«اعظم راودراد» رابطه بین هنر و بیماری را بررسی میکند
ترسیم دنیای خیالی انسان قدرتمند
گیسو فغفوری
دیدن عزیز بیمار بر تخت بیمارستان یا درگیری رفتن نزد پزشک و مداوا، آنهم بهصورت طولانی کار آسانی نیست؛ نه برای بیمار، نه برای اطرافیانش. دردی که بیمار میکشد و ناتوانی مراقب از او رابطه دوسویه ترسی است که در این مسیر رخ میدهد. اما این فقط بخشی از این رابطه است؛ جامعه، اطرافیان، کادر پزشکی و حتی همسایهها هرکدام رفتاری دارند که گهگاه از ناآگاهی نسبت به بیماری سرچشمه میگیرد. دراینمیان نقش هنر چیست و چگونه میتواند طیکردن این مسیر را آسانتر کند. به سراغ اعظم راودراد رفتهایم تا بتوانیم با او به عنوان استاد دانشگاهی که در زمینه هنر و جامعهشناسی تحقیقات و تدریس میکند، گفتوگویی کوتاه انجام دهیم.
هنر چه تأثیری در آموزش مسائل دردناکی همچون بیماری میتواند داشته باشد؟ هنر میتواند با نمایش جنبههای خوشایند زندگی پذیرش بیماریها و راه کنارآمدن با آنها را به مخاطبان خود نشان دهد، حتی پیش از آنکه این مخاطبان به بیماری خاصی مبتلا شده باشند. به عبارت دیگر هنر دنیایی خیالی را در اختیار انسان میگذارد که در آن انسان به اندازهای قدرتمند و توانا به تصویر کشیده میشود که قادر به مواجهه با مشکلات گوناگون و غلبه بر آنها در پایان کار است. مسئله اصلی در بسیاری از فیلمهای سینمایی برخورد با مشکلات است که یکی از انواع آن ابتلا به بیماری است. مخاطب در جریان فیلم با شرایط مختلفی مانند تعادل و وضعیت اولیه، برهمخوردن تعادل بهواسطه ابتلای قهرمان یا یکی از نزدیکانش به بیماری سخت، تلاش برای حل بحران و درنهایت پیداشدن راهی برای بهبودی یا شیوهای برای کنارآمدن با بیماری و لذتبردن از زمان کوتاه باقیمانده برای زندگی، مواجه میشود. مخاطب بهاینترتیب ناخودآگاه یاد میگیرد که در صورت ابتلای خود یا اطرافیانش به بیماری، آن را بپذیرد و حتی با آن کنار بیاید. البته این فقط با تماشای فیلم و دیدن اثر هنری و تئاتر اتفاق نمیافتد، اما هنر و کتابهای داستانی میتواند سهم خود را در این رابطه داشته باشد. تحقیقاتی در این زمینه وجود دارد که نشان دهد چگونه میتوان مردم را از طریق هنر آرامتر و با راههای مقابله با بیماریها آشنا کرد؟ نقش هنر قبل از اینکه درمان دردهای فردی باشد، درمان دردهای اجتماع است. هنر با بیان دردهای اجتماع مخاطبان را آگاه و خواست درمان درد را برای آنها ایجاد میکند. امری که میتواند جنبه آزادیبخش داشته باشد و مخاطبان یا مردم را به جستوجوی درمان یا راه چاره برای حل مشکلات اجتماعی وادار کند. اما در مورد بیماریهای فیزیکی و فردی نیز میتوان گفت هنر نقش مهمی در آگاهیبخشی عمومی در رابطه با بیماریهای مختلف دارد. بهاینترتیب، همانطورکه در پاسخ به سؤال اول گفته شد، هم بیماران بالقوه و هم اطرافیان آنها به واسطه هنر، آموزشهای غیرمستقیمی را دریافت میکنند که در صورت ابتلا به شرایط بیماری یا همراهی با بیمار از آن استفاده خواهند کرد. آیا در بحثهای جامعهشناسی هنر نیز به این مباحث پرداخته شده است؟ بله، در مباحث جامعهشناسی هنر و بهطور عمده در رویکرد شکلدهی درباره اثرات مثبت هنر بر مخاطبان، بحث شده است. در این بحث گفته میشود بعضی از هنرها و بعضی از آثار هنری در مخاطبان تأثیر مثبت میگذارند. بهاینترتیب که مثلا فیلمی از قربانیان سرطان یا بیماریهای خاص، میتواند مخاطبان را به کمک به مراکز پزشکی و تحقیقاتی مرتبط با این بیماریها تشویق کند. همچنین بحثی با عنوان هنردرمانی وجود دارد که بیشتر در حوزه تئاتر مطرح است. در این روش که معمولا در بازپروری مجرمان یا افرادی که مشکل روانی دارند بهکار میرود، افراد در نمایشنامههایی بازی میکنند که در آن نقشهای ایدهآلی را که خود ترجیح میدهند برعهده میگیرند و بهاینترتیب در سطح نمادین برخی از آرزوها و رؤیاهای خود را تحققیافته میبینند و حال روحی بهتری بهدست میآورند. روشهای دیگری نیز ذیل عنوان هنردرمانی قرار میگیرد، مانند مجرمی که نقش پلیس را بازی میکند یا مرئوسی که نقش رئیس خود را بازی میکند و نمونههای دیگر که جای بحث آن در این مجال کوتاه نیست. اما اگر از منظر فروید به موضوع نگاه کنیم که معتقد بود عقدههای سرکوبشده افراد در کودکی، در سنین بزرگسالی به اشکالی از هنر تغییر شکل پیدا کرده و بروز میکنند، میتوانیم نوع دیگری از تأثیر مثبت هنر بر جامعه را توضیح دهیم. همانطورکه فروید میگوید، انسان بهدلیل اینکه در جامعه زندگی میکند، ناچار است نظم اجتماعی را بپذیرد و قوانین آن را به رسمیت بشناسد و به آن گردن نهد. خود طبیعی این انسان که بیشتر میخواهد به غریزههای مختلفی چون گرسنگی و غریزه جنسی پاسخ دهد، در اثر ضرورت پذیرش نظم اجتماعی و عدم امکان پاسخگویی بدون حدومرز به این غرایز در جامعه، سرکوب میشود و بهاینترتیب، فرد به عنوان عضو مناسبی برای جامعه شناخته و در آن پذیرفته میشود. اما غرایز سرکوبشده همین فرد، در آینده زندگی او، به شکل پرداختن وی به هنر بازمیگردند و اینبار نهتنها سرکوب نمیشوند که چون موجب شهرت و محبوبیت فرد در جامعه هنری میشوند، پذیرفته شده و فرد را با پاداشهای مختلف اجتماعی نیز همراه میکنند. بسیاری از ما روزمره با غمها و شادیهای زیادی درگیر هستیم، اما بیماریهایی نظیر سرطان، آلزایمر یا در کشورهای دیگر ایدز جزء بیماریهایی هستند که میتوانند خانوادهای را از همبپاشند. در بحثهای جامعهشناسی چطور افراد با استفاده از هنر میتوانند آرامش بگیرند؟ در مجموع میتوان گفت هنر در سطوح مختلفی میتواند بر جامعه تأثیر مثبت داشته باشد. اول در سطح کلان که روح کلی جامعه را تلطیف میکند و دنیایی خیالی و فانتزی بر فراز دنیای واقعی میسازد که انسان میتواند مدینه فاضله خود را در آن بیابد. این کارکرد هنر آزادیبخش است زیرا موجب میشود انسان، طالب آن دنیای خیالی مطلوب در زندگی واقعی هم بشود و برای رسیدن به آن تلاش کند. دوم در سطح خرد که افراد با پرداختن به هنر در اشکال مختلف از تولید تا مصرف آن، به آرامش میرسند و تواناییهای خود برای کنارآمدن با مسائل و مشکلات زندگی را افزایش میدهند. پرداختن به هنر در این سطح، هم جنبه روانشناختی دارد