زیر سایه جنگ
علیاصغر سیدآبادی
من هم میتوانستم یکی از آن بیشمارانی باشم که «شدند و باز نیامدند». ۱۵سالم بود و با چند همسن و سال دیگرم در حال حرکت به مناطق جنگی بودیم. زمستان ۱۳۶۵ بود به گمانم. از مشهد که راه افتاده بودیم؛ میدانستیم قرار است عملیات بزرگی پیشِرو داشته باشیم. وقتی رسیدیم تهران تازه متوجه شدیم که بسیاری مانند ما از شهرهای دیگر ایران راه افتادهاند و احتمالا آنها نیز میدانستند که قرار است نقشآفرین حماسهای بزرگ باشند. وقتی برای اولینبار استادیوم صدهزار نفری آزادی را دیدم، وسط میدان پر از آدمهایی بود که بیشترشان جوان بودند و حتی نوجوان. در آن جمع بزرگ، ایمان، غرور و شیفتگی، سرمایهای تمامنشدنی بود. هنگام رژه نهایی در خیابانهای تهران، ذرهای شک در ایمانمان راه نداشت. سالها پس از جنگ بود که از خودم میپرسیدم: آیا آن روز وقتی من نوجوان ۱۵ساله از روستایی دور میتوانستم حدس بزنم که نتیجه آن گردهمایی و رژه باشکوه صدهزارنفری، انجام عملیاتی بزرگ است، دشمن نمیتوانست چنین حدسی بزند؟ کماکان فکر میکنم این پرسش بدیهی قطعا در ذهن برگزارکنندگان آن گردهمایی نیز بود و با وجود آن، در برگزاریاش فایدههایی میدیدند که نمیتوانستند از آن بگذرند. من پژوهشگر مسائل جنگ نیستم و در این زمینه نیز آگاهیهای دستِ اول یا مهمی ندارم، اما خاطره آن حضور باشکوه و نتایجش تمام زندگیام را دستخوش تغییر کرد. وقتی نزدیک به سه ماه بعد برمیگشتم، آدم دیگری بودم. آن گروه کوچک باقیمانده از آن گروه بزرگتر، پس از دو اتفاق بزرگ آدمهای دیگری شدیم. تجربههای شکست در کربلای چهار و سپس به فاصلهای اندک پیروزی در کربلای۵، نهتنها زندگی بازماندگان آن جوانان و نوجوانان پرشور و پرشمار را که با غرور در شهرها رژه رفتند، بلکه زندگی همه ایرانیان را تحتتأثیر قرار داد. کشف پیکر رزمندگان کربلای۴ بار دیگر خاطرههای تلخ آن روزها را زنده کرده است. موج احساسی آن در گسترهای وسیع، ایرانیانی با گرایشهای مختلف را تحتتأثیر قرار داده و این موضوع را از دعواهای رایج سیاسی فراتر نشانده است. در روزهای اخیر شبکههای اجتماعی ایرانیان به تصویرهای آن عزیزان و یادشان مزین و نوشتههای بسیاری در مطبوعات، سایتها، وبلاگها و شبکههای اجتماعی منتشر شده است. با این همه، آیا به اندازه کافی، درست و همهجانبه درباره هشت سال جنگ نوشتهایم؟ آثار زیادی درباره جنگ منتشر شده است که بیشتر در حوزه ادبیات قرار دارند و متنهایی ترویجی، تبلیغی و احساسی هستند که جنبههای قدرشناسانه دارد و انتشارشان ضرورت دارد و در مقابل جانهای عزیزی که نثار شدهاند، چیزی نیست. در حوزه کارهای غیرداستانی و حتی پژوهشی نیز آثاری توسط نهادهای فعال در این حوزه منتشر شده است. با این همه، جای نوعی از پژوهش در میان آثار جنگ خالی است. جنگ در تمام شئون زندگی ما مؤثر بوده است. آرایش گروههای سیاسی را در کشور تغییر داده است. بخشی از کنشهای روزهای جنگ به کنشهای رایج سیاسی کشور تبدیل شده است. چهبسا آرایش سیاسی منطقه خاورمیانه متأثر از جنگ ایران و عراق است. نگاه ما را به جهان تغییر داده و وضعیت و ویژگیهای امروز ما تا حدود زیادی متأثر از جنگ است. تا حد زیادی ما کماکان زیر سایه جنگ زندگی میکنیم. بدون در نظرگرفتن جنگ، نمیتوان تصویری روشن از وضعیت سیاسی و اجتماعی معاصر ایران ارائه کرد. با این همه، پژوهشهایی که به این جنبههای جنگ پرداخته باشد، بهندرت دیده میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.