهم‌ آید». این کتاب در رویکرد کلی‌اش پنج هدف را دنبال می‌کند که عبارتند از: 1. شناخت انیماتیک و آشنایی با کاربردهای آن در شیوه‌های مرسوم فیلم‌سازی 2. ارائه جزئیات، انواع و متدهای تولید انیماتیک 3. تبیین استفاده از انیماتیک به‌عنوان روشی برای ایجاد هماهنگی و تفاهم بین عوامل در مرحله پیش‌تولید. 4. تبیین استفاده از انیماتیک به‌عنوان روشی شبه‌آزمایشی برای اثرسنجی برنامه‌ها 5. تبیین استفاده از انیماتیک به‌عنوان ابزاری برای کاهش هزینه‌ها و زمان تولید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.