آنطور که در مورد نظریه فروید گفته شد و هم جنبه جامعهشناختی، بهطوریکه هنر در این جنبه به جامعهپذیری مخاطب و رشد انسانی مناسب هر جامعه خاص، در کنار سایر عوامل جامعهپذیری، کمک میکند. چنین جامعهپذیریای میتواند شامل آموزش نحوه درست مقابله با مشکلات مختلف، ازجمله مواجهه با بیماریهای سخت باشد. درنهایت هنر میتواند زندگی را در هر شکلی و در هر شرایطی، لذتبخش و برای کسانی که با مشکلات و بیماریها دستوپنجه نرم میکنند قابلتحملتر کند و چهبسا همچون یک پشتیبان قوی، به آنها برای مقابله با مشکلات کمک کند. آیا نحوه بیان مسائل از طریق هنر باید ضوابط خاصی داشته باشد؛ یعنی به نکتههایی مثل زیباییشناسی توجه شود؟ البته هنر بدون زیباییشناسی اصلا معنی ندارد. اگر قرار باشد اثری را هنری بنامیم، نیازمند آن است که هم از نظر موضوع (محتوا) و هم از نظر شیوه بیان آن موضوع (سبک) و هم از نظر رابطه میان این دو، یعنی رابطه میان سبک و محتوا قوی باشد. به عبارت دیگر یک اثر هنر نخواهد بود اگر فقط محتوای جالب یا خوبی داشته باشد و فرم زیبایی آن محتوا را دربر نگیرد. همچنین است در مورد فرم که اگر نتواند احساسی را در مخاطب برانگیزد یا محتوای احساسی خاصی داشته باشد و به این واسطه نتواند با مخاطب ارتباط برقرار کند، هنر نیست. هنر تنها زمانی هنر است که بتواند ارتباط برقرار کند. بنابراین بهترین حرفها را اگر در قالب سخنرانی یا بحث فلسفی یا علمی و اخلاقی طرح کنیم، هنری به وجود نخواهد آمد. از طرف دیگر اگر همین بهترین حرفها را در قالبها و فرمهای زیبای هنری، همچون فیلم، تئاتر، نقاشی، موسیقی و مانند آن بیان کنیم، شانس آنها برای درک و دریافتشدن از جانب مخاطب بهشدت افزایش خواهد یافت. سخنرانی یا بحث فلسفی و اشکال دیگر غیرهنری بیان مطالب، معمولا مستقیم هستند و با مفهوم و نیز ذهن آگاه مخاطب رابطه برقرار میکنند و چنانچه مخاطب نظر ساخته شده و متفاوتی با آنها داشته باشد، کمتر احتمال دارد روی مخاطبان اثر مثبت بگذارند زیرا واکنش منفی او را برمیانگیزند. این در حالی است که رابطه هنر با مخاطب، غیرمستقیم است و بیشتر با مقوله احساس و عواطف و نیز ذهن ناخودآگاه او سروکار دارد. به همین دلیل هم احتمال تأثیرگذاری مثبت آن روی مخاطب بیشتر میشود. مخاطبی که از نظر احساسی و عاطفی در برابر شکل و فرم هنری برانگیخته شده باشد، بیشتر احتمال دارد که تحتتأثیر محتوای آن هنر نیز قرار گیرد. بهطورکلی فرم هنر که با زیباییشناسی آن ارتباط مستقیم دارد، بهنظر من نقش مهمتری در جذب مخاطب و در مرحله بعد تأثیرگذاری بر او دارد. اگر این فرم به اندازه کافی ارزش زیباشناختی نداشته باشد، محتوای آن نیز، هر چقدر مهم و ارزشمند، به احتمال زیاد به هدر خواهد رفت و تأثیری نخواهد داشت. برای اینکه کسی حرف ما را بشنود، لازم است ابتدا به ما توجه کند. فرم، سبک و شکل هنر نیز قبل از هرچیز توجه مخاطب را جلب میکند تا در مرحله بعد پیامش را به او برساند. پس زیباییشناسی در هنر، نهتنها مهم، بلکه اساسی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.