اقتصاد هرگز از سپهر اجتماعی جدا نیست
جواد لگزیان
«هستیشناسی یکتای سرمایه» سخن اصلی رابرت آلبریتون در کتاب «دیالکتیک و واسازی در اقتصاد سیاسی» است، نوعی هستیشناسی که دستیافتن به یگانگیاش نهتنها مستلزم بازاندیشی نظریه اقتصادی، بلکه همچنین بازاندیشی گسترده مقولات فلسفی است. بازاندیشی فلسفی آلبریتون از منظر اقتصاد سیاسی کوزو اونو و تام سکین صورت میگیرد، یا شاید بتوان گفت نقد فلسفه از منظر یک اقتصاد فلسفی مارکسی خاص بهشمار میرود. از نگاه آلبریتون تحلیل دقیق هستیشناسی سرمایه ما را به سمت درگیرشدن با تقریبا همه مکاتب و رشتهها و مقولههای فلسفی و تجدیدنظر در آنها سوق میدهد. اقتصاد فلسفیای که در این کتاب عرضه شده تمامی نظریههای عام فلسفی پیرامون روابط میان سوژه-ابژه و زبان و شناخت را مورد پرسش قرار میدهد. تأکید این رویکرد بر این است که هم هستیشناسی و هم معرفتشناسی سرمایه یکهاند و اینکه هستیشناسیها و معرفتشناسیهای عام، که بخش اعظم فلسفه دارای چنین خصلتی است، نمیتوانند این یگانگی را تشخیص دهند. در این راستا آلبریتون نشان میدهد باید بار دیگر و اینبار از منظر هستیشناسی یکتای سرمایه، به بسیاری از مقولات بنیادی فلسفی اندیشید. پس از مقدمهای درباره کتاب در فصل اول، آلبریتون در فصل دوم به هستیشناسی یکتای سرمایه میپردازد، همان که از نظر او سطوح گوناگون تحلیل را ضروری میکند. ابتدا رویکرد اونو- سکین که هدایتگر چارچوب تحلیلی آلبریتون است، با بحث پیرامون شماری از مقولات هستیشناسانه و معرفتشناسانه اصلی که هنگام بررسی ویژگیهای سرمایه بهعنوان ابژه شناخت مطرح خواهند شد، معرفی میشود و در نهایت، استدلال آلبریتون این است که سرشت خود-شیءوارهکننده سرمایه همان وجه تمایز آن از دیگر ابژههای شناخت است و از آن ابژهای میسازد که با منطقی دیالکتیکی میتوان ساختار عمیق آن را شناخت. در این فصل آلبریتون هژمونی نظریه اقتصادی غالب را زیرسؤال میبرد و میگوید: واقعیت این است که بخش بزرگی از فرمولبندیهای ریاضیاتی این رشته بر فرض منفکبودن سپهر اقتصادی از سپهر اجتماعی استوار است و این، چون اصلی طبیعی و واقعی مسلم انگاشته میشود. نظریه اقتصادی غالب برای اندیشیدن به اجتماعیت اقتصاد، به پیوند میان سپهر اقتصادی و سپهر اجتماعی و پیوند میان ارزش اقتصادی و انواع دیگر ارزش اجتماعی دچار مشکلات فراوانی است. این مسئلهای بهشدت نگرانکننده است، چراکه سیاستگذاران برای مواجهه با مشکلات بلندمدتی که در برابر ما قرار دارد، مانند نابرابری و فقر فزاینده جهانی، زوال طبیعت و رکود نسبی سرمایهداری جهانی، با اقتصاددانان مشاوره میکنند. سپهر اجتماعی در نظریه اقتصادی غالب به مقولاتی همچون «کاستیها» یا «اثرات بیرونی» فروکاسته میشود و وقتی نظریه میخواهد از الگوی صوری مجرد به تاریخ انضمامی رجوع کند، کاری که میکند این است که صرفا با یک جهش، مجموعهای از اثرات بیرونی را که از الگوی نظری حذف شده بودند بهیکباره به سطح نظریه باز میگرداند. این با روشی که آلبریتون عرضه میکند بسیار متفاوت