نقادی «بزرگراه مسدود است»، گزیده شعرهای رزا جمالی
کوبیسمِ شاعرانه
خلیل درمنکی
«رابطهای دارم مرموز با تمام عناصری که شکلشان را از دست دادهاند، شدید، یا از خودشان بیرون زدهاند یا کم آمدهاند، بهطرزی فجیع، اشباع شدهاند از مفقودشدنشان، یا متورم».1 دهه هفتاد، دهه آزمایشهای ادبی بسیار گوناگون بوده است. دههای که هر شاعر و نویسندهای در آن، در رؤیای یک انقلاب ادبی بود. بخش زیادی از این رؤیاپردازیها در نامگذاری دفترهای شعر و داستانها و رمانهای آن سالها درج و حک شده است. چه بسیار کتابها که نامگذاری شدند، اما هیچگاه نوشته نشدند. نامگذاری بر سر کتابهای ادبی خود یک رخداد ادبی تمامعیار بود. در این بین، اگر نامی سرنمون آن رخداد ادبی باشد، بیگمان آن «این مرده سیب نیست یا خیار است یا گلابی» است. نامی که زود بر سر زبانها افتاد، غوغا برانگیخت و رزا جمالی را به مرکز جریانهای شعری آن سالها پرتاب کرد. این نام سوای نیروی ابداع، آفرینشگری و ویرانگری همزمانی که در خود دارد، سرشار از انرژی طنازانه نیز هست. اما آفرینشگری، ویرانگری و طنز، ایدههایی پراکنده خواهند ماند، اگر آزمایشگری ادبیای که کار ویژه شعرهای رزا جمالی است، درک و دریافت نشود. این کار ویژه پیشروی بهسوی «هندسیکردن منطق حسی» است. مثلثها، دایرهها، بیضیها، مربعها و لوزیهایی که شاعر را در موقعیت یک «شعر کوبیستی» قرار میدهد. تمام سواسری شعر رزا جمالی از شعر رضا براهنی ازاینرو است. جمالی که از شاگردان کارگاه شعر و قصه براهنی بوده است، از نخستین دفتر شعر، نطفه شعری را بارور کرده است که بنا است به شعر براهنی «نه» بگوید. اگر براهنی بهسوی «موسیقیاییکردن منطق حسی» شعر گام برمیدارد، اگر پارهای از بهترین شعرهای او بهمثابه پیشدرآمدی بر گونهای از اکسپرسیونیسم انتزاعی کار میکنند. باری، اگر درک و دریافت موسیقیایی او از شعر، با درک و دریافت موسیقیایی کاندینسکی از نقاشی همسانیهایی دارد، همسانیهایی با «ترکیببندیها» از کاندینسکی، مثلا نگاه کنید به شعر «گلپل» از «خطاب به پروانهها»، رزا جمالی این منطق حسی موسیقیایی را با یک منطق حسی هندسی جابهجا میکند. «چشمهایت به لوبیا میماند/ ای گربه!/ من دلم میخواهد تو را به گلابی تشبیه کنم». درک و دریافت حجم یک گربه نشسته، بهمثابه حجم یک گلابی، قیاس حجمی بین گربه و گلابی نشان میدهد، شاعر در جستوجوی سادهسازی عناصر بصری از راه تحلیل آنها بهمثابه شکلهایی هندسی است. یک استراتژی کوبیستی. «ماه گرد»، «ماه هلال»، «ماه دراز»، «مثلثی که هشت گوشه داشت»، «نیمی ماه و یک و نیمی خستگی لوزیها»، «دلواپسیهای چاهار گوش»، «مربعهای مفقودشدنم»، «دایرهای در مربعی تمام»، «یکشنبه بهطرز وحشتناکی گرد است»، «شکلی عجیب دارم/ سرم بهشکل مثلثیست گرد» و «کنارهای مجهول». نمونههایی که بیشترین بسامد را در دفترهای شعر «این مرده سیب نیست یا خیار است یا گلابی» و «دهنکجی به تو» دارند، اما در دفترهای بعدی بسیار بسیار ناچیز و نادیدنیاند. ما به این چرخش، در جهان شاعرانه رزا جمالی بازخواهیم گشت. دستکاری که شاعر در پیشبرد راهبرد شاعرانهاش بهسوی «هندسیکردن منطق حسی» میکند، این است: بهجای درک و دریافت عناصر بصری بهمثابه حجمهای ساده، به خود خود حسها، حسهای انتزاعی، رنگ و زنگی هندسی میبخشد. «دلواپسیهای چاهارگوش». آبشخور انرژی طنازانه شعر او نیز همین منطق کوبیستی است. پرترهها و طرحهای پیکاسو را بهیاد آورید، پیکرهها و