زندگی و مرگ مرد یخی در ۵هزار سال پیش
درگیریهای خونین در بلندیهای برفگیر
بابک فرهادی
پژوهشهای جدید دانشمندان روی قدیمیترین مومیایی یخزده دنیا (که مرد یخی یا اوتزی نام دارد)، به کشفهای جدیدی درباره زندگی و مرگ این فرد و همچنین نوع ارتباطهای اجتماعی در زمان زندگی وی منجر شده است، ازجمله اینکه دانشمندان بهتازگی نقشهای جدید خالکوبیشده روی قفسه سینه وی را پیدا کردهاند. همچنین در این پژوهشها بیماریهای مختلفی که وی با آنها دستبهگریبان بود، کشف و بررسی شده است. هماکنون گروهی از پژوهشگران ایتالیایی در حال بررسی مومیایی این مرد یخی هستند. این گروه پژوهشی در بررسیهای جدید خود از روش نوینی برای عکسبرداری از این مومیایی استفاده کردهاند. آنها در این روش ابتدا بدن یخزده مومیایی را کمی گرم کردند تا دمای آن بیشتر و دمای بدن برای انجام عکسبرداری آماده شود. سپس دوربینهای ویژه این تحقیق که به فیلترهای فرابنفش مجهز بودند، از این مومیایی تصویربرداری کردند. این تصویربرداری بعدا با فیلترهای زیرقرمز نیز انجام شد. تصویرهای تهیهشده با استفاده از نرمافزار ویژهای (که برای تشخیص و شناسایی رنگدانههای غیرطبیعی غیرقابل مشاهده طراحی شده بود)، تجزیه و تحلیل شد و در نتیجه در بخشهایی از قفسه سینه این مومیایی، یعنی دقیقا در سمت راست آن، تصاویر یک خالکوبی کشف شد که با چشم غیرمسلح، دیده نمیشود. یکی از دانشمندان حاضر در این تحقیق نیز گفته است: «نخستین خالکوبی کشفشده عبارتند از چهار خط ممتد و موازی که روی سینه وی نقش بسته است». پژوهشگران اعتقاد دارند همه خالکوبیهای بدن این مومیایی، جنبه پزشکی و درمانی داشت. بررسیها نشان میدهد این مرد یخزده باستانی در هنگام مرگ 45سال داشت. وی همچنین دارای عارضه سنگ کیسه صفرا و همچنین عفونت لثهها و انگل دستگاه گوارش بود و علاوهبر این موارد به بیماری تصلب شریان نیز مبتلا بود. اما پژوهشگران مؤسسه مومیایی مرد یخی بهتازگی و با استفاده از نانوکاوشگرها توانستند قدیمیترین گلبول قرمز انسان را در بدن مرد یخی پیدا و بررسی کنند. پژوهشگران این مؤسسه، پس از سه سال تلاش مداوم، روش تازهای برای نمونهبرداری از گلبولهای قرمز این مومیایی یخزده ابداع کردند و با استفاده از یک نانوکاوشگر، به درون بدن وی دسترسی پیدا کردند. براساس گزارش پژوهشگران «مؤسسه مومیایی مرد یخی»، پژوهشگران و باستانشناسان تیم پژوهشی این مومیایی، با استفاده از یک کاوشگر ویژه در ابعاد نانو و ارسال آن به درون بافتها و اندامهای بدن این مومیایی، از گلبولهای قرمز سالم بدن وی نمونهبرداری کردند. آزمایشهای لیزری انجامشده روی این سلولها نیز تأیید کرد این نمونههای بهدستآمده، همان سلولها یا گلبولهای قرمز است. برای این بررسیها از روش خاصی از طیفسنجی به نام «رامان» استفاده کردهاند. در این پژوهشها، مقادیر کمی فیبرین (fibrin) نیز به دست آمد که عامل ایجاد لختههای خونی پس از بروز جراحات در بدن است و بلافاصله پس از ایجاد زخم و خونریزی شکل میگیرد. براساس این آزمایشها مشخص شد مرد یخی احتمالا بهسرعت پس از بروز جراحات فوق درگذشته است، زیرا معمولا فیبرین ترشحشده توسط بدن، بلافاصله پس از انعقاد خون، توسط عوامل دیگر جذب شده و ناپدید میشود. گفتنی است پیش از این و در سال2012 میلادی نیز تحقیقاتی در این زمینه روی مومیایی مرد یخی انجام شده بود و در این مطالعات از محل جراحات موجود در بدن این مومیایی و خراشیدگیهای زخم دست وی و از گلبولهای خونی مرد یخی نمونهبرداری و اعلام شد این گلبولها دارای مشابهت و ابعاد یکسانی با انسانهای امروزی است. در مطالعات انجامشده در سال 2012، از نوع ویژه و پیشرفتهای از میکروسکوپ استفاده شده بود و ایده استفاده از کاوشگر برای نخستینبار در این زمان مطرح شد. اولین کاوشگر در ابعاد نانو، تنها در بخشهای سطحی زخم این مومیایی حرکت کرده بود. این