پیروزی بدون کشتار
محمدحسن نجمی
ساعت دو بعدازظهر سوم خرداد ماه 1361 بود که بادهای موافق در خرمشهر به پرچم ایران وزیدند؛ آن هم پس از 19 ماه اشغال. در طول این مدت، پرچمهای زیادی بیباد بودند و بر تابوت شهدای خرمشهر نشسته بودند. نهایتا عملیات بیتالمقدس با هدف بازگرداندن پاره وطن به ایران، آغاز شد. امیر سرتیپ «نصرتالله معینوزیری» در آن زمان افسر عملیات قرارگاه مرکزی کربلا بود؛ قرارگاهی که فرماندهی و هدایت عملیات را برعهده داشت. او روزها در پژوهشگاه معارف دفاع مقدس مشغول فعالیت است و عصرها در هنرکدهای که برای خود دستوپا کرده، به فعالیتهای هنری میپردازد. به قول خودش نظامیگری و کارهای هنری دو فعالیتی است که قاعدتا نمیتوانند با هم در یک خط قرار بگیرند ولی او توانسته این دو را در کنار هم جمع کند. برای مصاحبه با امیر «معینوزیری» به محل فعالیتهای هنریاش رفتم. جایی که تابلوهای نقاشیاش بر دیوار جا خوش کردهاند. سرهنگ حاضر در عملیات آزادسازی خرمشهر، با اینکه 77 سال سن دارد، اما همچنان آن روزها را بهخوبی به خاطر دارد.
مقدمات عملیات بیتالمقدس چه زمانی آغاز شد؟
درواقع شاید طرحریزی اصلی عملیات بیتالمقدس از نهم فروردینماه شتاب گرفت. البته کارهایی که انجام شد بیشتر جنبه شناسایی داشت نه جنبه طرحریزی، ولی عمل طرحریزی به صورت فعال تقریبا از 9 اردیبهشت و زمانی آغاز شد که عملیات فتحالمبین به اوج پیروزی رسید و مشخص بود که کار عراق در اینجا تمام است. در آن زمان مأموریت اجرای عملیات بیتالمقدس توسط فرماندهان به عناصر طرحریزی قرارگاه کربلا ابلاغ شد. شناسایی قبلا انجام شده بود، ولی از آنجا به بعد دیگر علاوه بر شناساییها، کار طرحریزی و نقل و انتقالات برای تمرکز نیرو شروع شد. بهنحویکه تقریبا هر روز برای هماهنگی و مسائل امنیتی بین سپاه و ارتش در قرارگاه کربلا جلسه داشتیم. قرارگاههای دیگر هم خودشان میدانستند مأموریتشان چیست، نه اینکه در جریان ریز مأموریت باشند اما درکل میدانستند کجا عمل میکنیم. بنابراین آنها (همه، زیرمجموعهها، قرارگاهها) هم شناسایی را انجام میدادند. یعنی قرارگاه قدس، فتح و نصر همهشان شروع به پیشبینی و طراحی کردند، منتها طرح اصلی هنوز ابلاغ نشده بود و فقط در حد کلیات به آنها گفته بودیم. من افسر عملیات قرارگاه کربلا و البته عنصر ارتشیاش بودم. خب مشخص بود که این طراحیها با همفکری سپاه هم انجام میشد، ولی ثقل کارهای نوشتنی در قرارگاه کربلا معمولا توسط افسران انجام میشد، اما زمانی که تصمیمی گرفته میشد و به یک جایی میرسیدیم، آن را یا به صورت نامه یا به صورت طرح ابلاغ میکردیم. به هر صورت تلاش زیادی شد. در واقع یکی از مهمترین کارهایی که فرماندهان بر آن تأکید میکردند، سرعت در عملیات بود. برای اینکه بعد از هر عملیات حداقل سه ماه تا شروع عملیات بعدی فاصله داشت؛ بنابراین عراق هم انتظار داشت الان که فتحالمبین را انجام میدهیم سه ماه دیگر بیتالمقدس را انجام بدهیم. عراق هم فکر نمیکرد ما ظرف یک ماه عملیات را انجام بدهیم و این خیلی مهم بود، چون سابقه عملیاتهای قبلی به این صورت بود. مثلا پنجم مهر 1360 عملیات «ثامنالائمه» و نهم آذر هم عملیات «طریق القدس» انجام گرفت و «بستان» آزاد شد. در مورد عملیات «بیتالمقدس» هم هماهنگیها انجام میگرفت و وضعیتهای مختلفی را بررسی میکردیم. هماهنگیهای بین ارتش و سپاه در این عملیات چطور بود؟ برخی میگویند دو راهکار بود؛ یکی از آنها برای ارتش و دیگری برای سپاه. درصورتی که این دو راهکار ممکن است در فکر بوده باشد، چرا که معمولا زمانی که آدم کاری را انجام میدهد، راهکارهای متعددی را تنظیم و با هم مقایسه میکند و در نهایت بهترین راهکار را پیشنهاد یا انتخاب میکند؛ بنابراین اینجا بحثی نبود که ارتش و سپاه هرکدام راهکار جداگانهای داشته باشند. یکی از این دو راهکار که گفته شد، این بود که از سمت شمال به جنوب حمله کنیم؛ یعنی از امتداد رودخانه «کرخه کور» و راهکار دوم هم این بود که از رودخانه بگذریم و حمله کنیم. اینکه روزنامهها و برخی کتابها مینویسند که ارتش میگفت از بالا به پایین حمله کنیم و سپاه گفته از رودخانه عبور کنیم، کذب محض است. به عنوان یک شاهد عینی میگویم چنین چیزی نبوده، چون این دو راهکار وجود داشت. این دو راهکار تحلیل میشد و مختص ارتش و سپاه نبودند. دو فرمانده کنار هم با ستادشان به این نظر رسیده بودند و تصمیم گرفتند که این بهترین راهکار است که از رودخانه عبور کنند و همه هم این را پذیرفتند. البته شما میدانید در هر موردی ممکن است از هر 10نفر، دو، سه نفر هم نظر مخالفی داشته باشند. بالاخره صحبتهایی میشود، اما به اتفاق قبول کردند که بهترین کار این است که از رودخانه عبور کنیم چون هنوز دشمن به رودخانه نچسبیده بود و ما میخواستیم به سرعت از این فضای باز که وجود دارد، استفاده کنیم و برویم. بررسیهایی قبلا انجام شده بود و گفته بودند که مثلا یه سرپل کوچک بگیریم که با این موافقت نشد، چرا؟ برای اینکه اگر این سرپل کوچک را میگرفتیم عراق هوشیار میشد و دور آنجا را میگرفت و ما دیگر نمیتوانستیم ادامه بدهیم و این اشتباه بود. بنابراین خوشبختانه این کار انجام نگرفت و عراق خام شد و اواخر اقدامات ما فهمید و یک تیپ نیرو به نام «العمود» در آنجا مستقر کرد که به احتمال زیاد به رودخانه نزدیک شود، اما خوشبختانه تا روز عملیات هم هر چه تلاش کرد نتوانست به رودخانه بچسبد و آنهایی هم که به صورت نقاط اتکا و پراکنده پخش شده بودند، خیلی سریع در هم کوبیده شده و منهدم شدند. خواستم این توضیح را بدهم که اصلا چنین بحثی بین ارتش و سپاه نبود و هردو متفقا به این اعتقاد داشتند که باید از رودخانه عبور کنیم؛ چراکه غافلگیری در آن بود. خب با توجه به اینکه منطقه رصد میشد، عبور از رودخانه مشکلات زیادی داشت. مشکلی که وجود داشت این بود که ما وسایل لازم برای عبور را نداشتیم؛ یعنی برای عبور از رودخانه ما شش پل شناور میخواستیم، که چون جاهای دیگر نصب شده بودند، تنها دو پل در اختیار داشتیم. عراق هم در جریان این دو پل بود و فکر میکرد، بهمحض اینکه ما این دو پل را نصب کنیم، میتوانند آنها را منهدم کنند. اینجا بود که در واقع کار انقلابی با تلاش همگانی و ملی باعث شد در مدت کوتاهی شش پل آماده شود. طراحی و ساخت این پلها از دید دشمن محفوظ و مخفی بود، در نتیجه فکر نمیکرد ما با چنین وسعتی از رودخانه عبور کنیم. به هر صورت طراحی بر این مبنا بود که قرارگاه قدس در منطقه کرخهکور و نیسان باشد که شامل لشکر 16 زرهی و لشکر یک سپاه پاسداران و فرماندههانشان سرهنگ لطفی و برادر غلامپور بود. در منطقه شرق کارون آنهایی که از رودخانه عبور میکردند از قرارگاه فتح و