|

ضربه‌گیر یا ضربه‌زن؟

گروه اندیشه: اواخر سال گذشته که نخستین ترجمه از «سرمایه در قرن بیست‌ویکم»، اثر جنجالی توماس پیکتی، به بازار آمد (نشر نقد فرهنگ، ترجمه اصلان قودجانی)، بسیاری به دیده تردید و انتقاد به آن نگریستند. سرعت و شتاب نخستین ترجمه فارسی به‌گونه‌ای بود که خواه‌ناخواه سؤالاتی را به ذهن مخاطبان متبادر می‌کرد. مقدمه محسن رنانی بر آن و گریز به عرفان و ادب پارسی نیز مزید بر علت شد؛ آن‌هم مقدمه بر کتابی که گرچه در جای‌جای آن به ادبیات و رمان اشاره می‌شود، ولی صبغه علمی‌-پژوهشی دارد و با آمار و ارقام پیش می‌رود، نه بلاغت و لفاظی ادبی. صرفِ‌نظر از محتوای مقدمه، که از دید بسیاری از ناقدان جای چنین دل‌نوشته‌ای در دیباچه کتابی اقتصادی نیست، ترجمه پُرغلط و اشتباه کتاب نیز موضوع نقد بسیاری از اقتصاد‌دانان بود. ازآنجاکه رویِ جلد کتاب عبارت «با نظارت دکتر محسن رنانی» قید شده بود، مسئولیت اشتباهات دوچندان می‌شد و بر دوش مترجم و مقدمه‌نویس، هر دو قرار می‌گرفت. همه اینها به مقالات انتقادی مهمی انجامید که در اوضاع و احوال کنونی نشر کتاب و ترجمه در ایران از اهمیت دوچندانی برخوردارند. نخستین نقد از آنِ پرویز صداقت، مترجم و اقتصاددان، بود که در مطلبی با عنوان «توماس پیکتی در سرزمین عجایب»، ترجمه پُرغلط کتاب را «سوگ‌نامه علم اقتصاد در ایران» خواند و مقدمه آن را نیز فاقد ویژگی‌های آکادمیک دانست که نمی‌توان با ابزار نقد علمی پاسخ‌گویش بود. روزنامه «شرق» نیز به‌نوبه خود ویژه‌نامه اقتصادی بهمن 93 را به بررسی کتاب پیکتی اختصاص داد و در آن محمدرضا معینی، مدرس دانشگاه ماساچوست، مقدمه فارسی کتاب را ملغمه‌ای از «اسب بال‌دارِ خیال و گزیده‌ای از تاریخ، سیاست، علم، افسانه، فلسفه، ایمان و عرفان» دانست که به‌سختی می‌توان ارتباط آن را با کتاب پیکتی پذیرفت. همچنین گروه اندیشه در مقاله‌ای که 10 اسفند 93 به قلم ناصر زرافشان، مترجم منتشر کرد، به ایرادات ترجمه و مقدمه فارسی پرداخت. زرافشان در مقاله خود با عنوان «عکس یادگاری با پیکتی»، ضمن ذکر مثال‌هایی از متن انگلیسی و مقایسه آن با ترجمه فارسی، مشکلات ترجمه را بر چهار نوع دانست: «برخی ناشی از عدم آشنایی کافی مترجم با زبان انگلیسی است، برخی ناشی از عدم آشنایی او با مفاهیم اقتصادی و عرصه‌ای که کتاب در آن نگارش یافته...، بخشی تحریف مفهومی است و بخش‌هایی هم ضمن ترجمه حذف شده یا جاافتاده است». نقد زرافشان با پاسخ مترجم کتاب همراه بود که 24 اسفند 93 در صفحه اندیشه با عنوان «عکس یادگاری دیرهنگام با مرحوم پیکتی» منتشر شد. مترجم در جوابیه خود، نقدها را به «تبلیغ سوء علیه ترجمه کتاب» متهم کرد و آنها را غیرواقعی دانست و برای مستندکردن دعوی خود به برخی از ایرادات زرافشان اشاره