جای مخاطبشناسی ایرانی در برنامهریزیهای مدیریتی کجاست؟
آسیبشناسی فرهنگ تماشا
بهناز شیربانی
روزگاری نوار بزرگ یا «ویاچاس» یا نوار کوچک «بتاماکس»،پدیدهای نوظهور بود و بهنوعی اتفاقی بزرگ در صنعت ویدئو خانگی محسوب میشد، اما بهمرور با ظهور تکنولوژی، پایههای فرمانروایی «ویاچاس»متزلزل شد و جایش را به فرم پخش ویدئویی دیویدی داد. خیلی عجیب نیست که حالا پس از گذشت سالها، سراغ «ویاچاس» را باید از کلکسیونرها و موزههای سینمایی گرفت، چراکه هرروز اتفاق جدیدتری مردم را به سمت نوع دیگری از سرگرمی راهنمایی میکند خصوصا فرهنگ تماشاکردن که لحظهبهلحظه در حال تکامل است و شاید هرروز غافلگیری جدیدی در این حوزه برای مردم بههمراه داشته باشد. اما به نظر میرسد این فرهنگ در کشور ما شکل متفاوتتری به خود میگیرد و سرعت سیر این تحولات گاهی از تصورات هم فراتر میرود. این روزها بسیاری از مردمان کشورمان به «دیویدی»های روز دنیا خو گرفتهاند. فیلمهایی که بهراحتی قابلیت دانلود را دارند و با هزینهای بسیار اندک قابل دسترسی است. از سوی دیگر ابزارهایی چون ماهواره هم به شتاب مردم در پشتسرگذاشتن عادتهای پیشین تماشاکردن کمک میکند. به یاد بیاورید روزهایی که بسیاری از ما با دیدن سریالهای تلویزیون سرگرم میشدیم و هنوز هم از سریالهایی چون«سلطان و شبان»، «دایی جان ناپلئون» و «هزار دستان»بهعنوان سریالهای خیابانخلوتکن، یاد میکنیم و بسیاری از ما از آنها خاطرهای دلنشین داریم. اما ناگزیر با پیشرفت تکنولوژی، روز به روز بیشتر از فرهنگ باهمتماشاکردن فاصله میگیریم و به فرم دیگری از تماشاکردن خو میکنیم. در سالهای اخیر،سالنهای سینما هر روز بحران مخاطب را گوشزد میکند، گردش مالی سینما حکایت از یک اقتصاد ضعیف در این حوزه دارد و بخش خصوصی نیز قادر نیست تا از این بحران به سلامت گذر کند. از سوی دیگر سریالهایی که درصد مخاطبانشان کاسته شده است و چارهجویی برای اینکه بتوان مخاطب را از دیدن سریالهای کمکیفیت ماهواره منصرف کرد، کار سادهای نیست. اگر بخشی از این اتفاق را به پای کیفیت فیلمها و سریالها بنویسیم، باید بپذیریم که بسیاری از مردم ما این روزها ترجیح میدهند بهجای صرف هزینه برای رفتن به سینما، با حداقل این هزینه همان محصول را به فاصله چندماه در خانههایشان تماشا کنند یا تنوع بیشتری برای دیدن سریالهای موردنظرشان داشته باشند. از سوی دیگر، مدتی است پدیده شبکه نمایش خانگی نیز به جرگه همین آسیبشناسی مخاطب اضافه شده است. بسیاری از فعالان این عرصه گمان میکنند که در ساخت یک محصول باکیفیت، باید سعی در جذب مخاطب داشت و بسیاری از مشکلات را به اتفاقات بعد از ساخت سریال محول کرد، اتفاقاتی شبیه پخش نامنظم یا مسائلی از این دست که البته بیتأثیر هم نیست؛ اما همه اینها باعث شده است که همین پدیده نوظهور در کشور ما نیز مدام با افتوخیزهایی همراه باشد و پاشنه آشیل آن به درستی شناسایی نشود، اما همچنان بسیاری از بازیگران و کارگردانان تلاش میکنند تا در عرصه شبکه نمایش خانگی فعالیت داشته باشند و امیدوار به اتفاقات خوشایند آن در سالهای پیشرو باشند. اما حقیقتا فرهنگ تماشا کردن در کشور ما روزبهروز به معضلی بزرگ تبدیل میشود و پرسشی بزرگ پیشروی فعالان اجتماعی ایجاد میکند که حقیقتا اتفاقی که باعث میشود جامعه ایرانی هر روز اتفاقی جدیدتر را تجربه کند، چیست؟ اتفاقی که به نظر میرسد در سالهای پیشرو شرایطی بحرانیتر از حال حاضر پیدا کند. به گونهای که شاید کنترل کردن آن به سادگی حال حاضر نباشد. اما پرسش اینجاست که حقیقتا چه چیزی فرهنگ دیدن مردمان کشور ما را در مدت زمانی نه چندان طولانی به اینجا کشاند؟ حسین سلطان محمدی، منتقد رسانه و سینما، مخاطب در کارهای رسانهای را نخستین و مهمترین رکن میداند و میگوید: «هر رسانهای برای مخاطبی است و هر برنامهای، گروه مخاطبی را هدف قرار داده است. مخاطبشناسی اولویت نخست برنامهسازان است و چگونگی نیاز مخاطب به محصولات رسانهای و شرایط زیستبومی، ملی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و... او، از وجوهات این شناخت است. در هر جامعهای این نیاز برمبنای شرایط همان جامعه تعریف میشود و از آنجا که رسانهها، ابزاری توانا برای صاحبان قدرتهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و... بهشمار میروند تا در جهتدادن و شکلدادن به مسیر رشد و حرکت مخاطب به کار آیند، ضرورت شناخت مخاطب، بیشتر به چشم میآید. بدیهی است که در هر جامعهای، آرمانها و افقی تعریف شده که رسانه در هر نوعی، بدون توجه به صاحب آن که دولتی یا خصوصی است، ملزم به همسویی با آن است و فعالیت در مسیر مخالف آن، مانع حیات رسانه میشود». او در ادامه میگوید: «امروزه، مخاطب ایرانی بهخصوص در حوزه تلویزیون، در شرایط و با خواستههایی زندگی میکند که بسیار پیچیده مینماید. نوع دسترسی به شبکههای تلویزیونی از طرق غیرمجاز، وجود ابزارهای رقیبی که فضای فراغت مخاطب را اشغال کرده و میزان بهرهمندی از تلویزیون را کاهش داده و البته انتظارات و خواستههای او را متغیر کرده است، بعضی از وجوهات این حوزه است. همچنان که خواستههای آرمانی و انتظارات عالی حکومتی و زیستی، جهتهای دیگری یافته است. برای همین، باید در وجوهات متفاوتی، نسبت به گذشته، بازنگری کنیم تا بیشترین اثرگذاری بر مخاطب حاصل آید و این، در شرایط جامعه ما که تلویزیون خصوصی نداریم، حساستر مینماید». این منتقد حوزه رسانه ادامه داد: «دورشدن مخاطب از نقطه ثقل تلویزیونی ما، یعنی کاستهشدن از پشتوانه اجتماعی که برای کشور ما، به همان جهت انحصاریبودن تلویزیون برای حاکمیت، خطرناک است.» نقطه اول و شاید کلیدیترین و البته بدیهیترین وجه اشتراک مخاطبان تلویزیونی ما، شاید نام ایران و جغرافیای آن و نشانههایی همچون سرود و پرچم ملی باشد. اینها در هر سرزمینی اصل است، اما برنامهسازان ما، کمتر بر این تأکید دارند و حتی در سالهای اخیر، بهویژه در حوزه رویدادهای ورزشی دیدیم که عناصر پرچم ملی بهدرستی وجود ندارد یا حتی در یکی از برنامههای تلویزیونی، تنها سه رنگ پرچم دیده شد. برای این، مثالهای بسیاری هست که اگر تلویزیون در آن بهدرستی ورود میکرد، شاهد این خطاهایی که برایمان به نمایش درآمده، نمیبودیم. همچنانکه