|

ایران و جریان‌های مذهبی منطقه

نوژن اعتضادالسلطنه . روزنامه‌نگار

ماه فوریه گذشته سیگنال مثبتی از سوی عربستان سعودی برای جمعیت اخوان‌المسلمین مصر ارسال شد. در آن زمان «سعود الفصیل»، وزیر امور خارجه عربستان سعودی، در مصاحبه با روزنامه‌ای عربی اظهار کرد عربستان هیچ‌گونه مشکلی با اخوان‌المسلمین ندارد و تنها با «طیف کوچکی» از اخوانی‌ها اختلاف دارد.

شاید کمتر کسی گمان می‌کرد مقامی بلندپایه از عربستان سعودی چنین اظهاراتی را درباره جمعیتی ایراد کند که سالیانی دراز نماینده اسلامِ سنّی، اما خواهان جمهوری و مخالف نظام سلطنتی آن کشور بوده است. فؤاد عجمی، تحلیلگر مشهور خاورمیانه، در سال 2012 میلادی با انتشار مقاله‌ای استدلال کرده بود اخوان و عربستان سعودی درنهایت اختلافات را کنار خواهند گذاشت و جبهه‌‌ای واحد مقابل ایران تشکیل خواهند داد. شواهدی وجود دارد که مؤید تحقق پیش‌بینی او درحال‌حاضر هستند. اخیرا «جمال حشمت»، عضو ارشد اخوان‌المسلمین، در کنفرانسی با ‌عنوان «منازعه و تغییرات در جهان عرب»، سیاست منطقه‌ای ایران را «توسعه‌طلبانه» قلمداد و اظهار کرده است اخوان‌المسلمین «قاطعانه» مخالف پروژه توسعه‌طلبانه ایران است. در دورانی که اسلام‌گرایان در ایران (به‌ویژه فداییان اسلام) و اخوانی‌ها در مصر، در موضع اپوزیسیون قرار داشتند، پیوندی ایدئولوژیک حول محور مبارزه در راستای سرنگونی دولت‌های سکولار و ضدیت با آمریکا و رژیم اسرائیل، باعث نزدیکی ایران و اعضای اخوان به یکدیگر شده بود. همچنین در دهه 60 میلادی، آرمان تشکیل امت واحده اسلامی، که از سوی ایران مطرح شده بود، برای اخوانی‌ها جاذبه فراوانی داشت. با‌این‌حال، درحال‌حاضر این پرسش مطرح می‌شود که آیا با تغییر و تحولات صورت‎‌گرفته در منطقه و برهم‌خوردن توازن قوای پیشین، منافع ایران ایجاب می‌کند همچنان از جمعیت اخوان‌المسلمین حمایت به‌عمل‌ آید؟ واقعیت آن است که اخوان نه‌تنها از نظر ژئوپولیتیک در اردوگاه مخالف ایران قرار گرفته، بلکه از نظر ایدئولوژیک نیز اختلافاتی جدی میان ایران و جمعیت اخوان‌المسلمین وجود دارد. نگاهی به اساسنامه اخوانی‌ها، نشان از دیدگاه فرقه‌گرایانه این جمعیت دارد. «حسن البناء» مرشد عام، بنیان‌گذار اخوان‌المسلمین، از «بنیادگرا» و «سلفی»بودن این جمعیت در اساسنامه سخن گفته است. غلبه همین نگاه و رویکرد لزوم حمایت از «سنی‌ها» به شکلی شدیدتر در اخوان سوریه نیز دیده می‌شود و علت اصلی مخالفت آنها با دولت «اسد» نیز همین تقسیم‌بندی و مرزبندی فرقه‌ای است. نکته قابل توجه آن است که ایران در حالی از اخوان‌المسلمین مصر، به‌عنوان یک جریان «اسلامی»، حمایت کرده است که احزاب اپوزیسیون غیرمذهبی مصر در عرصه سیاست خارجی، به‌‌ویژه در قبال مسائل منطقه‌ای، موضعی بسیار نزدیک‌تر به ایران دارند. برای مثال، «حمدین صباحی»، چهره ناصریست مصری، همواره از لزوم نزدیکی مصر به ایران، ترکیه و روسیه و دوری از آمریکا و رژیم اسرائیل سخن گفته است. این موضوع درباره سیاست ایران در قبال ترکیه نیز صدق می‌کند؛ پس از به‌قدرت‌رسیدن حزب عدالت‌و‌توسعه در آن کشور در سال 2002 میلادی، جمهوری اسلامی ایران از به‌قدرت‌رسیدن حزبی اسلام‌گرا در ترکیه حمایت کرد، با وجود این سال‌های بعد و پس از بهار عربی و موضع‌گیری متفاوت ایران و ترکیه درباره بحران سوریه، روابط دو کشور به سردی گرایید و حتی دچار تنش شد. این در حالی است که در نقطه مقابل حزب عدالت‌و‌توسعه «حزب جمهوری خلق» اپوزیسیون اصلی آن کشور، از نظر اصول سیاست خارجی، هم‌پوشانی بسیاری با سیاست ایران در منطقه خاورمیانه دارد. حزب جمهوری خلق که علاوه‌بر کمالیست‌ها بسیاری از علوی‌های ترکیه نیز از آن حمایت می‌کنند، مخالف اقدامات مسلحانه مخالفان دولت سوریه است و همواره بر حق ایران برای استفاده از برنامه هسته‌ای در مصارف صلح‌آمیز و لزوم به‌رسمیت‌شناختن این موضوع از سوی جامعه بین‌المللی، تأکید کرده است. پرسشی اساسی‌ مطرح‌شده این است که نزدیکی ایران به حزبی که با سیاست خارجی‌اش سازگاری بیش‌تری دارد (ولو لائیک) منافع ملی را بیش از تلاش برای هم‌گرایی با جریانات اسلام‌گرای سنی نزدیک به سعودی‌ها تأمین نمی‌کند؟ موضع‌گیری‌های اخیر زمام‌داران ترکیه و مقام‌های اخوان، نشان از نزدیکی آنها به عربستان سعودی برای مقابله با ایران و کمک به تحقق سناریوی سعودی‌ها به‌منظور حفظ هژمونی‌شان در منطقه دارد. این موضوع نشان می‌دهد بازنگری جدی در نوع جهت‌گیری و انتخاب متحدان منطقه‌ای (اعم از بازیگران دولتی و غیردولتی) از سوی ایران، آن هم با تکیه بر رویکردی واقع‌گرایانه و نه ایدئولوژیک، امری ضروری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.