چهرههایی که به حجمهای هندسی ساده شدهاند، از ریخت افتادهاند و از راه این از ریختافتادگی نیروی طنز سرشاری به دست آوردهاند. درک و دریافت جهان بهمثابه حجمهای ساده، مکعبها، مثلثها، دایرهها، بیضیها و لوزیها. یک آفرینشگری و ویرانگری توامان. «واگویه کنم/ از دو گوش پهن شوم وسط بشقابی/ از دو سر، به دو دست، در دستی مکمل/ قطعه قطعهام کنند/ واگویه کنم/ به شیشه بکوبم خودم را/ در دستی ناممکن/ نیمرخم شکسته بود». در «دهنکجی به تو» که دفتر دوم شعری است که از شاعر منتشر شده است، شاعر احساس قطعهقطعهشدگی، از ریختافتادگی، اضطرابی جانکاه از چفتوبستشدن خطها، علامتها و اندامهای خود دارد و گاهوبیگاه از آن سخن میگوید. او که در پاره نقلشده پیشین، احساسی از وارفتگی و پهنشدن از دو گوش در وسط بشقابی را دارد، در شعری که نام زیبای «نقطه. بینقطه این سطر مضطرب است که چرا تمام نمیشود؟» را بر خود دارد و این اضطراب جانکاه را به خوبی بیان میکند، میگوید: «با دلشوره از چفتشدن بندهای این سطر ناتمام دلتنگم/چطور بیاوزیم به حروف آخرش؟/ مجموعهای از تناسبات گوشم، ادات ناآشنای این کلمات، بر موربی از خواهشی، کلید کردهام، سفت/ لنگ میزند بیعلامتی در آخر/ از دلشورهی چفتشدن/ دلشورهی چفتشدن/ دلشوره». هرگاه شاعر، حسهای انتزاعی را چون حجمهای هندسی درک و دریافت کند، دور نخواهد بود تا خود را چون حجمهایی پارهپاره و اندامهایی قطعهقطعه پیدا کند و در دام دلشوره چفتشدگی بیفتد. چگونه حجمهای هندسی، حسهای انتزاعی که بهمثابه حجمهای هندسی پدیدار میشوند، مفصلبندی میشوند؟ اما «دهنکجی به تو» دفتری در کشف «خط مورب» نیز هست. شاعر در شعر «کجشدنم» مینویسد: «به کجرفتنم قول دادهام، راست نشوم، هیچوقت». از این دقیقه به بعد، حسها، چیزها و حالتها انحنا مییابند و شیبها، خطهای اریب و مورببودگیها، در شعر او پرشمار میشوند. «خوشبختی اریب»، «تنهایی اریب»، «اندام مورب»، «خواهشی از موربی»، «سرگیجهگرفتم از انحنا»، «عناصر مورب»، «عناصر اریب»، «جیغهای زنیست مورب و عمود»، «دنداندرد مورب» و «هفتتیری مورب»، جابهجا و گاهوبیگاه. «دهنکجی به تو» بیشوپیش از هر چیزی دفتری در ستایش «کجروی»، «کژسانی» و گونهای دهنکجی به خطوط راست است. شعر «کجشدنم» از دفتر «دهنکجی به تو» که پاره نقلشده در آغاز این جستار، از آن برگرفته شده است، «مانیفست شعر» رزا جمالی است. میتواند باشد. ویژه اینکه این شعر دربردارنده ترجیعبندی است که همزمان، از ریختافتادگی، مورببودگی، عدم تقارن و قطعهقطعهگی را در خود جمع دارد و زنگ تکرار آن، ناقوسی است که ما را به سوی این مانیفست فرا میخواند: «کج شدنم/ نیمی مورب و نیم معوج/ نیمتر از دو قطعهی بیترمیم». اما این مانیفست، در تجدید چاپ گزیدهدفترهای شعر رزا جمالی که در مجموعهای بهنام «بزرگراه مسدود است» گرد آمده، دود شده است و به هوا رفته است. اینجا، شعر «کجشدنم» با نام «وقتی بعید و وقتی ناممکن» چاپ شده است. سوای تغییر نام شعر که از دید نویسنده این جستار، خطایی آشکارا استراتژیک است، بخشهای زیادی از شعر هم حذف یا به گفتی دیگر پالایش و ادیت شده است که از سر اتفاق این بخشها، مهمترین بخشهای این شعر بودهاند. بهویژه، پاره نقلشده در آغاز این جستار، همچنین ترجیعبند گفتهشده و سطر بسیار بسیار مهم «به کجرفتنم قول دادهام، راست نشوم، هیچوقت». بدون شعر «کج شدنم»، دفتر شعر «دهنکجی به تو» دفتری بیمعنا است و بدون این دفتر بخش