نصر بودند. به هرصورت عملیات را در روز دهم اردیبهشت شروع کردیم. ما نیاز داشتیم عملیات عبور از رودخانه را انجام دهیم. عملیات عبور از رودخانه که بعدها در فاو هم اجرا شد، خیلی فنی و پیچیده است. به همین دلیل ما مدارک عبور از رودخانه را از دانشکده فرماندهی ستاد آوردیم و تکثیر و بین واحدها تقسیم کردیم. این مدارک شامل آموزش عبور از رودخانه بود؛ یعنی چطور از رودخانه عبور کنیم، چون این کار اصول و محاسبه دارد. اینکه مثلا چه ساعتی عبور انجام شود، تانکها که از پل میروند با چه تراکمی عبور کنند، یا اینکه چه فاصلهای بین عبور خودروها و تانکها باید باشد، برنامه زمانی میخواهد و اینکه چه زمانی نیروها را پیاده کنند و بعد تانکها را ببرند. به هر حال ما از این شش پل، پنج پل را آماده کردیم و چهار پل را بلافاصله نصب کردند و یکی هم تا دیروقت ماند، چون عراق بمباران میکرد، ولی پدافند هوایی ما هم خوب عمل میکرد. واحدها از شب قبلش به ساحل غربی رودخانه رسیدند. آنجا همهاش درخت گز و... است. نیروها در آنجا مخفی شدند، وقتی هوا تاریک شد به سمت سرپل حرکت کردند. سرپل جایی است که باید اول آنجا از کنترل دشمن خارج شود و بعد از آنجا ادامه دهند. این سرپل در آنجا حدود 40 کیلومتر عرض و 14 تا 24 کیلومتر عمق داشت. تقریبا حدود 700 کیلومتر مربع بود. ما این سرپل را انتخاب کرده بودیم که متکی به جاده آسفالته اهواز-خرمشهر بود. عراقیها آمده بودند برای خط دفاعی خودشان آن جاده را انتخاب کرده بودند که 2.5 متر از سطح زمین بلندتر است. دو متر هم خاکریز زده بودند، درواقع انگار آن خاکریز را برای ما زده بودند، چون اگر آن خاکریزها نبود شاید ما در آن دشت باز در مقابل پاتکهای دشمن آسیبپذیر بودیم و این کمک خدا بود. سه قرارگاه حاضر، چگونه خرمشهر را محاصره کردند. نیروهای عراقی بالاخره هشیار بودند و پاتک میزدند. چگونه از زیر پاتکهای آنها سالم به مقصد رسیدند؟ قرارگاه فتح به سرعت به جاده رسید و قرارگاه نصر بنا به دلایلی دیر به جاده رسید و بعد در آنجا یک شکاف ایجاد شد. قرارگاه نصر مشکلات فراوانی داشت از جمله جناح جنوبیاش که به سمت خرمشهر بود، منطقهای باز بود؛ یعنی خاکریز و جادهای نبود. بنابراین جهاد سازندگی و مهندسان باید شبانه خاکریز میزدند و این خاکریز بهصورت ممتد نشد، ولی مقطع زدند که این خیلی کمک کرد. ضمن اینکه خوشبختانه زمین از آن سمت هم زمین باتلاقی بود، عراق نتوانست از آنجا زیاد فشار بیاورد. آن شب تعدادی از نیروها با عبور از سرپل میخواستند خرمشهر را محاصره کنند، ولی موفقیتی حاصل نشد و تعدادی از اینها اسیر شدند و تعدادی از آنها برگشتند. در نتیجه بعضی مسائل باعث شد سرپل ما بهجای اینکه همان روز تعمیر شود، از دهم تا سیزدهم اردیبهشت طول بکشد که تعمیر و خط کامل شود. عراق در لابهلای این جاده آسفالته (به این علت عرض کردم که قرارگاه نصر نتوانست بهسرعت به آنجا برسد) رسوخ کرده بود و بهشدت نیروهایمان را اذیت میکرد تا بالاخره با هماهنگی قرارگاه فتح و نصر این شکاف پر شد و 13 و 14 اردیبهشت دیگر ما آماده بودیم مرحله دوم عملیات را انجام دهیم. حالا جالب این است ما برابر این طرح باید بهسمت خرمشهر میپیچیدیم. آنجا یعنی بعد از سرپل و همینطور به سمت مرز هم میرفتیم. عراق لشکر 3 زرهیاش را آنجا آورده بود و درواقع سه تیپ را مقابل سرپلِ ما آماده کرده بود تا بهمحض اینکه ما به سمت خرمشهر بپیچیم، به سمت راست ما ضربه بزند و قطع کند؛ این برآورد عراق بود. فرماندهان باهوش ما این مسئله را درک کردند، بنابراین با یک عکس هوایی که گرفته بودیم این وضعیت را دیدیم و در نتیجه تصمیم گرفتند بهجای اینکه به خرمشهر بپیچند، مستقیم به این سه تیپ زرهی و مکانیزه ضربه بزنند و آنها را از بین ببرند. 