هادی خسروشاهی کارشناس مسائل خاورمیانه در گفتوگو با «شرق»:
«اخوانالمسلمین» کابوس السیسی است
سعید شمس
«محمد مرسی به اعدام محکوم شد». این خبر را میتوان یکی از خبرهای مهم فضای دیپلماسی جهان دانست و همچنین اینطور گفت که حکم اعدام رئیسجمهوری سابق در راستای همان وعدهای است که السیسی برای «نابودکردن ریشه اخوانالمسلمین» داده بود. حالا باید منتظر ماند و دید آیا اولین رئیسجمهوری منتخب مصر پس از بهارعربی، پای چوبه دار خواهد رفت یا... . همچنین این سؤال مطرح است که اعدام احتمالی مرسی، چه شرایطی را برای اخوانالمسلمین رقم میزند، آیا این گروه میتواند در آینده، فرصت تنفس در فضای سیاسی و تصمیمگیری را داشته باشد یا همچون این یکسالوچندماه اخیر، محکوم به حاشیهنشینی خواهد بود؟ اخوان چه راهکارهایی را برای برونرفت از شرایط فعلی پیشِروی خود دارد و سؤالهایی از این قبیل که ذهن دیپلماسی جهان و بهخصوص دنیای عرب را بهخود مشغول کرده است. «حجتالاسلاموالمسلمین هادی خسروشاهی» با تأکید بر اینکه «اخوان بحران را با تمام وجود تجربه میکند»، میگوید: بعد از ناتوانی محمد مرسی در برآوردن انتظارات مشروع مردم، بهویژه در مسئله مهم اقتصادی، بیتردید میزان حمایت از اخوان در جامعه مصر کمرنگتر از قبل شده است. بااینحال، نباید نسبت به این مسئله بیتوجه بود که این گروه، گروهی هستند که ریشه ۹۰ساله در تاریخ مصر دارند و تا به امروز، سرکوبهای انجامشده توسط سرهنگها و سپس ژنرالها، نتوانسته است وجهه اخوانالمسلمین را با خدشهای جدی مواجه کند. گفتوگوی «شرق» با خسروشاهی پیرامون شرایطی است که اینروزها بر اخوانالمسلمین تحمیل شده است:
اعدام محمد مرسی، اتفاقی قابل پیشبینی بود؟ صدور حکمی به سنگینی اعدام برای رئیسجمهوری سابق مصر، نشان داد اوضاع در این کشور تا چه میزان ناآرام است و غیرمنتظرهنبودن این حکم، میتواند مهر تأییدی بر آشفتگی سیاسی مصر تلقی شود. مرسی درحالی به اعدام محکوم شده است که آقای السیسی قبل از انتخابشدن بهعنوان ریاستجمهوری، صراحتا از «نابودکردن ریشه اخوانالمسلمین» گفته بود و اعدام مرسی قدمی بسیار مهم در همین راستا است. همچنین باید گفت اینکه مفتی هم حکم صادرشده علیه مرسی را تأیید کند، بعید نیست. اما نکته این است که چنین رویکردی آخر و عاقبت ناخوشی برای دولت السیسی در پی خواهد داشت. این اعدام احتمالی چه تبعاتی برای مصر خواهد داشت؟ اجرای چنین حکمی، فقط تبعات داخلی دارد که البته برای دولتیهای فعلی، نظرات مردم اهمیتی ندارد. همچنین از آنجایی که حکومت السیسی وابسته به دلارهای خارجی و بهخصوص عربستانسعودی است، به جایگاه این کشور در نظام بینالملل آسیبی نخواهد رساند. وقتی شیوخ خلیجفارس میلیاردها دلار برای سرکوبی اخوان هزینه میکنند، طبیعی است مخالفان مصری اخوانالمسلمین بدون کمترین نگرانی، به فکر اعدام محمد مرسی باشند. اخوانالمسلمین را باید جمعیتی یکپارچه دانست یا گروهی که در درونش اختلاف نظرهای زیادی را تجربه میکند؟ رهبری اخوان با توجه به سازماندهی و بیعت با «مرشد»، منتخب «مکتب الرشاد»، نوعا به طور یکپارچه و جمعی عمل میکند و اگر احیانا عنصری خارج از تصمیم مکتب الرشاد و رهبری- مرشد عام- اقدام کند، بلافاصله کنار گذاشته میشود. یعنی هیچ نوع اختلاف نظر یا عقیدهای در همنشینی اخوانیها مشاهده نمیشود؟ منظور من این نبود که آنها در همه بحثها اتفاق نظر دارند. حتما بین چهرههایی که در مکتب الرشاد فعالیت دارند، تفاوت نظرهایی هم وجود دارد و درکل، باید گفت نمیتوان انتظار داشت همه در همه بحثهای طرحشده یک نظر و یک نگاه دارند. اما رسم آنها بهگونهای است که پس از مشاوره و گفتوگوهای درونسازمانی، نظریه اکثریت و تصویب مرشد به عنوان تصمیم نهایی و فصلالخطاب پذیرفته میشود. میتوان اخوانیها را مسئول شرایط جاری ایجادشده در مصر دانست؟ در اینکه اخوانالمسلمین با تمامیتخواهی و درنتیجه، حذف و طرد همه یا اغلب گرایشها و سازمانهای سیاسی موجود در فضای سیاسی مصر، اشتباهی بزرگ و استراتژیک را مرتکب شد، هیچ حرفوحدیثی وجود ندارد. بهطوریکه باید اشاره به این امر کرد که سوءمدیریت در دوران حکومت محمد مرسی و تصمیمگیریهای متضاد در دولت جاری کشور، اخوان را دچار اشتباه مضاعف و درنهایت، زمینه را برای پیدایش شرایط ویژه و کودتای ژنرالها فراهم کرد. یعنی کودتا در مصر، ریشه در تحرکات مرسی و اخوانیها داشت؟ البته باید پذیرفت توطئههای دشمنان رشد اسلامگرایی، ازجمله امپریالیسم و صهیونیسم و ارتجاع عرب و در رأس آنها «بنیسعود»، موجب پیدایش شرایطی شد تا در ادبیات نظام بینالملل ذهنیتی با این مضمون به وجود آید که انقلاب مردمی مصر که در ۲۰۱۱ میلادی حکومت مبارک را ساقط کرد، انقلابی است که اهدافش به بنبست خورده است. درواقع، علاوهبر اشتباهات آشکار و غیرقابلانکار دولت تحتنظر مرسی، نقشهها و همچنین دلارهای نفتی شیوخ مرتجع حاکم بر برخی از بلاد عربی، شرایط موجود را بهوجود آورد. درواقع، کمکهای چند 10 میلیارد دلاری شیوخ ارتجاع عرب- همانهایی که قران مجید آنها را «اشدا کفرا و نفاقا» مینامد- به رژیم کودتایی ژنرال سیسی میتواند ماهیت توطئه و توطئهگران را نشان دهد. به عوامل بیرونی اشاره کردید. دلایل درونی چقدر در این شرایط سهم دارد؟ باید اشاره شود که نگهداشتن عناصر اصلی حاکمیت پیشین در مراکز حساس قدرت و تصمیمگیری بهویژه ژنرالهای پرورشیافته در دامن رژیم قبلی در پیدایش شرایط موجود و مشکلات تحمیلشده بر دوران پساانقلاب، سهمی غیرقابلانکار دارد. در واقع مصریها نسبت به این مسئله توجه نشان ندادند بعد از هر انقلابی باید در رده تصمیمگیران پالایشی وسیع انجام شود و به جای استفاده کردن از مهرههایی که از گذشته به جای ماندهاند، چهرههایی بهکار گرفته شوند که هم از تخصص بالایی برخوردار باشند و هم در قبال وضعیتی که پس از انقلاب بهوجود آمده است، احساس تعهد کنند، چراکه در غیراینصورت، کشور و البته انقلاب، با تهدیدی به نام توطئههای تخریبی مواجه خواهد شد. رویکرد کشورهای غربی و عربی درباره تحولات اخیر مصر را میتوان چطور تحلیل کرد؟ اعراب و همچنین کشورهای غربی در واکنش به تحرکات و تحولات مشاهدهشده در مصر، واکنش مختص خود را داشتند. امپریالیسم غربی در کلیت خود و اغلب شیوخ ارتجاعی که در منطقه حضور دارند، قرار را بر همکاری و همراهی با رژیمی گذاشتند که محصول کودتاست. بهطوریکه میتوان اینطور نتیجهگیری کرد که آنها هیچوقت و در هیچ شرایطی، اهمیتی برای دغدغهها و مطالبات مردم مظلوم قائل نبودند و دقیقا به همین دلیل، اینبار درباره مردم مصر هم رویکرد و روش همیشگی خود را نشان دادند و در تلاش بودند تا اهداف سیاسی خود را پیگیری کنند تا مشخص شود ترجیحشان «منافع» است تا «رویکرد انسانی». این نوع رفتارشان این پیام را در پی دارد که نباید در انتظار رویکردی انسانی و منطقی از این جانوران کودککش و آدمخوار باشیم. واقعا سؤال این است که ویرانکردن زیرساختهای یک کشور، قتلعام نیروهای غیرنظامی و... چه توجیهی میتواند داشته باشد؟ این همان منطق رژیم صهیونیستی و آلسعود است که اینبار به جای غزه، در یمن اجرا میشود. آینده مصر را با السیسی، چطور میتوان پیشبینی کرد؟ مصر در صورت تداوم سلطه حکومت کودتای ژنرالها و در دوره ریاستجمهوری السیسی، دورنمای درخشانی نمیتواند داشته باشد. البته امر محتمل این است که حیات حکومت ژنرالها دوام زیادی نخواهد داشت و دیر یا زود، چارهای به غیر از سرنگونشدن نخواهند داشت و نتیجه کشتار دستهجمعی مردم مصر و همچنین سرکوب نهادها و سازمانهای مردمی و تشکیل دادگاههای نظامی و اعدام عنصرهای فرهیخته اخوانالمسلمین و... چیزی جز شکستخوردن نهایی عاملان و آمرین آن نخواهد بود. به نظرتان چه میزان از مصریها از اخوانالمسلمین حمایت میکنند؟ میزان حمایت مردم مصر از جمعیت اخوانالمسلمین را نمیتوان با تخمین و ظن و گمان سنجید. انتخابات ریاستجمهوری که نخستین و آزادترین انتخابات برگزارشده در تاریخ مصر بود، نشان داد حداقل ۵۰ درصد از مردم کشور مصر، بنا را بر پشتیبانی از اخوان گذاشتهاند. اما بهنظر میرسد پایگاه اجتماعی اخوانالمسلمین دستخوش تحولات ناشی از رفتارهای دولت مرسی قرار گرفته است. واقعیت هم همین است. بعد از ناتوانی محمد مرسی در برآوردن انتظارات مشروع مردم، بهویژه در مسئله مهم اقتصادی، بیتردید میزان حمایت از اخوان در جامعه مصر کمرنگتر از قبل شده است. بااینحال، نباید نسبت به این مسئله بیتوجه بود که این گروه، گروهی هستند که ریشه ۹۰ساله در تاریخ مصر دارند و تا به امروز، سرکوبهای انجامشده توسط سرهنگها و سپس ژنرالها، نتوانسته است وجهه اخوانالمسلمین را با خدشهای جدی مواجه کند. نقش قطر و ترکیه را چقدر میتوان جدی گرفت؟ حمایت ترکیه و قطر از اخوان ظاهری است و نباید خیرخواهانه تلقی شود. آنها دنبال منافع و اهدافِ ویژه اربابان خود هستند. اگر قطر و ترکیه واقعا اخوان را زیر چتر حمایتی خود قرار میدادند، زمینه برای رشد و فعالیت تروریستهایی چون «داعش» و «القاعده» و... فراهم نمیشد. این روزها شاهد این هستیم که هم قطر و هم ترکیه با گروههای تروریستی همراهی میکنند. بهطوریکه یکی دلار میدهد و دیگری راه را برای عبور هزاران تروریست از ۸۵ کشور جهان برای قتلعام زن و مرد و پیر و جوان در کشورهای اسلامی عراق، سوریه، لبنان، لیبی، یمن و... باز میکند. خب، حالا این سؤال بهوجود میآید که چنین تفکرهایی، چطور میتوانند پشتیبان اخوانالمسلمین باشند. درواقع باید گفت ظاهرسازی اسلامگرایانه سلطان ترکیه و شیخ قطر، نیرنگی برای توجیه اقدامات ضداسلامی و انسانی آنها است. سؤال این است که اخوانالمسلمین میتوانند با دولت السیسی تعامل کنند؟ نه، تا زمانیکه سرکوب و کشتار بیرحمانه مردم ادامه داشته باشد، فضای مطلوبی برای همراهی اخوان با دولت روی کار آمده، فراهم نخواهد شد. ژنرال سیسی همه پلهای پشتسرِ خود را خراب کرده است و به همین دلیل، نمیتوان همنشینی دولت او با گروه اخوانالمسلمین را حتی تصور کرد. حوادث روزانه این کشور و همچنین کشتار روزانه مردم در کوچه و خیابان در شهرهای مختلف، با عنوان اینکه آنان طرفداران اخوان، هستند، مصالحه را به احتمالی محال تبدیل کرده است. همچنین باید متذکر شد اصولا بافت رژیم کنونی مصر، نشانهای از ایجاد تفاهم و حسن نیت و صلح و آرامش ندارد و نباید توقع بهبود روابط را داشته باشیم. وضعیت در کشورهایی که بهارعربی را تجربه کردهاند، چندان راضیکننده نیست. چرایی نرسیدن کشورهای خاورمیانه بهخصوص مصر به دموکراسی چیست؟ دموکراسی واقعی با دیکتاتوری سازگار نیست و مانع اصلی تحقق این پدیده در کشورهای خاورمیانه، سلطه حاکمیت غیرمشروع و دیکتاتورهای مزدور است، بهعنوان نمونه علاوه بر مصر و سعودی، به مسئله بحرین هم میتوان اشاره کرد. چه کسی در این کشور مانع از برقراری دموکراسی است؟ شیخی که خود را سلطان مینامد و دنبال این است تا هر سلطه فردی را در راستای منافع خود و اربابانش همچنان حفظ کند و اجازه نمیدهد اکثریت مردم در تعیین سرنوشت خود دخالتی داشته باشند. پس باید اینطور گفت مانع اصلی تحقق اهداف دموکراتیک در این کشورها، منافع فردی دیکتاتورهایی است که حکومت میکنند و تا این شرایط بهوسیله مبارزه ملتها تغییر نیابد، برقراری دموکراسی قطعا و حتما میسر نخواهد شد. داعش را میتوان تهدیدی واقعی برای مصر دانست؟ تروریسم اصلیترین چالش پیشِروی مصر است یا آنکه دولت مصر از این موضوع به عنوان دستاویزی برای سرکوب مخالفان استفاده میکند؟ داعش و گروههای تروریستی مشابه، ساخته و پرداخته غرب و ایالاتمتحده هستند که با حمایت مالی شیوخ ارتجاع عرب بهوجود آمدهاند و بیتردید، در مناطقی چون شبهجزیره «سینا» هماکنون مانعی بزرگ برای آرامش مصر قلمداد میشود و در صورت استمرار فعالیت آنها، باید تروریست را اصلیترین چالش پیشِروی رژیم کنونی مصر بدانیم که متأسفانه به علت شیوه ریشهدوانی، پس از سرنگونی احتمالی رژیم کودتا هم به فعالیتهای تخریبی خود ادامه خواهد داد؛ دقیقا همانطور که نمونه آن بعد از سقوط خفتبار دیکتاتوری چون «معمر قذافی» در لیبی مشاهده شد. برای جمعبندی این گفتوگو تأکید دارم اخوانالمسلمین، کابوس السیسی است و به همین دلیل، نابودی اخوان، هدف مهم رئیسجمهوری کودتای مصر است و در راستای رسیدن به آن، هر کاری که لازم باشد را انجام خواهد داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.