است. در این فصل آلبریتون تصریح میکند در رویکرد اونو-سکین، اقتصاد هرگز از سپهر اجتماعی جدا نیست، چه در وضعیت شیءوارگی «تمام و کمال»، یعنی وضعیتی که اثرات اجتماعی صرفا توسط حرکت سرمایه تعیین میشوند، است که تمامی سپهر اجتماعی در سپهر اقتصادی بلعیده میشود. فصل سوم، دیالکتیک هگل درباره ساختار عمیق، اندیشه ناب را با دیالکتیک سکین درباره ساختار عمیق سرمایه ناب مقایسه میکند. استدلال آلبریتون این است که دیالکتیک سرمایه باوجود نزدیکی ساختاری زیادی که با دیالکتیک هگل دارد، از جنبههای متعددی با آن متفاوت است و حتی بر آن برتری دارد و برخلاف آلتوسر و کولتی، او بر این نظر است که اندیشه دیالکتیکی مناسبترین روش در دیالکتیک مادی سرمایه است، چراکه ذاتگرایی دیالکتیک ایدهآلیستی هگل را ضرورتا مورد پرسش قرار میدهد. در این فصل همچنین تحلیلی انتقادی عرضه میشود از دیالکتیک منفی (1987) آدورنو و کتاب پوستون به نام زمان، کار و سلطه اجتماعی (1996)، زیرا سنت مکتب فرانکفورت که اینها نمایندگانش هستند، عمیقا ریشه در گفتوگوهایی متنوع با هگل دارد. فصل چهارم به ضدذاتگرایی وبر میپردازد و تأکیدی ویژه بر چگونگی مفهومپردازیاش از اقتصاد و سطوح تحلیل دارد. استدلال آلبریتون این است که فرضیههای هستیشناختی و معرفتشناختی نوکانتی وبر چندان به کار طرح اصلی او که درک یکتایی سرمایهداری مدرن بود نیامد و در برخی موارد هم ضدذاتگراییاش به نوعی جزمیت منجر شد. به باور آلبریتون جزمگرایی زمانی رخ مینماید که تعریفها و گونهها بهنحوی خودسرانه همچون حکمی از بالا ساخته شوند یا اینکه از هرگونه زیربنای نظری تهی باشند. در فصل پنجم درباره مفهومپردازی آلتوسر از سرمایه بهعنوان موضوع شناخت و رویکرد ضدهگلی غلیظ او بحث میشود که در آن آمده است: با اینکه آلتوسر پرسشهای درست زیادی را در مورد سرمایه بهعنوان ابژه شناخت مطرح میکند، اما به نظر میرسد پاسخهایش نابسنده باشند و ضدهگلگرایی غلیظ آلتوسر، او را بهسوی گسستن از برخی از پربارترین جنبههای اندیشه هگل میکشاند و جالب است که همزمان جنبههایی از هگلیسم را که بهتر است کنار گذاشته شوند حفظ میکند. تمرکز فصل ششم بر واسازی و تلاش برای ترکیب آن با مارکسیسم، بهویژه اقتصاد سیاسی مارکسی است. در این فصل به کتاب اشباح مارکس (1994) اثر دریدا توجه ویژهای شده است. این اثر تازهترین تلاش او برای مواجهشدن با آن فشار شدیدی است که تلاش سنت واسازی برای حفظ تماس با مارکسیسم موجب آن است. دیگرانی که برای غلبه بر این فشار تلاش کردهاند بسیاربیشتر از او پیش روند، کسانی همچون رایان (1982) و گیبسون-گراهام (1996)، نیز در این فصل موردبحث قرار میگیرند. به این ترتیب در سراسر کتاب هدف اصلی آلبریتون این بود که نشان دهد نظریه دیالکتیک سرمایه به شناختی از ساختار عمیق سرمایه دست مییابد که در تاریخ علوم اجتماعی بیسابقه است. این نظریه اقتصاد سیاسی مارکسی را بنیان میگذارد و به آن قابلیت و قدرت توضیحی عظیمی میبخشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.