|

«نگارخانه‌ای به وسعت یک شهر» نقد شد

بیلبوردها آثار هنری را آلوده می‌کنند

اثر رامبراند و کمال‌الملک برای اتوبان نیست

شرق: طرح «نگارخانه‌ای به وسعت یک شهر» در خانه هنرمندان به نقد و نظر منتقدان هنری و استادان دانشگاه گذاشته شد. ناصر فکوهی، استاد انسان‌شناسی دانشگاه تهران و رئیس مؤسسه انسان‌شناسی و فرهنگ، با نگاهی آسیب‌شناسانه به این طرح شهرداری تهران که در آن در مدت 10 روز، هزارو 600 سازه تبلیغاتی آثاری از هنرمندان ایرانی و خارجی از دوره‌های مختلف هنری به‌نمایش گذاشته شد، پرداخت. او با تأکید بر اینکه باید در مثبت‌ترین پدیده به‌دنبال آسیب‌شناسی بود، گفت: من یک آسیب‌شناس هستم و در نتیجه کسی نباید از حرف‌هایم شوکه شود زیرا کار آسیب‌شناس پیداکردن مسائل است. دکتر فکوهی با تأکید بر اینکه این بحث یک بحث اخلاقی نیست و ما نه به‌دنبال مقصر هستیم و نه به‌دنبال جایزه‌دادن به کسی، افزود: مسئله، بررسی یک پدیده اجتماعی است و نظردادن درباره آن. دو مسئله در اینجا باید از هم تفکیک شوند؛ یکی مسئله هنر در شهر و سیاست‌گذاری ورود هنر به شهر است که فکر نمی‌کنم کسی در زمینه ضرورت ورود هنر به شهر شکی داشته باشد، او ادامه داد: من با سیاست‌هایی که برای ورود هنر به شهرهای ایران اعمال می‌شود، کاملا مخالفم. اینها قابل دیدن نیستند، هدف از انتخاب چنین جایگاهی برای چنین هنری چیست؟ باید ببینیم هنر خیابانی چیست و چطور باید این هنر را وارد شهر کرد؛ مثلا سرامیک‌کاری روی ستون‌های زیر پل‌ها در اتوبان‌ها کاری اشتباه است. وقتی نمی‌توانی در این موقعیت از ماشین پیاده شوی، توقف کنی و یک اثر هنری را ببینی، پس هدف از این کار چیست؟ ما میلیون‌ها فضای مرده شهری به‌جز بیلبوردها داریم که می‌توانیم از آنها به‌عنوان محل وقوع هنر استفاده کنیم. فقط باید ترس‌ها و فوبیا‌هایمان را کنار بگذاریم. امروزه وقتی چندنفر دورهم جمع می‌شوند که یک کاری برای شهر بکنند، می‌ترسند. این استاد دانشگاه همچنین اظهار کرد: من آرشیوی از آثار وحشتناک شهری دارم که امیدوارم یک روز بتوانم آنها را در یک نمایشگاه نشان دهم. مثلا در بندرعباس که پر از نخل‌ است، نخل‌های الکترونیک با چراغ درست کرده‌اند! دکتر ناصر فکوهی با اشاره به اینکه اگر بخواهیم اشکال وحشتناکی از ورود هنر به شهرهای بزرگ و کوچک که به‌عنوان مجسمه و حجم مانند لک‌لک‌ها، انار بازشده در میدان شهر ساوه، نخل‌های الکترونیک در بندرعباس و... که موجب تخریب هنر می‌شوند را نادیده بگیریم، گفت: از سوی دیگر به‌عنوان یک رخداد، واقعا نمی‌توان حس خوب دیدن آثار هنری در شهر را نادیده گرفت. به‌گفته این استاد دانشگاه، این رویداد می‌تواند یک شوک باشد و یک جریان فرهنگی را رقم بزند؛ اما آیا این شوک، قدرت این کار را دارد؟ براساس تجربیات جامعه‌شناسی شهری می‌توانیم بگوییم، نه. این شوک بیشتر به‌سوی همزاد‌کردن شیء هنری با شیء کالایی حرکت می‌کند و در نهایت به شیء کالایی ضربه نمی‌زند بلکه به شیء هنری ضربه می‌زند. وی ادامه داد: در دهه 60 می‌گفتند چرا در تهران بیلبورد و تابلو نیست، در دهه 70 فهمیدند که بیلبورد پول می‌آورد و تهران پر شد از تابلو. یک روز صبح از خواب بیدار شدیم و دیدیم اتوبوس‌هایی به شکل همبرگر در شهر تردد می‌کنند و تابلوهای وحشتناک تبلیغاتی همه جا هستند. فکوهی افزود: حالا بیاییم یک روز این مکان را به یک اثر هنری بدهیم. به نظر من، آن بیلبوردی که رویش تبلیغ شده نجس است و گذاشتن یک اثر هنری روی مکان آگهی تبلیغاتی می‌تواند اثر هنری را آلوده کند. اگر خواستند از این به بعد هنر را در شهر مطرح کنند، باید بدانند که هزارویک راه وجود دارد. امیدوارم اتفاقاتی که به‌دنبال اجرای این طرح در تهران یا شهرستان‌ها قرار است بیفتد، نیفتد چون هرچه که در تهران اجرا می‌شود، بعدها به شکل فاجعه‌باری آن را در شهرستان‌ها می‌بینیم. یک محصول گفتمانی در سطح شهر فرزان سجودی، استادیار دانشگاه هنر و سخنران دیگر مراسم با اشاره به اینکه اولین مفهوم کلیدی که باید در طرح به آن پرداخت، جابه‌جاشدن، کنده‌شدن، منزوی‌کردن و مهاجرت‌کردن است، ادامه داد: اثر از بافتش منزوی شده و مهاجرت کرده و در یک کلاژ عظیم شرکت کرده تا این پدیده نگارخانه شکل بگیرد. سجودی با بیان اینکه نکته اصلی منزوی‌کردن اثر از بافت تاریخی، اجتماعی و مکان دیده‌شدن است، افزود: رویکردهای سنتی هستند که آثار را در قاب آن می‌بینند، آثار در بافت‌های تاریخی، فرهنگی و اجتماعی اتفاق می‌افتد و مکانی که اثر در آن اتفاق می‌افتد، بخشی از اثر است. او با اشاره به اینکه در این طرح ما آثاری داریم که از بافت تاریخی و فرهنگی خود منزوی و قطع شده‌اند، بدون اینکه هیچ رابطه انسجامی با هم داشته باشند و در کنار هم یک توده را شکل داده‌اند، گفت: این آثار کپی هستند که این کپی‌بودن در طرح، خود یک اتفاق است. ما کپی آثار را از اصل آن جدا کرده و آن را در کلاژنگارخانه‌ای به وسعت یک شهر قرار می‌دهیم، یعنی ما با یک صورت جعلی از یک اثر روبه‌رو هستیم که نکته قابل‌تأملی است. سجودی با اشاره به اینکه نکته سوم کلاژبودن این طرح است، که طرح ارائه‌شده نشان می‌دهد ترکیبی که سرانجام متن عظیم شهری را درست کرده یک کلاژ هدفمند و انتقادی است، افزود: با توجه به امکاناتی که بیلبورد داشته است، آثاری از همه‌جای دنیا جمع شده و این ویژگی کلاژگونه را به وجود آورده‌اند؛ کلاژهایی که کپی هستند، جابه‌جاشده‌اند، از جایگاه اولیه خود هجرت کرده‌اند و در فضایی که نسبت به هم بیگانه هستند، قرار گرفته‌اند. او با تأکید بر اینکه دو راه برای تحلیل این موضوع وجود دارد که هردو راه را می‌توان پیش گرفت، ادامه داد: یک راه برای نجات این رخداد پست‌مدرن دانستن این طرح است؛‌ یعنی بگوییم یک اتفاقی که در دنیا بی‌نظیر بوده، روی‌ داده است و کل هنر نه‌تنها هنر مدرن، هنر سنتی، کاشی‌کاری، هنر مدرن ایران و دنیا و غیره در این کپی‌کلاژ منزوی‌شده از بافت تاریخی و فرهنگی‌اش هجو شده است. به‌گفته این استادیار دانشگاه هنر اتفاق دومی که در این زمینه رخ می‌دهد این است که طرح را به‌عنوان یک متن، محصول یک عمل گفتمانی که