نگاهی به «آفاق و اسرار عزیز شب»۱
رندی از تبار خیام
علی بهبهانی
در یکی از روزهای سال 1386 بود که اولبار با مهدی مظفریساوجی از نزدیک آشنا شدم. این شاعر و پژوهشگر جوان به دیدار مادر زندهیادم آمده بود. تاریخ دقیق این ملاقات بهخاطرم نمانده، اما هیچ از یاد نمیبرم که در پی چند دیدار، انگار برادر دیگری یافته بودم: مادرم به چشم فرزند بر او نگاه میکرد، و این دلبستگی هم از بابت رفتار مهرآمیز و ضمیر زلالگون مهدی بود و هم به اعتبار برخی شعرهای پرطراوت او، چندان که سیمینِ مادر را به گزینش سرودههایی از مهدی برانگیخت.2 سالهای پس از 86 پیوند عاطفی بیشتری میان من و این شاعر جوان استوار شد. و من که برادر سالدیدهترم و از هنر کلام - و بهویژه از شعر- لذت میبرم، اعتراف میکنم که از پارهای سرودههای او بهره معنوی برگرفتهام. «آفاق و اسرار عزیز شب» مصرعی است برگرفته از شعر «نماز»، سروده امید (مرداد 1339). سرآغاز کتاب (ص 7 تا 29) چشمگیر است؛ نقدوارهای است بازگوی نکتههای موشکافانهای، و دارای چنان شالودهای که خود میتواند به پرسش و پاسخهای پرتنوعی بیانجامد، افزون بر آنچه در متن مجموعه با 29 تن از شخصیتهای فرهنگی همروزگار به میان آمده است. اینگونه نوشتن، درواقع، شگرد شاعر و نویسنده جوان ماست: از تضادهای پنهان در آثار اخوان میگوید و از «تجاهلالعارف»کردنش، که نمونه آشکار آن توضیح سراینده «مار قهقه» است درباره تاریخ پدیدآمدن این قطعه شعر. از همینجاست که درمییابی چرا زندهیاد هوشنگ گلشیری، روایتگر خراسانی ما را «رندی از تبار خیام»3 خوانده است. شگرد دیگر مظفری لحن پرسش اوست؛ یعنی برخلاف بیشتر همتایان پرسشگرش، مخاطب را به چالش نمیخواند، بلکه زبان او را به ترفند میگشاید و ذهنش را طرفهکارانه میکاود تا به مراد برسد: - [براهنی]... ما در خراسان دو شاعر مهم داریم. یکی اخوان است... (ص 118 تا 119) یا، برای نمونه، ابراهیم گلستان را به تناقضگوییاش وا دارد: - ... کدام روشنفکران؟ من روشنفکری نمیشناسم... حتما فروغی یک روشنفکر درجه اول بوده... (ص 643) برخی از «قدمای معاصر» (به تعبیر خود اخوان) را هم به گفتن سخنانی سوق میدهد تا ایشان را از متانت فرهیختهوار بیبهره بنماید و خواننده را نوعی «انبساط خاطر» ببخشد: - [مظاهر مصفا]... در مصرع اول «افسانه»[ی نیما] یک بیذوقی هست: ای فسانه، فسانه، فسانه یک فس فس در آن هست... (ص 693) --- به هر روی، «گفتوگوها...» سرشارند از یاد و حکایت، بررسی آثار اخوان و سنجش ذهن پاسخگویان فرزانه همروزگار، همه دلنشین - مگر پاسخ جامعهشناسی که در گفتوگوی پیشاپسینِ کتاب میکوشد «طلیعه آفتاب»4 را نهفته بدارد و «چون پلیدی دروج»5 - شبکوروار- از آن بگریزد. در خورترین پاسخ به پاسخ او تعبیری است که من از این شعر کوتاه مهدی مظفریساوجی دارم: تاریکی به زحمت خودش را به بالای کوه میرساند هرچه خیز برمیدارد دستش نمیرسد به ماه.6 باری، آفاق و اسرار...، هرچه بود، چند روزی مرا در ربود و سرگرمیام بخشید. امیدوارم همین مختصر که رقم زدهام دست مریزادی باشد به مهدی مظفریساوجی که چنین کارستانی حاصل آورده است. پینوشتها 1- گفتوگوهایی درباره زندگی و آثار مهدی اخوانثالث، نگاه، تهران، 1393. 2- زندگی چیزی کم دارد، نگاه، تهران.،1392. 3- آدینه، شهریور 1369. 4- تعبیری از احمد شاملو. رک: «در جدال با خاموشی»، بخش 2، 20 تیر 1363. 5- تعبیری از نیما یوشیج. رک: «خروس میخواند»، آبان 1325. 6- رک: «هزار و یکشب»، زندگی چیزی کم دارد، نگاه، تهران، 1392، ص 187
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.