«میدان» روایتی از یک واقعه تاریخی در اوکراین است
روح آزاد ملت
حسین عیدیزاده
میدان چیست؟ یورومیدن اصطلاحی است که به موج اعتراضات و ناآرامیهای مردمی در اوکراین اطلاق میشود که آغازگر آنها تظاهرات مردمی شب ۲۱ نوامبر سال ۲۰۱۳ در میدان استقلال کییف، بهمنظور تحقق اتحاد و یکپارچگی بیشتر با اتحادیه اروپا، بود. ناآرامیهای اوکراین از نوامبر ۲۰۱۳ و زمانی آغاز شد که ویکتور یانوکوویچ، رئیسجمهور اوکراین، از امضای یک قرارداد تجاری با اتحادیه اروپا سر باز زد و روابط خود را با کشور روسیه نزدیکتر کرد. دامنه این اعتراضات خیلی زود گسترده شد و تا جایی پیش رفت که مردم درخواست برکناری رئیسجمهور را داشتند. این اعتراضات ادامه داشت تا در نهایت به انقلاب 2014 اوکراین ختم شد. اواخر ژانویه سال 2014 این اعتراضات بسیار جدی شده بود و مردم بهدلیل فساد گسترده در دستگاه دولتی، سوءاستفاده از قدرت و نقض حقوق بشر، خیابانها را خالی نمیکردند. این اعتراضات در میانه ماه فوریه به اوج رسید و وقتی پارلمان نپذیرفت که قانون اساسی به شرایط پیش از سال 2004 خود برگردد، درگیریها شدت بیشتری گرفت. درگیریها از سوی پلیس، مسلحانه و به چند منطقه در کییف کشیده شد. درگیریها آنچنان در فاصله 18 تا 20 فوریه خونین شد که رئیسجمهور اوکران، ویکتور یانوکوویچ عقبنشینی کرد و تفاهمنامهای برای آرامکردن ناآرامیها با حضور مقامات اروپایی امضا شد. با این حال معترضان با اینکه در شب 21 نوامبر این تفاهمنامه امضا شده بود باز هم به خانهها برنگشتند و اعلام کردند اگر تا فردا، یانوکوویچ استعفا ندهد درگیریها مسلحانه میشود. پلیس عقبنشینی کرد و یانوکوویچ و تعدادی دیگر از مقامات، کشور را ترک کردند. پس از اشغال کاخ ریاستجمهوری اوکراین توسط معترضان و مردم در ۲۲ فوریه ۲۰۱۴، پارلمان این کشور به برکناری ویکتور یانوکوویچ و برگزاری انتخابات ریاستجمهوری در ۲۵ می ۲۰۱۴ رأی داد. در نتیجه این اعتراضات، بحران کریمه شروع شد. پس از اینکه جایگزین یانوکوویچ مشخص شد و دولت جدید سر کار آمد و تفاهمنامهای بین اوکراین و اتحادیه اروپا امضا شد، مردم باز هم دست از اعتراض برنداشتند تا فشار را بر دولت حفظ کنند و نگذارند طرفداران روسیه قدرت بگیرند. درحالحاضر بخش بیشتر اوکراین طرفدار استقلال اوکراین و نزدیکشدن به اتحادیه اروپا هستند. در جریان این درگیریها بیش از صد نفر کشته شدند، نزدیک به هزارو 900 نفر زخمی شدند و بیش از 200 نفر به زندان افتادند. فیلم مستند «میدان» به کارگردانی سرگی لوزنیتسا، داستان همین درگیریها در اوکراین است. این مستند درواقع بیداری یک ملت و کشف دوباره هویت ملی را روایت میکند. در این فیلم، لوزنیتسا به این قیام به شکل یک پدیده فرهنگی، اجتماعی و فلسفی نگاه کرده است. فیلم او سرشار از شور و هیجان، تلاشهای قهرمانانه، وحشت، شجاعت، امید، یکپارچگی ملی، فرهنگ توده و فداکاری است. «میدان» اولینبار در جشنواره فیلم کن سال 2014 در بخش «نمایش ویژه» روی پرده رفت و با استقبال منتقدان روبهرو شد. سرگی لوزنیتسا کیست؟ سرگی لوزنیتسا در پنجم سپتامبر 1964 در شهر بارانوویچی در بلاروس به دنیا آمد. در آن زمان بلاروس بخشی از شوروی سابق بود. خانواده سرگی به کییف در اوکراین نقل مکان کردند. سرگی نوجوان بود و تحصیلات دبیرستان خود را در اوکراین تمام کرد. او در سال 1981 وارد مؤسسه پلیتکنیک کییف شد و در رشته ریاضیات و کنترل سیستم مشغول به تحصیل شد. در سال 1987 او از این مؤسسه با مدرک مهندسی فارغالتحصیل شد. از سال 1987 تا 1991 سرگی در مؤسسه سایبرنتیک بهعنوان محقق مشغول به کار شد. او در این مؤسسه در زمینههای هوش مصنوعی و پردازشگرهای تصمیمگیرنده فعالیت میکرد. او در کنار این کارها به عنوان مترجم زبان ژاپنی هم فعال بود. در همین روزها بود که سرگی به سینما علاقه پیدا کرد و در سال 1991 در دانشگاه دولتی سینماتوگرافی روسیه (واقع در مسکو) ثبتنام کرد. او پس از گذراندن چندین امتحان دشوار در دانشگاه پذیرفته شد و در سال 1997 از این دانشگاه در رشته تهیه و کارگردانی فیلم فارغالتحصیل شد. او از سال 2000 در استودیو فیلم مستند در سنپترزبورگ مشغول به کار شد. او در سال 2000 برنده یک بورسیه در برلین شد و سال 2001 به همراه خانوادهاش به آلمان مهاجرت کرد. او اولین فیلم خود را در سال 1996 ساخت؛ مستندی کوتاه به نام «امروز یک خانه میسازیم» که در جشنواره فیلم کراکوف برنده جایزه شد. لوزنیتسا به ساخت مستند تا سال 2008 ادامه داد و در این بین مستندهای بلند و کوتاهش در جشنوارههای مختلف مثل لیپزیگ و کارلووی واری تقدیر و تحسین شدند. مستندهای او اغلب موضوعی اجتماعی و تاریخی دارند. او در سال 2010 اولین فیلم داستانی خودش به نام «لذت من» را ساخت که در آن با روایت زندگی یک راننده کامیون به موضوعاتی مثل فساد و سوءاستفاده از قدرت میپرداخت. فیلم در بخش اصلی جشنواره فیلم کن پذیرفته شد، اما برنده نخل طلای کن نشد، در عوض جایزه بزرگ جشنواره تالین را گرفت. او دومین فیلم داستانی خود به نام «در مه» را سال 2012 ساخت که این فیلم هم در بخش اصلی جشنواره فیلم کن به نمایش درآمد و برنده جایزه فیپرشی شد. داستان «در مه» در سال 1942 و زمان اشغال بخشی از کرانه غربی شوروی به دست نازیها میگذشت. بعد از این دو فیلم داستانی، لوزنیتسا دوباره به سینمای مستند روی آورد و ابتدا «Pismo» را ساخت که درباره ساکنان یک آسایشگاه بود و در جشنوارههای روتردام و کراکوف خوش درخشید، بعد از این او سراغ مستند «میدان» رفت که شهرت و نام او را بهعنوان مستندسازی صاحبسبک، جهانی کرد. بیانیه کارگردان متنی که در ادامه میخوانید یادداشتی است که لوزنیتسا در زمان اکران «میدان» در جشنواره فیلم کن منتشر کرد: «میانه ماه دسامبر به کییف رفتم. میدانستم شرایط حاد است. میدانستم که باید آنجا باشم و باید فیلم بگیرم. تمامی دیگر پروژههایم و قرارهایم را کنار گذاشتم و به میدان رفتم. فضای وجدآور روزهای اول میدان آنچنان آرامشبخش و دلگرمکننده بود که حس میکردم دوباره به رحم مادرم برگشتم. هیچ زمان دیگری در زندگیام چنین یکپارچگی، رفاقت و چنین حس واقعی آزادی را نه دیده بودم و نه تجربه کرده بودم. دیدن این همه آدم که داوطلبانه کنار هم کار میکردند، با نظم و خلوص واقعا بینظیر بود. هر کس مشغول کاری بود: نگهبانی از میدان، کمک در آشپزخانهها، کمک به مجروحان، بازی و اجرای برنامههایی در خود میدان و هماهنگکردن داوطلبها. شب 19 دسامبر، جشن سن نیکلاس بود، انگار در یک کارناوال فولکلور حاضر بودم- روح آزاد ملت از خوابی طولانی بیدار شده بود. در اولین هفتههای میدان، خطر بیخ گوشمان بود، اما برای خنده و شوخی هم مجال بود. همان شوخطبعی خاص اوکراینی، همان چیزی که به این ملت کمک کرده از برخی از تاریکترین لحظات تاریخش نجات پیدا کند. به سیاستمداران بیلیاقت و فاسد میخندیدند، بهجای اینکه از آنها متنفر باشند. انرژی پویا در حال ترکیدن بود، تعدادی خواننده آماتور و چند شاعر مشغول خواندن آواز و شعرهای مسخره، اما صادقانه و پرشور روی صحنه میدان بودند. چقدر غذا و خوراکی آنجا بود... شاید این انقلاب خوشخوراکترین انقلاب تاریخ بوده. آشپزخانههای صحرایی تمام طول روز و شب مشغول به کار بودند و شهروندان معمولی و داوطلب کییف کامیون کامیون مواد خوراکی و غذاهای خانگی برای دیگران میآوردند. اصلا از کسی نمیپرسیدند که طرفدار اعتراضها هستی یا مدافع رژیم... . میانه ماه ژوئن حال و هوا عوض شد. دیگر کارناوال نبود. نبرد بود. خون ریخته میشد. دیگر اعتراضی آرام علیه رئیسجمهوری فاسد نبود. جنگی بود علیه رژیمی شیطانی. یک انقلاب بود...