بزرگی از دستاوردهای شاعرانه رزا جمالی رنگ خواهد باخت. با تبخیر این شعر، با تبخیر این مانیفست، گنج شاعرانه رزا جمالی بخار شده و به هوا رفته است. اما این حذف و ادیت، رهآورد همان چرخش شاعرانه است که پیشتر گفته شد. جمالی سوای آنکه با درپیشنهادنِ «هندسیکردن منطق حسیِ» شعر، «موسیقیاییکردن منطق حسیِ» شعر در نزد براهنی را به چالش میکشد، راهی به سوی نقد فروغ فرخزاد نیز میگشاید. اگر گرایش فروغ فرخزاد به پهنههای حسی و منطق حسی، گرایشی تصویری و موسیقیایی و سر آخر انتزاعی باقی میماند، رزا جمالی این منطق حسی را وارد فراگردی ماتریالیستی میکند و آن را بهگونهای عینیتر به نمایش میگذارد. فرخزاد مینویسد: «خطوط را رها خواهم کرد و همچنین شمارش اعداد را رها خواهم کرد و از میان شکلهای هندسی محدود به پهنههای حسی وسعت پناه خواهم برد». رزا جمالی نیز پیوسته در کار به چالشکشیدن خطوط، بهویژه خطوط راست و همچنین اعداد است، اما او چندان دل در گرو پهنههای حسی وسعت ندارد و میداند حسها بیش از آنکه وسیع باشند، حسهایی منتشرشده، حسهایی ریز، خرد، قطعهقطعهشده، سرهمبندیشده و مفصلبندیشده هستند. برای رزا جمالی حسها بیشوپیش از آنکه چیزی استعلایی باشند، یا چیزی وسیع، رعشهها، ضربانها و انرژیهایی در حال گریز هستند. حسها برای فروغ فرخزاد وسیع هستند، اما همین حسها برای رزا جمالی، اریب و مورب هستند. حسها پیوسته بر روی یک شیب میلغزند. برای او «شکلهای هندسی محدود»، بیشوپیش از آنکه یک محدودیت باشند، یک امکان هستند. حجمهای هندسی ساده، حجمهای هندسی که بهسوی یک منطق کوبیستی در شعر راه می برند. اما اینها همهوهمه از آنِ رزا جمالیِ دوره نخست است. پس از نشر «دهنکجی به تو»، رزا جمالی بهطور همزمان در چند دام میافتد. 1. سودای «منظومهسرایی». 2.دوری از «هندسیکردن منطق هندسی» شعر و رویآوردن به یک منطق حسی انتزاعی. 3. درک و دریافت عدم انطباق رویکرد شاعرانهاش با نظریه شعر رضا براهنی و عدم کوشش برای دستیابی به نظریه شعری از آن خود. باید یادآور شد، در سالهای پایانی دهههفتاد، موجی در بین شاعران آوانگارد بهراه افتاده بود که خواهان منظومهسرایی بودند. اما سبب گرایش این شاعران بهسوی منظومهسرایی چه بود؟ شاعران و نویسندگان بسیاری در نیمه دوم دهههفتاد در سودای نوشتن داستان، رمان و شعر چندصدایی و پلیفونیک بودند. نقدهای براهنی که با نگاهداری به نوشتههای باختین درباره چندصداییبودن رمان بر رمانهایی چون «بوف کور»، «آینههای دردار» و «کلیدر» نوشته شده بود، شرح براهنی بر «خطاب به پروانهها» که با نام «موخره» در همان دفتر شعر چاپ شد و در باب چندصداییبودن و چندوزنیبودن شعر او داد سخن میداد و همچنین نشر رمان «آزاده خانم» که رمانی یکسر «پلیفونیک» و «پلیفورمیک» بود، همهوهمه چنان فضایی را برساخته بود که سرودن یک شعر چندصدایی که موفق از آب دربیاید، بدل به امید و آرزوی بسیاری از شاعران شده بود. دیری نگذشت تا عدهای گمان بردند در یک شعر کوتاه مجال و امکان رویکردی چندصدایی، چندان وجود ندارد و تنها در یک شعر بلند و بلکه در یک منظومه است که میتوان یک شعر چندصدایی را که دربردارنده صداهای گوناگون است، به صحنه آورد. چندصداییگرایی بهسرعت برقوباد با منظومهسرایی پیوند خورد. شعرهایی چون «چهار دهان و یک نگاه» از مهرداد فلاح، «جنگ جنگ تا پیروزی» از علی عبدالرضایی و «مداراتو کانتابیله یا راه اصفهان» از هوشیار انصاریفر زاییده