سرانجام به عمل اجتماعی منجر شده است، بدانیم. سجودی با اشاره به اینکه در موضوع جابه‌جایی، فقط جابه‌جایی اثر بر روی بیلبورد اتفاق نیفتاده است، افزود: روی بیلبوردی که عادت کرده‌ایم در آن آگهی تبلیغاتی ببینیم، کپی آثار هنری و آثار هنری کلاژ شده است؛ به این ترتیب، نه می‌توان ذهن را از آن رسانه کالای مصرفی پاک کرد و نه می‌توان آن را ندیده گرفت. به‌گفته او برگزاری این رویداد به مدت 10 روز خود نوعی جابه‌جایی است. به همین دلیل من در این اتفاق با رویکرد دوم موافقم؛ یعنی اتفاقی که در شهر می‌افتد، محصول عملیات یک گفتمان است که برترین ویژگی آن عظمت‌طلبی و ایجاد توهم قابلیت از آنِ خودکردن همه‌چیز است، هزارو 600 کار متفاوت که همه را شگفت‌زده کرده است و کارکرد گفتمانی آن تمامیت‌خواهی عظمت‌طلبانه است؛ یعنی من می‌توانم و قدرت آن را دارم در یک روز شهر را از آنِ خود کنم و جنبه‌های دیگر این تفکر عظمت‌طلبانه را به تصویر بکشم، طرح می‌گوید من می‌توانم جهان شما هنرمندان را از آن خود بکنم و چنین قدرتی را به شما عرضه کنم، طوری که شما مرعوب این عمل گفتمانی من بشوید. اثر رامبراند و کمال‌الملک برای اتوبان نیست احمد نادعلیان، هنرمند محیطی، نیز در این نشست گفت: اگر خود را نخبه آشنا به هنر بدانم، شاید از این اتفاق به وجد بیایم و بگویم یک هفته هم نوبت ما شد تا از اغتشاش بصری و تمامیت‌های کالای مصرفی صرف آزاد شویم و فرهنگ و هنر را در شهر ببینیم. همیشه در مترو، جاده و خیابان‌ها یک شماره تلفن در ابعاد بزرگ می‌بینیم که یعنی نماینده انحصاری یک کالا توانسته کل جاده را با بهترین نقاط آن داشته باشد، بنابراین وقتی این طرح اجرا می‌شود با خودم می‌گویم انگار می‌خواهند سر من شیره بمالند و بگویند که یک هفته هم بیلبوردها را به تو می‌دهیم. هرقدر هم بگویند برای این کار هزینه شده، باید ببینیم چه چیزی داده‌ایم و چه چیزی گرفته‌ایم. وی در بخش دیگری از سخنانش به لزوم توجه به مالکیت مادی و معنوی آثار ارائه‌شده در شهر اشاره کرد و گفت: در اجرای این طرح، مالکیت مادی و معنوی آثار لحاظ نشده است. ما کشوری هستیم که قانون کپی‌رایت جهانی را نداریم. آثارمان را کپی می‌کنند و ما هم کپی می‌کنیم، اما اگر یک هلندی یا روسی به شهر تهران بیاید و اثر یک هنرمند هلندی یا روسی را روی بیلبورد ببیند با خودش چه فکری می‌کند؟ معمولا طرحی که در تهران اجرا می‌شود تا دو سه سال بعد پس‌لرزه‌های آن در شهرستان‌های ما دیده می‌شود. اگر سنگ بنا را کج بگذاریم چگونه بعدها می‌توانیم ببینیم که اشتباه کرده‌ایم. هنرمندان نادیده گرفته‌شده تجلیل شدند بهنام کامرانی، هنرمند هنرهای تصویری و استاد دانشگاه، نیز در این نشست گفت: در کشورهای دیگر آثاری به هنرمندان سفارش داده می‌شود و شهرداری در متریال، اندازه و مکان نصب آنها هیچ دخالتی نمی‌کند. هنرمند خودش اثر را می‌سازد و خودش هم جای آن را تعیین می‌کند. وقتی چنین کاری برای شهر انجام شود سطح فرهنگ و هنر بالا می‌رود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.