، «میدان» اولین فیلم در کارنامه مستندسازی بهنسبت بلندبالای من است که در آن باید «زندگی واقعی» را دنبال میکردم، اتفاقات را باید همانطور که در حال رخدادن بودند پیگیری میکردم. تجربهای تازه و بسیار سخت برای من بود. اغلب، وقتی ساخت مستندی را شروع میکنم، ساختار کامل فیلم را در ذهنم میچینم. دقیقا میدانم فیلم کجا شروع میشود، روایت چطور شکل میگیرد و چطور به پایان میرسد. ساخت «میدان» تجربهای کاملا متفاوت بود. تمام ماه ژانویه و فوریه تصاویر جدیدی از مبارزات به دستم میرسید، تنشها شدت میگرفتند و خون آدمها ریخته میشد. من آن موقع مشغول تدوین فیلم بودم و نمیدانستم چه پایانی در انتظار فیلم است. فیلم را به چند بخش تقسیم کردم: مقدمه، جشن، نبرد و پینوشت. هدف من این است که مخاطب را به میدان ببرم و کاری کنم این 90 روز انقلاب را تجربه کند، همانطوری که انقلاب رخ داد. میخواستم خودم را از وقایع جدا کنم و بگذارم مخاطب خودش شاهد وقایع باشد، بدون استفاده از هیچ تفسیر و صدای روی تصویری. از نماهای بلند استفاده کردم تا بیننده را در روایت غرق کنم. سعی کردم تا آنجا که میشود صدای صحنه را ضبط کنم و بخش زیادی از آن را در فیلم استفاده کنم. «میدان» برای من یک معماست که هنوز آن را حل نکردم». افتخارات و نظر منتقدان «میدان» در جشنواره فیلم کن نمایش ویژه داشت و با استقبال منتقدان روبهرو شد، بعد در جشنواره فیلم آسترا روی پرده رفت و برنده جایزه بزرگ این جشنواره شد و بعد هم در جشنواره فیلم لندن نمایش داشت و نامزد جایزه بهترین فیلم مستند بود. «میدان» یکی از مستندهای محبوب سال 2014 منتقدان بود. فیلم در سایت متاکریتیک از 100 امتیاز، 86 امتیاز دارد که نشان میدهد منتقدان فیلم را دوست دارند. لزلی فلپرین در هالیوود ریپورتر در یادداشتی مثبت که درباره فیلم نوشته آن را «فیلمی حماسی و حیرتانگیز» توصیف کرده که یادآور «ریشههای قهرمانانه و روزنامهنگارانه مستندسازی است و با این حال بسیار مدرن است و از نظر فرمی بسیار جسورانه». جی ویسبرگ، منتقد ورایتی هم در یادداشتی درباره فیلم نوشته است: «برخلاف اغلب فیلمهای مستندی که در بحبوحه یک رخداد تاریخی ساخته میشوند، «میدان» پا را فراتر از ناآرامی اوکراین میگذارد و بهعنوان یک شاهد جذاب و یک الگوی درخشان خودش را معرفی میکند که آنقدر تازه و نو است که نمیشود تمامی ابعادش را درک کرد». مایکل اتکینسن، منتقد ویلج وویس هم در نقدی توضیح داده که «مستند «میدان» خیلی راحت قدرتمندترین، جاندارترین و لازمترین فیلم سال 2014 است. «میدان» شاید نزدیکترین فیلم به توصیف بازن از فیلم-ماشین باشد؛ در این فیلم واقعیت ثبت شده، شفاف شده و بهدلیل پیچیدگی ارگانیکش تکریم شده و بدون استفاده از سمومی مثل تأکید بیجا به مخاطب ارائه شده است». اندرو پالور، منتقد گاردین هم در نقدی اشاره کرده فیلم لحظاتی کاملا بینقص دارد، مخصوصا جاهایی که «به پیروی از دیدگاه آیزنشتاین دربرابر این ایده که جمعیت عامل کلیدی است، کوتاه نمیآید».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.