در بحث تیمهای ملی، آنقدر که بر حضور فلان بازیکن خودمحور و بیاعتنا به اهمیت تیم ملی تأکید شد، بر این نقطه ثقل هر کشوری (پرچم) تأکید نشد. عدم تأکید و حساسیت در این نقطه نخست، به سطوح گوناگون جامعه هم کشیده شده و احساس همبستگی اجتماعی دچار خلل میشود». سلطان محمدی میگوید: «از این نقطه عام ملی که عبور کنیم، به سطوح دسترسی مخاطب به ابزارها و البته پاسخهای برنامهای رقیب تلویزیون میرسیم. امروزه به علت توسعه تلفنهای هوشمند، اینترنت و سایر ابزارهای ارتباطی، قدرت وحدتبخش تلویزیون ما، آسیب دیده است. آنقدر که در اطراف خود، مردم را درگیر شبکههای اجتماعی سهلالوصول میبینیم، مشغول به برنامههای تلویزیونی نمیبینیم. محتوای انتقالیافته از طریق این فضاهای مجازی، لزوما در جهت انسجام اجتماعی به شیوه سنتی نیست. واکنشهایی که از طریق این شبکهها در سالهای اخیر نسبت به بعضی رویدادهای اجتماعی و سیاسی داده شده و البته قدرت بعضا تخریبی آنها، بیانگر فقدان درک رسانهای در داخل است. زیرا در شرایطی نظیر جامعه ما که انحصار تلویزیون وجود دارد، باید همانند جوامع غربی که مردم با تلویزیون محلی یا ملی، جهتدهی اجتماعی و سیاسی میشوند، اینجا هم تلویزیون باید بهسرعت نسبت به چنین رویدادهایی واکنش نشان داده و مدیریت شرایط را در دست گیرد و این مدیریت نیز، فراتر از ورود به موضوع از دریچه برنامههایی چون اخبار20:30 یا گفتوگوی ویژه خبری باشد. به سخن دیگر، بهجای مقابله با چنین فضای اجتنابناپذیری، باید در سطح اجتماعی با آن بود و به آن جهت داد. ورود تقابلی به فضای ذهنی مخاطب، آنها را از حوزه انسجام ملی تلویزیون دور نگه میدارد. در این بعد از رفتار مخاطب، اگر سطح ارزشسازی تلویزیون، همسان با آن چیزی بود که در سطوح اجتماعی بروز پیدا کرده و البته درک سریع و شناخت حرفهای برنامهسازی قدرت بیشتری میداشت، در وقایعی چون ماجرای مرتضی پاشایی یا ماجرای مهاباد، مجموعه مدیریتی و رسانهای ما به تحیر گرفتار نمیشد و بهسرعت ماجرا را مدیریت میکرد». او ادامه داد: «عقبافتادن تلویزیون در چنین وقایعی، نشان از این داشت که برنامهسازان و سیاستگذاران رسانهای شاغل یا حاضر در تلویزیون، از قدرت اصلی این رسانه غافل شدهاند. در جوامعی که خود خالق این ابزارهای ارتباط اجتماعی و ایجادکننده جوامع هستهای یا حتی جوامع انبوه متمرکز بر یک موضوع مجازی هستند، تلویزیون در اندازه یک ابرقدرت نقش دارد. فیلمهای داستانی خارجی را ببینید که چطور اطلاعات و پیشبرد موضوعات از طریق تلویزیون ملی یا محلی انجام میشود و فیلمها و مجموعههای داخلی را بنگرید که تلویزیون در آنها نقش پرکردن لوکیشن را دارد و بس. اینها یعنی، فراموشکردن قدرت این رسانه. امروزه در ادارات ما، تلویزیون ابزاری سرگرمکننده و مانع فعالیت اداری انگاشته میشود و غایب است، اما غافلیم که همین کارمندان تا چه اندازه درگیر تلفن همراه هوشمند یا ابزارهای مشابه و حضور در فضای مجازی هستند». سلطانمحمدی با اشاره به شرایط مخاطب در جامعه امروزی مبنیبر اینکه محصولاتی که برای او تولید میشود گاهی بههیچوجه با