ایده در آن زمان و براساس شرایط موجود در محل برشهای زخم اجرا و تصاویری از گلبولهای قرمز این مناطق تهیه شد، ولی در بررسیهای جدید، همزمان با طراحی و ساخت این کاوشگر، بخشهای داخلی نیز مورد توجه قرار گرفت. به گفته کارشناسان، این نمونه خون 5300ساله بهعنوان قدیمیترین نمونه خونی که تاکنون در جهان یافت شده است، میتواند به دانشمندان کمک کند که تفاوت میان خونهای قدیمی و جدید را بهتر درک کنند. در گذشته نیز دانشمندان سلولهای نمونه کوچکی از استخوان او را بررسی کردند و توانستند ساختار ژنی بدن او را مشخص کنند. اما اکنون، محققان این نمونه را دقیقتر بررسی کردند و متوجه شدند بخشی از آن از «دیانای» غیرانسانی تشکیل شده است. این «دیانای»ها متعلق به دو نوع باکتری است که در بدن اوتزی وجود داشته که یکی از آنها باعث بیماری دهان و دندان در او شده بود. این باکتریها هماکنون غیرفعال هستند، اما در شرایط خاص، ممکن است دوباره فعال شوند و بافتها را از بین ببرند. این یافته از نظر دانشمندان مهم است، چون نشان میدهد نگهداری از این مومیاییها، نیاز به دقت بیشتری دارد. چند سال پیش نیز محققان با استفاده از نمونه استخوان لگن اوتزی به وزن یکدهم گرم، توالی ژنوم آن را مشخص کردند. در نتیجه این بررسیها، مشخص شد مرد یخی گروه خونی B داشته و به نارسایی لاکتوز مبتلا بوده است. در جسد این مومیایی، توالیهای غیرهومینید هم یافت شد. این یافتههایهای غیرانسانی، بیانگر متاژنوم مرد یخی است و احتمال حضور میکروبها را هم افزایش میدهد. اکنون یک گروه تحقیقاتی در ایتالیا دوباره دادههای متاژنوم حاصل از بررسی ژنوم مرد یخی را آنالیز کردهاند. این محققان در بافتهای نمونهبرداریشده شواهدی از یک پاتوژن یافتند. این پاتوژن که نوعی پاتوژن دهانی است، در بروز بیماری پریودنتال (یا لثهای) نقش دارد. نکتهای که بسیار تعجبآور بود، میزان قابلملاحظه پاتوژن در استخوان لگن بود؛ محققان بر این باروند این پاتوژن بهوسیله جریان خون از دهان به استخوان لگن رسیده است. براساس اظهارات محققان، باکتریها بعد از مرگ در بدن تجمع نمیکنند و در مورد مرد یخی هم این باکتریها بخشی از میکروفلورای دهانی او در زمان حیاتش بودند. یافتههای این تحقیق، نتایج پژوهشی را که سال پیش و با استفاده از تکنولوژی سیتیاسکن انجام شده بود، تأیید میکند. گذشته از اینها، پژوهشهای دیگر ثابت کرده است باوجود آنکه در پنجهزار سال قبل مثل امروز، تأثیرات اضافهوزن و زندگی پشت میزنشینی وجود نداشته، این مرد یخی به نوعی بیماری قلبی مبتلا بوده است. بررسیهای ژنوم اوتزی، آثاری از «بورلیا» را هم نشان داد. «بورلیا» عنوان خانوادهای از باکتریها است که سبب یک بیماری عفونی میشود که از طریق کنه منتقل میشود. پژوهشگران در اینخصوص توضیح دادند: «این قدیمیترین شاهد از عفونت به بورلیا است. اکنون میدانیم که این آلودگی از پنجهزار سال قبل وجود داشته است». دانشمندان همچنین توانستند منشأ ژنتیکی این مرد یخی را پیدا کنند. به باور دانشمندان، اجداد اوتزی در عصر نوسنگی و در ادامه گسترش کشاورزی و پرورش دام از خاور نزدیک به اروپا مهاجرت کردهاند. «دیانای» این مهاجران امروزه در مناطق دورافتادهای مثل «ساردینیا» و «کورسیکا» در جنوب اروپا دیده میشود. علاوه بر اینها، کشف چند جسد در کشور اتریش، گمانهزنیها را در مورد رابطه خویشاوندی آنها با اوتزی، مرد یخی نامدار، تقویت کرده است. چندی پیش دانشمندان بقایای 19 جسد را در اتریش پیدا کردند. دانشمندان بر این باورند که 19 جسد تازهکشفشده، احتمالا با این مومیایی مشهور قرابت و نزدیکی دارند، اما هنوز زمان زیادی لازم است تا آنها را بهطور کامل بررسی کنند. محققان مؤسسه پزشکی قانونی دانشگاه اینزبروک نمونههای متعددی از «دیانای» اهداکنندگان استان تیرول یا آلتوادیجه ایتالیا را تهیه کردهاند. آنها در تلاش هستند تا از نظر