|

پاسخ‌های صدرالدین طاهری به پرسش‌های «شرق» درباره موزه‌های آموزشی

یک حرکت رو به جلو

سعید برآبادی: چندسالی است که مفهوم موزه در حال تغییر و این همانی، با روند روبه‌رشد آموزش همراه شده است. در این تعریف تازه، دیگر موزه یک مکان برای نگهداری اشیای صرفا تاریخی نیست، دولت‌ها تنها متولی آن نیستند و از همه مهم‌تر، کاربران آن نیز تغییر کرده و کودکان، اصلی‌ترین بازدیدکنندگان آن شده‌اند. اما دکتر صدرالدین طاهری، عضو هیأت‌رئیسه انجمن موزه‌داران ایران، در گفت‌وگو با «شرق» به نکته تازه‌ای اشاره می‌کند. او معتقد است موزه‌های آموزشی جدید نیز همچنان از تعریف اصلی و پایه‌ای موزه برخوردارند، ولی قابلیت‌هایشان توسعه ‌یافته و مفهوم‌شان عمیق‌تر شده است: «در‌حال‌حاضر نگاهی به جوامع پیشرفته‌تر، نشان می‌دهد بخش مهمی از آموزش برای گروه‌های پیش‌دبستانی تا کهن‌سال در جوامع مدرن را موزه بر دوش گرفته. موزه‌های بزرگ، خود در جایگاه گران‌سنگ‌ترین دانشگاه‌ها، به‌تربیت دانشجو در دوره دکترا و پسادکترا می‌پردازند و در این راه، سقف بلند بنای دانش بشری را فراتر می‌برند. روزآمدترین پژوهش‌ها، ارزشمندترین کتاب‌ها و نوترین نظریه‌ها، معمولا از گروه‌های رسانه‌ای یا انتشاراتی وابسته به موزه‌ها شنیده می‌شود و دیگر نمی‌توان جامعه بدون موزه را متمدن خواند». به گفته او، ارتباط انسان امروز با موزه‌ها، از نوزادی شروع می‌شود، چراکه موزه‌ها، دیگر در مقام یک مکان تاریخی صرف نیستند: «از سال‌های نوزادی، ارتباط با موزه آغاز می‌شود. در موزه‌های کُنشگر (Action Museums)، کودکان دو تا سه‌ساله رنگ‌ها، شماره‌ها و شکل‌های ریاضی را می‌شناسند. نخستین گام‌ها در فهم طبیعت، در سنین پیش‌دبستانی در موزه‌های «دانش برای کودکان» برداشته شده و آنان را با نور، باد، زمین، آب، خورشید و... آشنا می‌کنند. تالارهای «خیال و جست‌وجو» به کودک اجازه می‌دهند تا خود به کشف رازهای جهان و تقویت اندیشه و خیالش بپردازد. در همین سن در موزه‌های «سرزمین کودک»، نونهالان با ایستادن در جایگاه کاری دلخواه‌شان و شناخت وظایف بزرگسالان، اقتصاد و مشاغل، برای تبدیل به شهروندی مسئولیت‌پذیر آماده می‌شوند». این عضو هیأت‌رئیسه انجمن موزه‌داران، موزه را یکی از مهم‌ترین نیازهای امروز جوامع مدرن دانسته و به ویژگی‌های موزه‌های نوظهور در ایران هم اشاره می‌کند که به‌تازگی توسط بخش خصوصی و به‌خصوص نهادهای آموزشی درحال گسترش هستند: «این تنها مربوط به ایران نیست، در همه‌جای دنیا، موزه را از مهم‌ترین نیازهای یک جامعه مدرن دانسته‌اند. نه آن‌گونه که ما می‌پنداریم نهادی زینتی، تفریحی یا برای دل‌های سیر، که سازمانی سازنده، پویا و تأثیرگذار و نیز نه آن‌گونه که در ایران رایج است؛ یعنی جایگاه گردآوردن آثار باستانی، بلکه مکانی برای پژوهش در رشته‌های گوناگون هنری، دانش‌های پایه و فناوری‌های نو». به گفته او، موزه‌های «دانش و فناوری» جایگاه آموزش علوم برای تمام رده‌های سنی هستند. در تالارهایی ویژه