چنین زمینهوزمانهای بودند، شعرهایی که سرنمون نبردهای شاعرانه بر سر ایده شعر چندصدایی و بهترین نمونه واقعا موجود آن بودند. باری در چنین متن و زمینهای است که رزا جمالی که شعرهای بلندی چون «کجشدنم» و «دهنکجی به تو» را در دفتر «دهنکجی به تو» چاپ کرده است، درگیر رویای منظومهسرایی میشود. نگارش یک منظومه بلند که میتواند منظومهای چندصدایی، پلیفونیک و پلیفورمیک و چندمرکزی باشد، میتواند بر انطباق رویکرد شاعرانه او با نظریههای شعری رضا براهنی بیفزاید. اما همانطور که خواست کشف هند، به کشف آمریکا انجامید، رزا جمالی، فروغ فرخزاد را بهمثابه بزرگترین منظومهسرای شعر مدرن فارسی کشف میکند. «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد» بهمثابه یک شعر چندمرکزی، بهمثابه یک شعر بلند کاملا موفق. این چرخش که همزمان دربردارنده آریگویی رزا جمالی به موسیقیاییکردن منطق حسی امر شاعرانه و دورشدن از هندسیکردن منطق حسی آن و همچنین آریگویی او به پهنههای حسی وسعت و جهان انتزاعی منطق حسی فروغ فرخزاد است، نقطه پایانی بر دهنکجی او به براهنی و فرخزاد است. پایان رویکرد کوبیستی، آزمایشی و ماتریالیستی او به شعر، که بیگمان یکی از مهمترین آستانههای تجربی شعر ایران در دهه هفتاد بود. شعر رزا جمالی هیچگاه شعری زیبا، شعری دلخواه و شعری از برای مخاطبانِ بسیار نبود، مثلا آنطور که شعرهای گراناز موسوی بوده است، اما شعری آکنده از امکان، ایده و نوآوری بود و بهمثابه دریچهای بهسوی آینده ادبیات ایران کار میکرد، دریچهای که در دوره دوم شاعری او، در دفتری چون «برای ادامه این ماجرای پلیسی قهوهای دم کردهام» -که گویی هنوز بسیار دل در گرو آن دارد، چه آنکه، آن همان منظومه بلند دلخواهی است که شاعر را سودایی کرده و به راههای تازه کشانده است- و همچنین در دفترهای «این ساعت شنی به خواب رفته است» و «شهر ممنوعه»، بسته شد. برای مهمترین شاعرانی که از دل «کارگاه شعر و قصه» براهنی سر برآوردهاند، بهویژه شمس آقاجانی، عباس حبیبی بدرآبادی و هوشیار انصاریفر، بیشوپیش از هر چیز مساله لحن، صدا و موسیقی در شعر بوده که دارای کارکردی راهبردی بوده است، در این بین تنها عباس حبیبی است که نزدیکترین همسایگی را با رزا جمالی در رویکرد کوبیستی او به شعر دارد. عباس حبیبی در دفتر «از کلید تا آخر» و بهویژه در شعر «مجلس آخر» بهگونه ای از «تکهچسبانی» و «کولاژ ادبی» روی میآورد و شعر را از راه سرهمبندی روایتهای کهن با پارهشعرهایی از خود، تولید میکند. همچنین در این دفترشعرهایی هستند که از سرهمبندی شعر و نقاشی تولید شدهاند، مثلا شعر «نه فیل نه آدم» که در میان آن طرحی از «پل کله»، بهمثابه گونهای از تکهچسبانی به چشم میخورد. کوبیسم شاعرانه در دهه هفتاد دو چهره اصلی دارد. 1. رزا جمالی با هندسیکردن منطق حسی 2. عباس حبیبی، با رویآوری بهسوی گونهای از تکهچسبانی و کولاژ ادبی. بازخوانی این دفترها، یعنی «این مرده سیب نیست یا خیار است یا گلابی»، «دهنکجی به تو» و «از کلید تا آخر» بهمثابه دفترهای شعری که دارای ناهمسانیهای بسیاری با نظریه شعر براهنی هستند، دفترهایی که از دل کارگاه شعر و قصه او برآمدهاند، دربردارنده افقهایی هستند که هیچ پروژه عبور از براهنی را یارای چشمپوشی از آنها نخواهد بود. 1. از شعرِ «کجشدنم»، مجموعه «دهنکجی به تو»، صفحه 39، انتشارات نقش هنر - 1377
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.