«اماس»، چالشی در برابر موسیقی جان
عبدالرحمن نجلرحیم عصبشناس و عصبپژوه
نمیدانم چرا هرسال، روز جهانی اماس مرا بهیاد «ژاکلین دوپره»، نوازنده ویلنسل معروف انگلیسی، میاندازد که 15سال بعد از تشخیص بیماری اماس، در 42سالگی از دنیا رفته است، شاید به این خاطر که در یک سال، در دو نقطه جهان متولد شدهایم، شاید چون او دوران کودکیاش را در محله کرایدون لندن به مدرسه موسیقی رفت که من در ابتدای اقامتم در لندن در آنجا زندگی میکردم و این همان سالهایی بود که مصادف با فوت او بود. شاید به این خاطر است که من دو زندگینامه از او به روایت «کارول ایستون» و «الیزابت ویلسون» خواندهام و فیلمهای مستندی را که «کریستفر نوپن» درباره او ساخته و فیلم داستانی «هیلاری و جاکی»که از روی کتابی که خواهرش درباره او نوشته، دیدهام. شاید هم اگر عصبپژوه نبودم و بهعنوان عصبشناس با بیماران جوان مبتلا به بیماری اماس سروکار نداشتم، اینهمه ساز او و داستان زندگیاش مرا مسحور خود نمیکرد.
راز جادویی ساز «ژاکلین دوپره» شاید در اماس پنهانی او بود که نبوغ و مهارت نواختن او را از 18-16سالگی به چالش میکشید. داستان حیرتانگیز زندگی آن زمان او نشان میدهد چگونه حملات زودگذر و ظاهرا خفیف خستگی، اختلال حس در انتهای اندامها، افسردگی و بیمیلی به کار، زیرپاخالیشدنهای گاهگاهی، تاری دید و دوبینی دید گذرا بهعنوان علائمی بیاهمیت ناشی از ضعف اعصاب و خستگی روحی، هیستری و نقصانهای احساسی عاطفی یا حداقل حساسیتهای بیش از حد هنرمندانه تلقی میشد. اختلال انگشتان دست او که گاه او را مجبور میکرد برای گرم و کارانگهداشتن آنها از دستکش نخی استفاده کند و گاه نیز از نواختن بازش میداشته، ولی هیچکس به آن توجهی نمیکرد و آن را مشکل همه نوازندگان سازهای زهی و طبیعی تلقی میکردند. شاید هم به این خاطر که او چنان ماهرانه مینواخت که کمتر کسی میتوانست شک کند که او از سلامت کامل از نظر حسی و حرکتی و کارکرد عالی مغز و اعصاب برخوردار نباشد. چهره و رفتار او چنان از هیجان و سرخوشی لبریز بود که کسی قادر به کنارزدن ماسک ظاهر و دیدن رنجهای درونش نمیشد و خود او نیز منشأ آن را نمیدانست. توانایی رشکبرانگیز او در نواختن ماهرانه ویلنسل و لبخند و حرکات شیرین پر از هیجانات مثبت و لبریز از زندگی او اجازه نمیداد حتی نزدیکترین دوستانش در خاطرشان خطور کند که بیماری مرموزی در مغز و نخاع او ممکن است در حال بهچالشکشیدن مهارتهای او در نواختن ویلنسل باشد. بهویژه که او پلههای پیشرفت را به سرعت طی میکرد و با گرفتن جوایز مختلف موفقیتهای خود را جشن میگرفت. او در 20سالگی برای اولینبار «چلو کنسرتودر سی ماینور» «ادگار» را به رهبری «جان باربیلولی» اجرا میکند. او با نواختن این قطعه پرشوروحال، «ادگار» و خودش را به شهرتی بینظیر رساند. «ادگار»، این قطعه را پس از جنگ جهانی اول، بعد از بههوشآمدن از عمل جراحی در بیمارستان نوشته بود. این قطعه هرگز اجرای خوبی قبل از اجرای ماهرانه «دوپره» نداشت. «ژاکلین دوپره» در 22سالگی با «دانیل بارنبویم»، نوازنده پیانو و رهبر ارکستر، ازدواج و در تورهای طولانی و خستهکننده نوازندگی، با او به سراسر دنیا سفر میکند. در 25سالگی ناتوانی او به درجهای میرسد که قراردادهای نوازندگیاش را لغو میکند، ولی هنوز همه دکترها و آشنایان دور و نزدیک، او را گرفتار خستگی عاطفی هیجانی و روحی میدانند که نیاز به استراحت و روانکاو دارد. در این سالها او هفتهای سهبار به روانکاو فرویدی مراجعه میکند تا بلکه عقدههایش گشوده شود و بتواند به کار موسیقیاش چون سابق ادامه دهد. تا 28سالگی سهبار دچار حملات طولانیمدت اختلال حس دستها و عدم تعادل شدید و افسردگی میشود، هربار توسط پزشکانی در کشورهای مختلف، با تشخیص اختلالات روحی و روانی، روانه خانه میشود. آن زمان تصویربرداری امآرآی رایج نبود تا تشخیص اماس آسان باشد. او خودش هم به این باور نزدیک میشد که دارد دیوانه میشود. بالاخره پزشکان در 28سالگی، به تشخیص اماس میرسند؛ دورانی که اماس نوع اولیه و عودکننده او تبدیل به اماس از نوع ثانویه و پیشرونده شده بود. این زمان بود که او نفسی به راحتی کشید و گفت پس من دیوانه نیستم. شاید دههابار آخرین اجرای «ادگار» ضبطشده او را به رهبری شوهرش و کارگردانی «کریستوفر نوپن» دیده باشم، ولی هربار بیشتر از بار قبل مطمئنتر شدم که برای تشخیص اماس او هیچ آزمایش دیگری لازم نبود، کافی بود به هیجانات و حالات چهره، اندام، دستها و انگشتان او در هنگام نواختن ویلنسل از ابتدا تا انتهای قطعه توجه میشد. به قول «الکساند گهر»، آهنگساز، برای اجرای این قطعه، 28دقیقه، زمانی طولانی است، اما «دوپره»، آن را آهستهتر، در 34دقیقه مینوازد. در طول نوازندگی پرتنش و شکننده او بارها احساس میشود که او در حال ازدستدادن کنترل هیجانات خود است یا از شدت هیجان ممکن است با آرشه بدنه ویلنسل را به دونیم کند. گاه با موسیقی غم و ناامیدی و رنجش را در چهره و حرکاتش نشان میدهد، ولی باز ادامه میدهد و در انتها با لبخندی پیروزمندانه، تلخی رنج حاصل از چالشی دیگر با اماس را پنهان نگه میدارد. اگر قبول کنیم که موسیقی حیات، جنبش، حرکت، هیجانات، عواطف و شناخت ما را در مدارهای پیچاپیچ سلسلهاعصاب ما در هارمونی با اعضای بدن ما نشان میدهد، پس باید اماس را چالشی در مقابل موسیقی ریتمیک، ملودیک و هارمونیک ازجانبرخاسته بدانیم و برای همه آنهایی که به چنین چالشی گرفتار میآیند آرزوی پیروزی داشته باشیم، کمااینکه درمانهای جدید کار را آسانتر کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.