دانش‌آموزان، دانشجویان یا کارشناسان، به اقتضای سن و تحصیلات بازدیدکننده، موضوع موزه (چون فیزیک، شیمی، زیست‌شناسی، اخترشناسی، جانورشناسی و...) به کمک ابزارهای علمی مورد بررسی قرار می‌گیرد. آن‌طور که دکتر طاهری می‌گوید، قانون برخی از این موزه‌ها (که آثارشان باستانی نیست)، برخلاف موزه‌های باستان‌شناسی، چنین است: «به اشیا دست بزنید». به‌این‌ترتیب، فرایند آموزش، بسیار کارآمدتر، ریشه‌مندتر و قابل‌فهم‌تر از مدارس انجام خواهد گرفت. حتی کلاس‌های تاریخی و هنری نیز در تالارهای موزه پا می‌گیرند تا بتوان آثار یک سبک یا یک هنرمند را از نزدیک بررسی کرد، یا در فضای یک دوره تاریخی قرار گرفت. در جهان امروز که فاصله انسان با تجربیات فیزیکی روز‌به‌روز ‌در حال کاهش است و تصویرها، جای واقعیت‌ها را گرفته‌اند، طاهری، موزه‌های این‌چنینی را یکی از ابزارهای مناسب برقراری ارتباط میان جوان‌ترها و محیط پیرامون‌شان می‌داند و به عنوان نمونه، به موزه‌های تخصصی «پورشه اشتوتگارت»، موزه «اسباب‌بازی توکیو»، موزه «نان سن‌پترزبورگ»، موزه «شکلات مکزیکو» و... اشاره می‌کند که معمولا در آنها، تاریخچه کشف، ساخت و به‌کارگیری یک موضوع در گالری‌ها به‌نمایش درمی‌آیند. این موزه‌ها مکانی برای گردآمدن کارشناسان و پیشرفت فنون به شمار می‌آیند. به گفته او، در نهادهایی چون موزه قصه آکسفورد، علاوه‌بر گفتن و شنیدن داستان‌ها، روی ساختار آنها پژوهش‌های ادبی انجام می‌شود. برخی از آنها چون موزه تن‌تن بروکسل، تنها به یک شخصیت یا قصه ملی اختصاص دارند. جامعه امروز ایران، نهادهای موازی بسیاری در حوزه موزه‌ها دارد، اما جالب اینجاست که نهادهای آموزشی هم پا به‌‌میدان گذاشته‌اند و تمایل خود را برای راه‌اندازی موزه‌های خصوصی آموزشی، مطرح کرده‌اند. در همین راستاست که بعضی از گروه‌ها با بستن قرارداد کار، تجهیز این موزه‌ها را بر عهده می‌گیرند و عملا، فضاهای آموزشی کوچک و بزرگ را به یکی از مدرن‌ترین ابزارهای آموزشی مجهز می‌کنند. طاهری، این راهکار را، یک راهکار عملی برای درک بهتر مفاهیم قابل‌آموزش می‌داند و می‌گوید: «در شرایطی زندگی می‌کنیم که وظیفه موزه برای آموزش به جامعه، به گروه‌های سنی یا علوم ویژه محدود نمی‌شود. موزه‌ها نسل آینده را به‌طور علمی آگاه‌تر و کارآمدتر می‌کنند. موزه سال‌هاست که در کنار جذب گردشگر و ساختن ساعاتی خوش برای شهروندان، به سازمانی تلاشگر و گران‌قدر برای آموزش جامعه بدل ‌شده است». اما سؤال پایانی اینجاست که تا چه حد دخالت نهادهای غیرمرتبط با امر موزه، می‌تواند در تجهیز درست موزه‌های آموزشی نقش مثبت داشته باشد. آیا موزه‌هایی که امروز در مدارس و آموزشگاه‌ها راه افتاده‌اند، واقعا به مأموریت واقعی موزه‌ها پایبندند؟ به‌نظر می‌رسد پاسخ این سؤال هرچه باشد، اهمیت چندانی ندارد، چراکه در دوره گذار از تعریف‌های کلاسیک به سمت تعریف‌های تازه‌تر و جهانی‌تر، این‌بار این نهادهای آموزشی هستند که پیش‌قدم شده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.