کلبرگ، راوی بحران و تضاد
محمود حسینیزاد
وقایع اجتماعی- سیاسی آلمان معاصر، تأثیر زیادی بر ادبیات این کشور گذاشته است. از جمله مهمترین این وقایع، یکی جنگ جهانی دوم بود و دیگری برداشتهشدن دیوار برلین و اتحاد آلمان شرقی و غربی. این دو اتفاق دو موج مهم و تأثیرگذار در ادبیات معاصر آلمان به وجود آورد و نویسندگان زیادی هستند که به وضعیت اجتماعی- سیاسی آلمان پس از جنگ و اتحاد دو آلمان پرداختهاند. گرچه رمانها و داستانهای قابلتوجهی با محوریت این دو اتفاق نوشته شده است اما من شخصا چندان به این موجها علاقهای ندارم و بهطور کلی سلیقه ادبیام با ادبیاتی که روی موضوعی خاص متمرکز میشود همسو نیست.از نویسندگان معاصر آلمان که در آثارشان به اتحاد دو آلمان پرداخته و آثار موفقی در این زمینه نوشتهاند، یکی هم میشائیل کلبرگ است که با خود او سابقه دوستی دارم و به تازگی نیز مجموعه داستانش با عنوان «کمونیست موماتر» با ترجمه مریم مویدپور در اینجا منتشر شده است. در این مجموعه، داستانی هست به نام «تولد موسیقی جاز کول» که یکی از بهترین داستانهایی است که درباره اتحاد دو آلمان نوشته شده است. این را اخیرا هم که کلبرگ به ایران آمده بود در جلسه داستانخوانیاش به او گفتم که اگرچه سلیقه کلی من با این نوع داستانها همخوان نیست اما این داستان اثری متمایز در میان داستانهایی با این مضمون است. کلبرگ در این داستان تنگناها، حسرتها، آرمانها، دغدغهها و رؤیاهای مردمی را که گرفتار رژیم آلمان شرقی بودهاند، به خوبی تصویر کرده است. همچنین سویه دیگر ماجرا یعنی عدم آگاهی طرف غربی از آن سوی دیوار در این داستان هنرمندانه روایت شده است.«تولد موسیقی جاز کول»، داستانی است با دو قهرمان، یکی از آلمان شرقی و دیگری از آلمان غربی. این دو قهرمان اگرچه متعلق به یک ملت هستند ولی کاملا از زندگی و طرز فکر و روحیات یکدیگر بیخبرند. در این داستان میبینیم که شخصیت اهل آلمان غربی از موضعی بالا به هموطن شرقی خود نگاه میکند، در حالی که در طول داستان آشکار میشود که شخصیت اهل آلمان شرقی در کار خودش چندسروگردن بالاتر از طرف غربی است. ویژگی دیگر این داستان کلبرگ، ارائه تصویری دقیق و واقعی از وضعیت آلمان شرقی بعد از برداشتهشدن دیوار است. برخلاف تصور رایج که فکر میکند مردم آلمان شرقی بعد از فروپاشی دیوار و برقراری اتحاد بین دو آلمان به بهشت موعود رسیدهاند، داستان کلبرگ نشان میدهد که مردم آلمان شرقی در این وضعیت تازه، همچنان گرفتار تناقضات مختلفی هستند و با پایمالشدن ایدههایشان روبهرو میشوند. قهرمان شرقی قصه کلبرگ که موسیقیدانی برجسته است بعد از فروپاشی دیوار مجبور میشود به کاری غیر از علاقه و تخصص خودش تن بدهد. در میانه داستان «تولد موسیقی جاز کول»، صحنهای هست که در دیدار اخیرم با خود کلبرگ نیز از آن صحبت کردم و به او گفتم این صحنه، یکی از درخشانترین صحنههایی است که در آن تصویری از وضعیت بغرنج مردم آلمان شرقی به دست میدهد. در این صحنه دو شخصیت قصه در پاریس حین پیادهروی وارد کافهای فرانسوی میشوند و شخصیت اهل آلمان شرقی برای اولینبار در زندگیاش با یک دستگاه بازی معروف روبهرو میشود. او تا این لحظه تنها اسمی از این بازی شنیده بیآنکه شیوه بازیکردن را بداند و این اسباب تعجب دوست غربیاش میشود. این را که به خود کلبرگ گفتم، او گفت که این صحنه کاملا ناخودآگاه وارد داستان شده است. یکی از ایرادهایی که به این داستان کلبرگ گرفته شده این است که او در این قصه مشکلات مربوط به وضعیت بعد از اتحاد دو آلمان را بیش از حد عمده کرده است. کلبرگ در پاسخ به این ایراد گفته است که این داستان سه چهار سال بعد از اتحاد دو آلمان نوشته شده و تصویری واقعی از آن وضعیت است و به نظر من نیز این یکی از بهترین داستانها درباره عدم اشتراکات آدمهاست. کلبرگ در عین اینکه نویسنده توانایی است، هیچ وقت خودش را وارد جنجالهای رسانهای و ستارهبازیهای مرسوم نکرده است. حتی کتاب آخرش هم که با استقبال خوبی از جانب منتقدان روبهرو شد، باعث این نشد که کلبرگ وارد این بازیهای رسانهای بشود. کلبرگ، نویسندهای داستان سراست و خودش در قصهنویسی بر تعریفکردن تأکید دارد و معتقد است ادبیات چیزی جز روایت نیست. حضور نویسندگان امروز ادبیات جهان در ایران میتواند تأثیرات مثبتی بر فضای ادبی ما بگذارد. همیشه وقتی نویسندهای از کشوری دیگر به ایران میآید به دوستان نویسندهام توصیه میکنم در داستانخوانی او شرکت کنند چراکه حتی نحوه داستانخوانی این نویسندگان نیز برای مایی که از دنیا دور افتادهایم و اغلب زبان دیگری هم نمیدانیم آموزنده است. کلبرگ در حین داستانخوانیاش به اجرای آنچه میخواند هم میپرداخت اما متاسفانه در آن جلسه تنها چند نویسنده ایرانی حضور داشتند. نکته دیگری که از حضور این نویسندگان میتوان آموخت این است که تمام آنها تأکید دارند که در چهارچوب هیچ مکتبی به کار نوشتن نمیپردازند مثلا وقتی از یکی از نویسندگان آلمانی که به ایران آمده بود، سؤال شد که آیا داستانهای شما پستمدرنیستی است و خود را نویسندهای پستمدرن میدانید؟ او پاسخ داد که در حین نوشتن هیچ تصمیم قبلی درباره چهارچوب نوشتن وجود ندارد. ما فقط مینویسیم و بعد، این منتقدان هستند که آثار را بر اساس شیوهها و سبکها و مکتبهای مختلف دستهبندی میکنند. این ویژگی در نویسندگان امروز ادبیات ایران کمتر دیده میشود و نکته آموزندهاش برای ما این است که از قالبی نوشتن پرهیز کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.