نگاهی به ماجرای تخریب در منطقه تاریخی چغامیش خوزستان و عملکرد سازمان میراث فرهنگی
خودکرده را تدبیر هست
صدرا محقق
روزهای گذشته خبر تخریب تپههای اقماری چغامیش در شهرستان دزفول استان خوزستان از اصلیترین خبرها در حوزه میراث فرهنگی بود. خبرگزاریها و فعالان میراثی در خوزستان بلافاصله پس از این رویداد اقدام به انتشار اخبار این رویداد کرده و به آن واکنش نشان دادند. اما واکنش اولیه سازمان میراث به این خبرها تا حد زیادی مأیوسکننده بود. اگر چه چندروز بعد، این روند اصلاح شد و هم مدیر سازمان در شهرستان دزفول برکنار و هم برخورد اداری با کارمندان متخلفی که عامل این تخریب بودند، انجام شد. خبر اولیه در اینباره را مجتبی گهستونی از فعالان شناختهشده میراث در خوزستان به رسانهها اعلام کرد که به این شرح بود: «روز دوشنبه، ۲۱ اردیبهشت، برای بازدید راهی منطقه چغامیش شدیم. صحنهای دیدیم که باورکردنی نبود. تپه قفیلی در محوطه چغامیش با بیل مکانیکی و کامیون صددرصد تسطیح شده است. فاجعه بود. همهجا پر از زباله بود و خاک و تکهسفالهای تاریخی با بیاعتنایی جابهجا میشدند. هیچ مسئول حراستی در منطقه حضور نداشت. از کشاورزان پرسیدیم چه کسی به شما مجوز تسطیح این محوطه تاریخی را داده، گفتند این کار با اجازه رئیس میراث فرهنگی دزفول انجام میشود». به تعبیر این فعال میراثی محوطه باستانی تکهتکهشده همان است که ماه پیش 108 شیء ارزشمند تاریخی آن از مؤسسه شیکاگو به ایران بازگشت. این اشیای تاریخی حدود هشتاد سال پیش از تپههای چغامیش در خوزستان کشف شده بود. عامل کشف این اشیا مؤسسه شرقشناسی دانشگاه شیکاگو آمریکا بود. هلن کانتور باستانشناس آمریکایی که سالها پیش در چغامیش اقدام به کاوش کرده بود درباره کاوشهای چغامیش در موزه ایران باستان و در سال ۱۳۵۱ سخنرانیای با عنوان «شهری در سپیدهدم تاریخ» ایراد کرد و در آن سخنرانی اینگونه گفت: «در این تپه این واقعیت نهفته است که از هفتمین هزاره پیش از عصر جدید تا شکوفایی کامل تمدن شوش، فرهنگهایی در این منطقه بیوقفه جانشین یکدیگر بودهاند. از قاعده تا رأس این تپه ۱۵ لایه روی هم قرار گرفته است. بر خاک زرین آثاری از فرهنگ و تمدن و مدنیت در ۹ هزار سال پیش به چشم میخورد؛ این انسانها چگونه میزیستهاند؟ درباره اینان نمیتوان گفت عیلامی بودهاند. مردم این شهر کوچک هفت هزار سال قبل از میلاد از کشاورزی و دامپروری گذران میکردند.» بهار امسال اما بخشهایی از این منطقه باستانی که هلن کانتور درباره آن گفته بود: «جایی که سپیدهدم تاریخ از آنجا سر زده» زیر چنگال ماشینهای سنگین و بولدوزر تخریب شد. بااینحال اما واکنش اولیه سازمان میراث فرهنگی کشور به این رویداد تلخ چه بود؟ مدیر روابطعمومی سازمان میراث فرهنگی، بیستوسوم اردیبهشت در اقدامی شتابزده و عجیب با انتشار بیانیه جوابیهمانندی، رسانهها را به گفتن «دروغهایی به بزرگی یک تپه چند هکتاری!» متهم کرد. در بخشی از این جوابیه آمده است: «بررسیها نشان میدهد یک کشاورز در زمین زراعی خود که در فاصله 700 تا 800 متری تپه اصلی چغامیش قرار دارد یک تپه ماهور را تسطیح کرده است». علاوهبراین «غلامعلی باغبانکوچک»، رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری دزفول، که منطقه چغامیش در حوزه استحفاظی او واقع است نیز در این رابطه اعلام کرد: «تپه تخریبشده در محوطه گسترده چغامیش و تپههای اقماری آن واقع شده، اما فاقد ارزش تاریخی است. تپه تخریبشده با فاصله 500متر از تپه اصلی قرار دارد و ارتفاع آن نیممتر از سطح زمین است». تنها چندروز پس از انتشار این جوابیه و آن واکنش که در آن رسانهها به صراحت به دروغگویی متهم شدند و همچنین تپه تخریبشده فاقد ارزش تاریخی اعلام شد، سازمان میراث فرهنگی دست به اقداماتی زد که از ابتدا از آن انتظار میرفت. این مهم اما پس از آن انجام شد که رسانهها و خبرنگاران و فعالان میراث فرهنگی با جدیت بیشتری به موضوع پرداخته و از مسئولان سازمان میراث خواستند واکنشی منطقی و علمی و کارشناسانه به موضوع نشان دهند؛ واکنشی که در جوابیه اولیه این سازمان به قلم مدیر روابطعمومی از این ویژگیها خالی بود. البته این تنها رسانهها و فعالان میراثی نبودند که به موضوع واکنش نشان دادند. تخریب در چغامیش را فرماندار دزفول و کارشناس اعزامی او به تپههای تسطیحشده چغامیش نیز تأیید میکنند. به گزارش خبرگزاری مهر، حبیبالله آصفی، فرماندار دزفول، در اینباره گفته است منطقه چغامیش که ۱۰۸ قطعه از آثار تاریخی متعلق به آن بهتازگی به کشور بازگشته است، منطقهای تاریخی و رمزآلود است که نباید بهسادگی از کنار آن گذشت. درهمینحال، علیمحمد برجپور، مالک زمین چغاپهن در منطقه چغامیش، که چهار هکتار از آن را تسطیح کرده نیز به مهر گفته است: «یکسال است بهدنبال تعیین حریم برای تسطیح چغاپهن بودم و هربار از میراث فرهنگی خواستم تا به تعیین حریم چغاپهن بپردازد. دو ماه پیش فردی به نام پورنوروز بهعنوان کارشناس میراث فرهنگی و برخی دیگر از مسئولان آمدند و گفتند کار را شروع کنم تا مجوز بدهند و ۲۰ میلیون تومان هم از من گرفتند تا نامه تسطیح و تعیین حریم را بدهند که ندادند. من هم کار را شروع کردم. کارشناس میراث فرهنگی به من گفت کار را شروع کن و بعد مجوز را به تو میدهیم. کارشناس میراث فرهنگی دزفول و مسئولان به من گفتند که تپه را تعیینحریم کردهاند. به من گفتند تپه را صاف کن و من هم اقدام به تسطیح چهار هکتار از زمین برای استفاده کشاورزی کردم.» پس از انتشار این اخبار در رسانهها و واکنش جدی باستانشناسان به این تخریب بود که سازمان میراث فرهنگی رویکرد خود را عوض کرد. روز چهارشنبه، سیام اردیبهشت اسدالله درویشامیری، معاون امور مجلس، حقوقی و استانهای سازمان میراث فرهنگی گفت: «در پی تعرض به یکی از تپههای مجاور تپه باستانی چغامیش در استان خوزستان و حساسیت بالای مردم عزیز کشور، معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری هیأت ویژه نظارتی را به منظور بررسیهای لازم و دقیقتر، به خوزستان اعزام کرد. پس از بررسیهای دقیقتر مشخص شد متأسفانه چند نفر از پرسنل میراث فرهنگی دزفول با سوءاستفاده از موقعیت شغلی و اداری با صدور مجوز غیرقانونی مرتکب تخلفاتی شدهاند. پرونده تخلفات این افراد به نماینده