16 اردیبهشت مرحله دوم عملیات بهسمت نیروهای لشکر سه زرهی عراق شروع شد و همه قلعوقمع شدند. گویا در طول این عملیات قرارگاه نصر بهجای استقرار در مرز، دو کیلومتر عقبتر مستقر شد. قرارگاه نصر در جنوب اشتباه کرد؛ یعنی یک خاکریز در جاده دژهاست که دو، سه کیلومتر با مرز فاصله دارد که آن را بهجای مرز اشتباهی گرفت. در نتیجه فکر کرد آن مرز است و در همانجا مستقر شد. بعدا که هوا روشن شد، عراق میآمد و با بمبهای خوشهای بمباران میکرد. در نتیجه آنها نتوانستند در روز به حمله ادامه بدهند و صبر کردند تا شب این کار را تکمیل کنند. بالاخره ادامه عملیات با دردسر و مخمصه انجام گرفت و در روز هفدهم عراق دید که ما به مرز رسیدهایم و پشت لشکرهای پنج و شش عراق که در امتداد «کرخهکور» بود قرار گرفتیم. قرارگاه قدس تلاش زیادی برای شکافتن خط دشمن انجام داد و اول هم از شکاف خاکریزها شروع کرد، منتها چون فضای مانوری کم بود و در آنجا آبگرفتگی بود، دو لشکر عراق به شدت مقاومت میکردند و نیروهای ما را دو مرتبه به عقب راندند که در نتیجه متأسفانه قرارگاه قدس هم تا آن مرحله با وجود اینکه هر شب هم که تک میکرد نتوانست موفق بشود. عراق وقتی فهمید پشتش بسته است، به ناچار 55 کیلومتر عقبنشینی کرد. در علم نظامی در مقیاس جهانی، شخصیت فرماندهان به وسیله نوع مانور سنجیده میشود. شما ببینید چه مانوری بود که دو لشکر عراق (لشکرهای پنج و شش) را بدون اینکه فشار آنچنانی بیاوریم مجبور به عقبنشینی 55 کیلومتری کردیم. به نظر من این خیلی ارزشمند است. من این را کمتر باز میکنم. ما جنگ را واقعا به صورت علمی شروع کردیم بهترین آموزشها را دادیم و در کنار آن هم واقعا ایمان، اعتقاد، انگیزه و وطنپرستی بود؛ بنابراین هرکس این نکات را ضعیف جلوه دهد به اعتقاد من ناخودآگاه خیانت کرده است. این مراحل ادامه دارد تا اول خرداد که دیگر مرحله چهارم شروع میشود. بله. بعد از اینکه آنها عقبنشینی کردند، مسیر مقابل قرارگاه قدس باز شد و حرکت را آغاز کرد و تا پاسگاه شهابی جلو آمد و دو مرتبه به آنجا رسید که البته ضرباتی هم خورد. ما دو عملیات را روز نوزدهم و بیستم اردیبهشت برای بستن شلمچه انجام دادیم و به علت اینکه عراق آنجا را خیلی محکم بسته بود، هر دو عملیات ناکام شد و موفقیتی کسب نکردیم و نیروهایمان خسته شدند و ماندند. درنتیجه فرماندهان بررسی کردند و دیدند بهتر است استراحتی بدهیم و از قرارگاه فجر هم نیروی کمکی بگیرند و بیاورند و واحدها به صورت بهتر شناسایی بکنند و برای عملیات طرحریزی مناسبتری کنند و بعد ادامه بدهند. این بود که از بیستم اردیبهشت تا اول خرداد، 10 روز بین عملیات فاصله افتاد. از آنجا به بعد ما عملیات مرحله آخر را با ترکیبی مثل همان ترکیب قبل، منتها با شدت و شناسایی بیشتری انجام دادیم. البته عراقیها هم خسته شده بودند. آن عملیات در واقع در 31 اردیبهشت انجام گرفت. درواقع نیروها