شرایط زیستی و تفکری او همخوانی ندارد، میگوید: «مخاطبی که شناخت از او در حوزه داخلی، اینگونه ناقص و بدون لحاظ شرایط پیشرونده داخلی و خارجی است، در سایر رسانهها حتی در سینما نیز، با محصولاتی مواجه میشود که فاقد کمترین همراهی با شرایط امروزی اوست. میزان مخاطب فیلمهای داخلی نسبت به گذشته و البته داستانپردازی و روایتگری برای مخاطب امروزی، آن چیزی نیست که باید باشد. مخاطبی که نسبت به هر اثر تصویری، میزان پذیرش مشخصی دارد، محصول متعادلی دریافت نمیکند و همین، میزان مراجعه او به شبکههای غیرمجاز ماهوارهای یا آثار تصویری دریافتشده از مجاری ممنوع را افزایش میدهد». سلطان محمدی در بخش دیگری از صحبتهایش شناخت برنامهسازان تلویزیونی و همچنین فیلمسازان و سیاستگذاران را در بهبود شرایط بسیار تأثیرگذار و اثربخش میداند و میگوید: «هر دو حوزه مثالی، نیازمند بازنگری جدی است. مقصود تخطئه شرایط فعلی نیست، اما همانطور که برنامههای ساده و عمدتا کلاممحور تلویزیونی در میزان و شرایط ساخت باید بازنگری شوند، سینماییها هم باید پاسخ دهند که مثلا سهم آثار هنر و تجربه و میزان سرمایه تولید و البته نمایش آنها یا دیگر انواع فیلمها برای این مخاطب، چقدر باید باشد؟ مخاطب درگیر در جوک و واژههای طعنهآمیز و البته گفتوگوی دو یا چند نفره را چطور باید با این حجم تبلیغات هنر و تجربه یا برنامههای ساده و بدون جذابیت در سایر فیلمها و برنامههای تلویزیونی، حول محور ملی نگه داشت و از او خواست در حداکثر توان، در میدان زیست اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی یا... حضور پیدا کند. اینها نمونههایی از معضلاتی است که در حوزه مخاطب رسانهای دیده میشود». دکتر مهدی محسنیانراد، جامعهشناس، نیز در مقالهای با عنوان آسیبشناسی مخاطبپنداری، به تفاوتی که در منابع علوم ارتباطات، بهترتیب تاریخی، با اصطلاحاتی همچون مخاطب، گیرنده و مصرفکننده هست، اشاره میکند و بر این نکته تأکید میکند که تغییر تصور «انسان مقابل رسانهها» از موجودی منفعل به موجودی فعال، حاصل تحولاتی است که جهانیشدن مهمترین آنهاست. بارزترین خصلت ارتباطگیر، استقلال او «انتخاب مبتنیبر نیازهای ارتباطی» است و به موازات تحولات دهههای آینده در حوزه ICT، توان گزینشگری او بهشدت افزایش خواهد یافت و او به «ارتباطگیر گزینشگر» تبدیل خواهد شد. بهدلیل تأخیر کشورهای درحال توسعه در دستیابی به رسانههای جدید و درواقع، تأخیر در ورود به عصر کهکشان گوتنبرگ و کهکشان مارکنی، نگاه فرستندگان پیام در کشورهای درحال توسعه به آن سوی رسانهها، همچنان نگاه مخاطبمحور است و در نتیجه، سیر تحول «نقشپنداری» از انسانهای مقابل رسانهها از «مخاطب» به «ارتباط گیر» طی نشده است. پدیده «مخاطبپنداری» در برخی کشورهای درحال توسعه، در آینده، به تأمین نیازهای بومی رسانهای ارتباطگیران آنان آسیبهای جدی وارد خواهد کرد و باعث خواهد شد که زمینه برای رویکرد به تولیدات رسانههای بیگانه فراهم شود و در نتیجه، ویژگیهای فرهنگی بهگونهای ناخواسته تغییر کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.