رئیس سازمان در هیأتهای تخلفات اداری سازمان که مسئولیت آن با معاونت امور مجلس، حقوقی و استانهاست، تحویل داده شده و قرار است جلسه اضطراری هیأت تخلفات اداری پنجشنبه 31اردیبهشت تشکیل و با فوریت مورد رسیدگی قرار گیرد.» فردای آن روز و در 31 اردیبهشت وبسایت اطلاعرسانی سازمان میراث خبری منتشر کرد به این شرح «یعقوب ذلقی، رئیس اداره میراث فرهنگی دزفول شد»؛ این خبر به معنای برکناری غلامعلی باغبان کوچک بود که به تعبیر رسانهها تخریب در چغامیش با کوتاهی او انجام شد. اما این پایان ماجرا نبود و در روز جمعه گذشته نیز با وجود تعطیلی اما حکم هیأت فوقالعاده رسیدگی به تخلفات اداری در مورد دو کارمند متخلف میراث مرتبط با تخریب در چغامیش اعلام شد. براساس این خبر جلسه هیأت فوقالعاده رسیدگی به تخلفات اداری سازمان به منظور بررسی پرونده تعرض به یکی از تپههای مجاور محوطه تاریخی چغامیش تشکیل شد. اسدالله درویش امیری، معاون امور مجلس، حقوقی و استانهای سازمان میراث فرهنگی در اینباره نیز گفت: این حساسیت برای سازمان میراث فرهنگی در درجه اول یک سرمایه است و نیز شبکه عظیم مردمی در قالب تشکلهای مردمنهاد در مراقبت از اماکن تاریخی بسیاری از کمبودها، خلأها و کاستیهای سازمان را جبران میکنند. وی ادامه داد: «بر همین اساس به محض اطلاع از خبر تعرض به یکی از تپههای مجاور محوطه تاریخی باستانی چغامیش، ریاست سازمان به سرعت هیأتی را به منطقه اعزام کرد که با همکاری مدیرکل استان و انجام بررسیهای میدانی مشخص شد متأسفانه چند نفر از پرسنل یگان حفاظت و اداره میراث فرهنگی دزفول با اخذ رشوه، مجوز غیرقانونی صادر کردهاند. در همین راستا پرونده به دبیرخانه هیأت رسیدگی به تخلفات سازمان ارجاع شد و در روز پنجشنبه، 31 اردیبهشت هیأت فوقالعاده رسیدگی به تخلفات بهمنظور بررسی پرونده تشکیل جلسه داد که در اولین اقدام دو نفر از کارمندان متخلف به سه ماه آماده به خدمت محکوم شدند تا برابر مقررات آییننامه رسیدگی به تخلفات اداری و تکمیل مستندات تخلف نامبردگان در فرصت قانونی، جرم آنان مورد رسیدگی کامل قرار گیرد و احکام جرم متعاقبا صادر و اعمال شود». وی در ادامه، در رابطه با ابلاغ اتهام به افراد نامبرده، افزود: «برابر مقررات، ابلاغ اتهام صورت گرفته و نامبردگان یک ماه فرصت دفاع دارند. درضمن از آنجایی که اخذ رشوه جرم است، با معرفی نامبردگان به دستگاه قضائی پرونده برای رسیدگی به این دستگاه قانونی ارجاع میشود». این اقدامات تأثیرگذار سازمان میراث فرهنگی در شرایطی صورت گرفت که انتظار میرفت از همان ابتدای کار و پس از انتشار خبر اولیه ماجرا میتوانست اینگونه باشد. بدون آنکه لازم باشد روی وبسایت رسمی سازمان جوابیهای ناپخته که یادآور رویه و جوابیههای این سازمان در دولت قبل باشد، منتشر شود. جوابیهای که برای فعالان رسانهای و میراثی و باستانشناسان این حوزه که با اطلاعرسانی خود حساسیت افکار عمومی در اینباره را رقم زدند، بیش از هرچیز تقویتکننده این گمانه بود که گویا با وجود تغییر دولت، وضعیت سازمان تغییری نکرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.