به سواحل اروند رسیدند و در روز سوم خرداد دیگر محاصره خرمشهر کامل شد. عراق هم قصد داشت از پلهایی که نصب کرده بود نیرو وارد خرمشهر کند که قرارگاه نصر اجازه نمیداد و مقاومت میکرد. اما در خاطرات یک فرمانده عراقی هست که روز دوم خرداد تعدادی نیروی کمکی، ازجمله تجهیزات و افسران مصری و اردنی وارد خرمشهر شدند. عراق میخواست نیرو وارد کند، ولی از سمت شلمچه، قرارگاه نصر محکم ایستاده بود و اجازه نداد و اگر هم آمدهاند، کاربردی نداشتهاند. شب دوم و سوم (مرحله چهارم) خیلی از عراقیها از رودخانه اروندرود به آب زدند و رفتند. با وجود این، ما در خرمشهر بیش از 11 هزار اسیر گرفتیم. این رقم بالایی است که شاهکار مانور است. شرافت سربازی و نظامی حکم میکند بدون اینکه تلفات زیادی به دشمن بزنید، اسیرش کنید یا دشمن را شکست دهید، وگرنه بهدستآوردن یک زمین سوخته که عاری از انسانهاست چه افتخاری برای فاتحش دارد. من این را میخواهم بگویم که افتخار ما این بود که در عملیات بیتالمقدس بدون اینکه کشتار کنیم نزدیک به 20 هزار اسیر از دشمن گرفتیم. در فتحالمبین هم ما با همین شگرد با مانور احاطهای و حضور در پشت دشمن، 15 هزار اسیر گرفتیم. اینکه دشمن را وادار کنید مقاومت نکند و اسیر شود، برای نیروهای مسلح ما، برای ملت ما و برای ایران عزیز ما واقعا افتخارآمیز است. در 19 ماهی که خرمشهر اشغال بود، ارتش و سپاه هیچ برنامه و طرحی نداشتند که زودتر از اینها وارد عمل شوند؟ نمیشد. اینها همهاش روی حساب بود. ما هر کاری کردیم در وسع آن زمانمان بود. در ابتدای جنگ ارتش ما به هم ریخته بود. سیستم فرماندهی از هم پاشیده بود و نیروها اکثرا در مناطق داخلی بودند و نیروهای لازم در منطقه مرزی نبودند. عراق از این موقعیت استفاده کرد با پنج لشکر در جنوب و پنج لشکر در غرب، به دو لشکر ما حمله کرد، به لشکری که 50 درصد استعداد داشتند؛ مثلا لشکر 92 زرهی در روز 16 شهریور 1359 گزارش کرده بود 10هزار و 919 نفر کسر پرسنل دارم. منظورم این است که مثلا زودتر از طریقالقدس و ثامنالائمه وارد عمل بشوند. آدم باید لقمه را اندازه دهانش بردارد. ما در آن زمان منسجم نبودیم و رفتهرفته به انسجام رسیدیم. نیروی کمکی ما، مردم بودند؛ مثلا در عملیات «فتحالمبین»، 72 گردان از سپاه جمع شد، در طریق القدس 30 گردان بود. در بیتالمقدس 130 گردان آمد. این افزایش نیرو که اتفاق میافتاد، توان ما هم بالا میرفت. در عملیات بیتالمقدس وسعت منطقه زیاد بود و ما به اندازه توانمان عملیات شروع میکردیم. اول عملیات طریقالقدس که منطقهاش باریک و کوچک بود؛ حدود 600 کیلومتر مربع، در فتحالمبین، دوهزارو 400 کیلومتر و در بیتالمقدس ششهزار کیلومتر مربع آزاد شد. به نوعی فتحالمبین مقدمهای برای عملیات بیتالمقدس بود. به اعتقاد من فتحالمبین از لحاظ فنی نسبت به بیتالمقدس خیلی قویتر بود. به دلیل اینکه ما آنجا تلفات ندادیم و 15 هزار اسیر گرفتیم. برابر معیارهای جهانی اگر شما در یک عملیات با این شرایط، به میزان 6.3 درصد نیروها تلفات داده شود، معمولی است، اما ما در عملیات فتحالمبین به یک درصد هم نرسیدیم. این مسئله مهمی است. تلفات ما در مجموع، یک درصد هم نبود و کمتر از آن بود که نشان میدهد این عملیات به بهترین شکل طراحی و اجرا شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.