|

ابژه یا سوژه‌بودن صدا در هستی

کیوان آقامحسنی .دانشجوی دکترای اتنوموزیکولوژی دانشگاه هانوفر آلمان

در جلسه‌ای که دکترحمیدرضا اردلان با پروفسور رایموند فوگلس، مدیر مرکز موسیقی ملل دانشگاه هیلدسهایم و رئیس بخش اتنوموزیکولوژی دانشگاه موسیقی و تئاتر هانوفرآلمان، در آذرماه سال 92 داشت، با نقشه صدای تهران و پس از آن نقشه صدای نقاط مختلف ایران آشنا شدم. در این نشست، وی نظریه نقشه صدا را برای پیشنهاد همکاری با دانشگاه هیلدسهایم مطرح کرد و درحال‌حاضر متخصصان دانشگاه هیلدسهایم با پروژه نقشه صدا همکاری می‌کنند. آن‌گونه که اردلان می‌گوید، انسان به مرور زمان خود هم‌جنس اصواتی می‌شود که می‌گوید و می‌شنود و اگر اصوات در جهتی که معنای موجود منتزع را جایگزین وجود جامع می‌کند و به‌گونه‌ای مکرر و مضاعف این فرایند در حال وقوع است، تداوم یابد انسان متر و سنجش دریافت اندیشه جامع را از دست می‌دهد و قادر نخواهد بود ریشه و معنی اصوات را در ادوار گذشته به یاد آورد. اساس صحبت‌های دکتر اردلان مبتنی است بر نسبت‌های فلسفی صدا با تکوین ساحت انسان و جامعه و قائل‌شدن تشخص متقدم بر ابژه یا سوژه‌بودن صدا در هستی. تعقیب این ایده، گاه همچون جایگزینی خود انسان با موضوعیت شنیدار است. به‌گونه‌ای که گویی صدا و در نهایت زبان خود، همان انسان است. اردلان در کنار طرح مسئله بنیادین با موضوع نقشه صدا، پرسش‌های کنکرت و فنی خود را مطرح می‌کند؛ مانند: تغییر صدا و سکوت محیط زندگی و طبیعت، افزایش میزان اصوات غیرهم‌جنس گوش و نویزها، تغییر فضاهای ساکت و نیمه‌ساکت، تغییر اصوات زبان مردم، نسبت اصوات با معماری شهری، حفظ و آرشیو اصوات به‌مثابه میراث بشری. اما ایده توجه به محیط‌زیست صوتی به شکل عام و تهیه نقشه صدا به‌طور خاص در اواخر دهه 60 و اوایل دهه 70 میلادی توسط یک پروفسور کانادایی به نام رایموند شِفر مطرح شد. وی مؤسسه تحقیقاتی‌ای به نام «پروژه صدای جهان» را در دانشگاه سایمون فرِزر کانادا تأسیس کرد. نتیجه سال‌های اولیه این تحقیقات در کتابی با عنوان «The Tuning of the World» (صدای جهان) در سال 1977 چاپ شد. این کتاب در سال 1994 با بازنویسی و با عنوان جدید «The Soundscape» (نقشه صدا) تجدیدچاپ شد. شِفر یکی از مهم‌ترین اهداف نقشه صدا را پاسخ به این پرسش معرفی می‌کند: «چه رابطه‌ای بین انسان و صداهای موجود در محیط‌زیست وی وجود دارد و وقتی این صدا‌ها تغییر می‌کنند چه اتفاقی برای انسان رخ می‌دهد؟» وی در ادامه، بر «بین‌رشته‌ای‌بودن» مطالعات مربوط به نقشه صدا تأکید می‌کند که سه عنصر علم، جامعه و هنر در آن تأثیرگذارند. از طریق علوم طبیعی به بررسی ویژگی‌های فیزیکی صوت و اینکه چگونه صدا در مغز انسان قابل ادراک است، پرداخته می‌شود. از طریق جامعه این نکته آموخته می‌شود که چگونه انسان با صدا رفتار می‌کند و تغییر صدا چه تأثیری بر رفتار او دارد. از راه هنر این شناخت به وجود می‌آید که چگونه انسان به خلق صدایی دست می‌زند که از نظرش صدایی ایده‌آل است. مقایسه تعریف شِفر از نقشه صدا با تعریفی که آلن مریام، از مهم‌ترین متفکران رشته اتنوموزیکولوژی، از موسیقی ارائه می‌دهد حاوی نکته‌های مهمی است. مریام معتقد است که موسیقی یک فرهنگ ناشی از تصوری است که اعضای آن فرهنگ از موسیقی دارند. این تصور تبدیل به رفتاری خاص با صدا می‌شود و از این رفتار است که موسیقی شکل می‌گیرد. درواقع با مقایسه این دو دیدگاه می‌توان چنین گفت: صداهایی که در محیط‌زیست اعضای یک فرهنگ وجود دارند، موجب شکل‌گیری تصور آنها از موسیقی می‌شوند. از این نظر نقشه صدا یک مطالعه بنیادی برای شناخت زمینه‌های شکل‌گیری یک فرهنگ موسیقایی و تغییرات آن محسوب می‌شود. مهم‌ترین تمایز میان مطالعاتی که در جهان در حال انجام است و مبانی نظری نقشه صدای تهران، علاوه بر کارکرد‌های انضمامی آن، در نگاه فلسفی است. وی در چیدمانی معنایی مجموعه‌ای از عناوین را در مرکز مطالعه خود قرار می‌دهد: - ایجاد ارتباط میان صدای هستی و صدای زبان از طریق حقیقت زبان - قراردادن شنیدار و گفتار انسان در نقطه مرکزی معنی اصوات و طرح پرسش - جست‌وجوی انطباق معنایی صدای هستی و صدای زبان - نسبت میان تکوین حروف و اصوات مجرد طبیعت و از آنجا تحقق واژگان و زبان در حقیقت نقشه صدا در تأویل فلسفی، بیشتر به‌دنبال طرح پرسش؛ در حوزه صدای هستی، طبیعت، تکنولوژی و انسان است و نه پاسخ‌دادن به وقایع محتوم. اردلان تأکید دارد: در آخر اگر بخواهیم پس از اندیشیدن به پرسش‌های برآمده از آن عبور کنیم و پرسشی بنیادین‌تر در حوزه صدا و نقشه صدا طرح کنیم، آن پرسش چیست؟ آیا با انقطاع نسبت میان صدای زبان که تکلم و شنیدار واژگان و در صدر آنها اسم‌هاست و صدای هستی اعم از طبیعت، تکنولوژی و انسان، انسان همان انسانی است که ما می‌شناسیم؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.