از دست خویشتن فریاد
مهرزاد هویدا
غریب به یکسال از در گذشت هنرمند بزرگ، استاد محمدرضا لطفی، موسیقیدان برجسته سرزمینمان، میگذرد. در این فاصله زمانی، یاد و عملکرد ایشان همچون زمان حیاتشان مورد توجه، تحلیل و نقد بسیاری از فعالان عرصه هنر بوده است. یادداشتهای متعدد از چهرههای نامدار فرهنگی، هنری، اجتماعی و سیاسی در مطبوعات و در رسانههای مجازی و نیز ساخت و پخش فیلمهای مستند از زندگی ایشان در شبکههای داخل و خارج از کشور از این دست فعالیتهاست. در یک نگاه کلی میتوانیم مجموعه این نظرات را به دو دسته اصلی تقسیم کنیم: دسته اول مطالبی که از سوی همکاران، شاگردان و نزدیکان ایشان گفته یا نگارش شده است که عموما سرشار از حس ارادت و خضوع نسبت به چهره انسانی و هنری ایشان است، اما متأسفانه فاقد تحلیلهای مصداقی پیرامون هنر این استاد یگانه است و بیشتر مخاطب اهل هنر را به سمت یک ادای احترام بدون ادراک به یک چهره نمادین و حتی بتگونه در عرصه هنر موسیقی سوق میدهد. اما دسته دوم مطالبی است که از زبان یا قلم بزرگان هنر موسیقی یا ادب فارسی و دیگر زمینههای فرهنگی گفته یا منتشر شده است. با کمال تأسف، نداشتن دانش کافی برای تحلیل یک هنرمند خلاق و نیز تفاوت نظر در مورد موضوعات اجتماعی یا سیاسی بههمراه چاشنی حسادت که البته در زمان حیات ایشان ملموستر بود، باعث شده است از این نابغه بزرگ تصویری بهمراتب دورتر از واقعیت به جامعه منعکس شود. بسیاری از این عزیزان همین فرصت را نیز غنیمت شمردهاند و زبان به انتقاد دوپهلو در مورد عملکرد این استاد یگانه گشودهاند؛ موضوعاتی نخنماشده که خود ایشان در زمان حیات بارها توضیحاتی در مورد این مطالب بیان کردهاند. بهطورمثال چرا استاد در اجرای برنامههای بداهه خود شخصا آواز میخواند؟ گویا دوستان فراموش کردهاند یا اطلاعاتی در این باب ندارند که سنت آوازخوانی نوازندگان از قرنها پیش از زمان باربد و نکیسا و بامشاد در این سرزمین مرسوم بوده و نوازندگان نامی به هنگام اجرای خود آواز نیز میخواندند، این سنت هماکنون در بسیاری از نقاط مشرقزمین از جمله کشورهای آسیایمیانه و افغانستان پابرجاست. در همین خراسان خودمان آخرین رگههای این فرهنگ همچنان رایج است. نوازندگانی چون حاجقربان، یگانه و پورعطایی از برجستهترین نمونههای آن بهشمار میآیند. در موسیقی دستگاهی کشورمان نیز نوازندگان بزرگی چون صبا و کسایی بارها در اجراهای خود آواز خواندهاند، اما به علت ورود و تأثیرگذاری فرهنگ اروپایی به ساختار اجرائی موسیقی ایرانی این موضوع کمرنگتر شده است. حالا بعد از قرنها، نوازندهای برجسته پا به میدان میگذارد و این سنت را به صورت جدی مطرح میکند؛ نوازندهای که البته همچون پیشینیانی که نام بردیم، احاطه کامل به چارچوب آوازخوانی دارد و البته صدایی زیبا به همراه قدرت خلق در لحظه... . حال دوستان ما بهجای اینکه از احیای چنین سنت فراموششدهای استقبال کنند، زبان به انتقادهای بدون منطق و البته عوامفریب گشودهاند. بسیاری از این چهرهها در مصاحبهها و یادداشتهای خود از این القاب در مورد جناب لطفی استفاده کردهاند: «تارنواز بزرگ، آهنگساز نامی و بداههنواز ماهر».در اینجا نگارنده بهعنوان یک نوازنده و پژوهشگر در زمینه موسیقی ایرانی متذکر میشوم که استاد لطفی نهتنها یک تارنواز، آهنگساز، ردیفدان، بداههنواز، پژوهشگر و موسیقیدان بزرگ در تاریخ کشورمان است بلکه در عبارتی مناسبتر: «نابغه آسمان هنر در عصر ماست».به هزارویکدلیل که این مجال کوتاه جایی برای بیان آنها نمیگذارد، استاد لطفی در صف نوابغ بزرگ تاریخ موسیقی کشورمان است؛ صفی که در آن چهرههایی چون درویشخان و شیدا بهچشم میخورند؛ نوابغی که نهفقط از راه اکتساب موسیقی را آموختهاند بلکه به واسطه یک جوشش درونی و باطنی یک دنیا نوای سحرآمیز آفریدهاند. در غرب در هر آکادمی یا کنسرواتواری یا هر جمع هنری و حتی در بین مردم عادی نام موتسارت یا بتهوون که به میان میآید، با اطلاق واژه نابغه، حسابی دیگر برای این بزرگان گشوده میشود. واژهای که نه از روی علایق و سلایق شخصی بلکه بهواسطه ارزشهای هنری به این بزرگان اعطا شده است، اما متأسفانه در کشور ما بهجای اینکه اهلفن در زمان حیات یا بعد از درگذشت یک هنرمند نابغه که شاید در یک قرن هم رؤیت نشود، اذهان مخاطبان اهل هنر را متوجه ارزشهای هنری ایشان کنند، تلاش میکنند با تعدیل این وجوه خود را همقواره نوابغ کنند، که البته در تاریخ ما این رشته سر دراز دارد. در اینجا اینجانب قصد واکاوی ارزشهای هنری این استاد یگانه را ندارم و اعتقادی راسخ دارم که آثار ماندگار ایشان در ابعاد گوناگون در طول تاریخ جاودان و مانا خواهد ماند همانگونه که غزل حافظ بعد از قرنها در لوح اندیشه ما ثبت و در زبان ما جاری است. در پایان متذکر میشوم بیان انتقادهای ذکرشده در این یادداشت صرفا در مورد ابراز نظر پیرامون زندگی هنری استاد لطفی است و شخصیت هنری و زحمات تکتک استادان و چهرههای شاخص هنر کشورمان در جای خود محترم و ستودنی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.