ژنتیک مقایسهای میان این نمونهها، جسد اوتزی و 19 جسد تازهکشفشده انجام دهند. تا امروز نمونههای «دیانای» خون حدود سههزار و 700 اهداکننده بررسی و درعینحال از آنها خواسته شده تا شمهای از تاریخچه خانوادگی خود را نیز ارائه دهند. اهداکنندگان مشتاقند بدانند چه شباهتهای ژنتیکیای ممکن است بین آنها و اوتزی وجود داشته باشد. اوتزی بیتردید خویشاوندانی در منطقه ساردینیای کنونی دارد. پژوهشها در مورد بیماری و سلامتی اوتزی نشان داد که او به نوعی انگل رودهای به نام کرم شلاقی مبتلا بوده است. دانشمندان متوجه شدهاند این انسان ماقبل تاریخ نسبت به لاکتوز شیر نیز حساسیت داشته و حتی مستعد ابتلا به بیماری قلبی بوده است. دلایل مرگ اوتزی تا سالیان سال ذهن پژوهشگران بسیاری را به خود مشغول نگاه داشت. شواهدی نظیر وجود سوراخ بزرگی در استخوان ترقوه، این فرضیه را قوت میبخشد که اوتزی در اثر برخورد یک تیر یا نوعی پیکان کشته شده است. درعینحال، اسکن مغزی، روایتگر داستانی دیگر است؛ یعنی سقوط از بالای یک بلندی. چند سال پیش دانشمندان دانشگاه اینزبروک اتریش با استفاده از سیتیاسکن مغزی، نقطههای تیرهای را در پس مخچه اوتزی تشخیص دادند و به این نتیجه رسیدند که اوتزی بیتردید در اثر آسیب مغزی فوت شده است. تحقیقی که بعدها در آکادمی بولزانوی آلمان انجام شد نیز نشان میدهد دلیل مرگ این مرد ماقبل تاریخی نوعی آسیب مغزی یا چیزی شبیه خونریزی مغزی بوده است. احتمالا اوتزی 50 کیلوگرمی در یکی از جنگهای قبیلهای و پس از برخورد پیکان با استخوان ترقوهاش، از بالای یک بلندی پرت شده و درنهایت در اثر آسیب شدید مغزی مرده است. البته با بررسی نمونههای خون روی سلاح وی، مشخص شده او پیش از مرگ، دو نفر از دشمنان را زخمی کرده و احتمالا کشته است. -------------------------------------------------------------------- اوتزی یا مرد یخی، که بود مرد یخی یا اوتزی، نمونه منحصربهفردی از مومیاییهای طبیعی است که حدود پنجهزار و 300سال قدمت دارد. اوتزی در دوران نوسنگی در کوههای اوتزال کشته شد، ولی جسد او بهدلیل یخزدن در برفها، طی هزاران سال، کاملا سالم باقی ماند. بافتها و لباس جسد آنقدر سالم بود که وقتی دو کوهنورد آلمانی در سال1991 با آن برخورد کردند، به گمان اینکه این جسد متعلق به یک کوهنورد دیگر است که بهتازگی در این محل کشته شده، پلیس را در جریان امر قرار دادند. پلیس نیز فرزند یکی از گمشدگان را از ماجرا باخبر کرد و او نیز این فرد را بهعنوان پدر خود شناسایی کرد. اما پس از انجام بررسیهای بیشتر، مشخص شد این جسد چندین هزار سال قدمت دارد. در کنار جسد مقداری لوازم و تجهیزات بهدست آمد که امروزه در کنار مومیایی بهنمایش گذاشته شده است، مثل تبری از جنس مس، چاقویی کوچک و 14 تیر. لباسهای اوتزی شامل یک ردای بافتهشده از ساقه گیاهان، یک روپوش، یک جفت مچپیچ و یک جفت کفش بود که برای راهرفتن روی برف بسیار مناسب هستند. این مومیایی اطلاعات بسیار ارزشمندی از دوره نوسنگی اروپا به دانشمندان ارائه کرده است. پس از آنکه باستانشناسان مومیایی مرد یخی را به دقت بررسی کردند، مشخص شد سن او در هنگام مرگ 45سال، قدش یکمتر و 65سانتیمتر و وزنش 50کیلوگرم بوده است. عکسبرداریهای پرتو ایکس و دیگر آزمایشها نشان داد اوتزی برای آخرینبار حدود هشتساعت پیش از مرگش مقداری غذا شامل گوشت بزکوهی، غلات و میوه خورده بود. در شانه چپ مومیایی، سر یک تیر مسی وجود داشت که وی تلاش کرده بود آن را از بدنش خارج کند و درنتیجه، میله آن بیرون آمده و سر تیر در جای خود باقی مانده بود. دلیل مرگ وی نیز خونریزی ناشی از جراحتهای وارده و ضربه شدیدی بود که به جمجمهاش وارد شده بود. البته آنالیز خنجر و تبر وی نشان میدهد اوتزی پیش از مرگش حداقل دو نفر از مهاجمان را از پای درآورده بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.