کرد. ازآنجاکه هر دو متن در روزنامه «شرق» منتشر شده و در دسترس قضاوت مخاطبان است، تنها به یکی از پاسخ‌های مترجم به ایرادات زرافشان اشاره می‌شود: جناب زرافشان می‌گوید: پیکتی می‌نویسد: «شوک‌هایی که در نیمه نخست قرن بیستم، یعنی بین سال‌های ۱۹۱۴ تا ۱۹۴۵ به اقتصاد ضربه‌های پی‌درپی وارد کردند؛ مانند جنگ جهانی اول، انقلاب بلشویکی ۱۹۱۷، بحران بزرگ ۱۹۲۹ و...» من در ترجمه آن عبارت نوشته‌ام: «به‌طور خلاصه تکانه‌هایی که در سال‌های ۱۹۱۴ تا ۱۹۴۵ همچون سپر برای نظام اقتصادی عمل کردند (جنگ جهانی اول، انقلاب بلشویکی ۱۹۱۷، رکود بزرگ، جنگ جهانی دوم...» حال به متن انگلیسی نگاه کنید که باید معیار قضاوت باشد: Briefly, the shocks that buffered the economy in the period 1914-1945 -World War I, the Bolshevik Revolution of 1917, the Great Depression, World War II,... نقل قول طولانی از جوابیه مترجم برای پی‌بردن به اشتباه او ضروری است. مشخص نیست مترجم این جمله را از کدام کتاب نقل می‌کند. در ترجمه انگلیسی کتاب پیکتی چنین جمله‌ای موجود نیست، بلکه این جمله را داریم: Briefly, the shocks that buffeted the economy…. تفاوت در یک «r» و «t» است. مترجم buffeted را buffered خوانده است. buffer به معنای ضربه‌گیر و حفاظ است که مترجم علاقه داشته است همچون سپر، نظام اقتصادی مسلط را از گزند شوک‌های متعدد حفظ کند، اما buffet چنان‌که زرافشان به‌درستی اشاره می‌کند به‌معنای «ضربه‌زدن» است، یعنی «شوک‌هایی که اقتصاد را زیر ضربات خود گرفتند...». می‌توان فرض کرد ناخودآگاه مترجم از ضربه‌هایی که شوک‌های مذکور به اقتصاد وارد کرده‌اند، نگران بوده و ترجیح داده است این شوک‌ها در نوعی فرایند «شوک‌درمانی»، همچون سپری برای اقتصاد عمل کنند. چه چنین باشد و چه نه، در نخستین موردی که مترجم به نقد زرافشان ایراد می‌گیرد و آن را حاوی «یک غلط فاحش و چند اشتباه کوچک» می‌داند، حتی زحمت رجوع مجدد به متن کتاب پیکتی و تشکر از نکته‌سنجی منتقد را بر خود روا نداشته است. بنابراین آنچه مترجم محترم «تبلیغ سوء علیه ترجمه کتاب» می‌خواند، تنها تلاشی است برای درک درست کتاب پیکتی که البته با چنین ترجمه‌هایی میسر نمی‌شود. «استقبال خوب از چاپ اول کتاب»، چنان‌که مترجم به آن اشاره می‌کند، نه فقط در مورد این کتاب که در موارد دیگر نیز «لزوما» نشانه صحت و سقم ترجمه نمی‌تواند باشد، بلکه می‌توان آن را به عوامل مختلفی ازجمله دردست‌داشتن نبض بازار نسبت داد. به‌هرروی، می‌توان تصور کرد هر ترجمه دیگری از این کتاب هم، که برای نخستین‌بار به بازار می‌آمد، با درنظرداشتن بحث‌هایی که پیکتی برانگیخته بود با همین استقبال و شاید هم بیشتر مواجه می‌شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.