|

دومین ترجمه از سرمایه در قرن بیست‌ویکم

کتاب «سرمایه در قرن بیست‌و‌یکم» نوشته توماس پیکتی به همت علی صباغی و محمدرضا فرهادی‌پور توسط نشر «کتاب آمه» منتشر شد. این کتاب که پرفروش‌ترین کتاب دانشگاهی دنیا در سال 2014 بوده است بحث‌ها و گفت‌وگوهای جدی و چالش‌برانگیزی را در محافل علمی و اقتصادی دنیا به همراه داشته است به‌طوری‌که از یک‌سو طیف قابل‌توجهی از متفکران و استادان اقتصاد و علوم اجتماعی نسبت به آن از خود همدلی نشان داده و در تأیید آن نوشتند و سخنرانی کردند و عده‌‌ای از متفکران اقتصادی و اجتماعی نیز بر آن نقد وارد کردند. بااین حال فارغ از اینکه با کتاب پیکتی موافق باشیم یا مخالف، باید اذعان کرد پیکتی بر مسئله‌‌ای به‌غایت مهم انگشت گذاشته است؛ توزیع ثروت جهانی و مسئله نابرابری. پیکتی در کتاب خود، که مبتنی بر داده‌های گوناگون گردآمده از بیست کشور و اقتصاد اصلی دنیا و بررسی سه قرن وضعیت ثروت و انباشت و توزیع سرمایه در این کشورها است، تأکید می‌کند جهان قرن بیست‌ویکم به‌تدریج درحال واردشدن به مرحله یا وضعیتی است که مشابه آن را در آستانه جنگ جهانی اول تجربه کرده بود؛ بدین‌معنا که شکاف بین بازدهی سرمایه و رشد اقتصادی کشور درحال تشدیدشدن است، وضعیتی که در آن صدک بالای درآمدی روزبه‌روز سهم بیشتری از ثروت جهانی را به خود اختصاص می‌دهد. وی هشدار می‌دهد که اگر کشورهای دنیا به این روند پیش‌رونده عمیق‌ترشدن شکاف بین بازدهی سرمایه و رشد اقتصادی بی‌‌توجهی کنند و طرحی نو در نیندازند، عن‌قریب است که جهان با شوک‌هایی سهمگین روبه‌رو شود که تبعات آن صرفا در سطح ملی و منطقه‌‌ای نخواهد بود. راهکاری که پیکتی برای تعدیل این نابرابری توزیع ثروت و نهایتا معتدل‌ساختن نسبت بازدهی سرمایه به رشد اقتصادی ارائه می‌کند، وضع یک سیستم مالیاتی پیشرفته است: مالیات بر درآمد تصاعدی. البته این راهکار از نظر پیکتی مستلزم ایجاد زیرساخت‌های اجتماعی و سیاسی و اقتصادی در سطح ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی است که مهم‌ترین آنها تأکید بر شفافیت مالی بین‌المللی است. به گمان وی در سطح ملی، جهان قرن بیست‌‌ویکم نیازمند نسخه جدید و به‌‌روزشده‌ای از دولت رفاه به نام «دولت اجتماعی» (social state) است که مقتدرانه و مسئولانه در توزیع ثروت و وضع مالیات تصاعدی و ایجاد شفافیت مالی عمل می‌کند. اما او خود اذعان دارد که درحال‌حاضر نه فقط مالیات تدریجی سالانه بر سرمایه ایده‌ای آرمان‌شهری است بلکه حتی مالیات تدریجی بر درآمد نیز در اغلب کشورها با مالیات قهقرایی جایگزین شده است. او پیشنهاد می‌کند با استفاده از مقررات و شکل‌هایی جدید از مالکیت عمومی - خصوصی و کنترل دموکراتیک سرمایه با درگیرکردن نمایندگان اتحادیه‌های کارگری در تصمیم‌گیری‌های شرکت‌ها با این روند مقابله شود. آیا می‌توانیم قرن بیست‌ویکمی را تصور کنیم که در آن سرمایه‌داری به‌صورتی صلح‌آمیز‌تر و پایدار‌تر درآید یا باید صرفا در انتظار بحران بعدی یا جنگ جهانی بعدی باشیم؟

اهمیت کار پیکتی کتاب سرمایه از چندین منظر بسیارمهم به شمار می‌رود. نخست آنکه همان‌طورکه پیکتی در سخنرانی و جلسه پرسش و پاسخی که اخیرا در برلین آلمان داشته، عنوان کرده است: وظیفه او مرکزیت‌بخشیدن به «پرسش توزیعی» در بحث‌‌های اقتصادی محافل دانشگاهی و اقتصادی دنیاست. وی با این کار ادعای دست تنظیمگر بازار را به چالش می‌کشد و معتقد است بدون دخالت تعریف‌شده دولت، شکاف نابرابری برای کشورها و دنیا دردسرساز خواهد شد. اهمیت دیگر این کتاب روش دسترسی پیکتی برای انجام پژوهشی با گستره‌ سه قرن است که در نوع خود جالب‌توجه است. وی در مقدمه کتاب خود صریحا بر اهمیت ادبیات و متونی چون سفرنامه‌‌ها و گزارش‌های افرادی که در اروپا در قرن هجدهم نوشته بودند تأکید می‌کند و از دل آنها مبتنی بر فرمول‌های بنیادی اقتصاد نسبت بازدهی سرمایه به رشد را محاسبه و البته در این راه از برخی مستندات مالیاتی اولیه و محدودی که وجود دارند استفاده می‌کند. وی معتقد است رمان‌های باباگوریو و الیور‌توییست ساخته و پرداخته‌ ذهن بالزاک و چارلز دیکنز نیستند بلکه پای در واقعیت دارند. اهمیت بنیادین دیگری که کار پیکتی را متمایز می‌کند همانا پایگاه داده‌های بالاترین درآمدهای جهان (world top income database) است که به او این امکان را داده است که روند توزیع ثروت و شکاف دهک‌ها و صدک‌ها و هزارک‌‌های درآمدی را همواره رصد کند. در اهمیت این پایگاه داده همین بس که پیکتی در مصاحبه اخیرش در لندن عنوان کرد: این پایگاه هفته‌به‌هفته به‌روز می‌شود و اگر هم‌اکنون دو سال بعد از نوشتن کتاب سرمایه بخواهم دوباره این کتاب را بنویسم یقینا باید ادعا کنم که براساس آخرین داده‌های این پایگاه شکاف درآمدی در جهان 2015 کمی بیشتر از جهان 2013 است و این تأییدی است بر ادعای من در این کتاب. پیکتی و تیم همکاران او در ۲۰ کشور جهان ازجمله کشورهای اروپا، آمریکا، کانادا، ژاپن، استرالیا، چین، هندوستان و آرژانتین، با استناد به بررسی آرشیو‌های مالیات بر درآمد و اوراق مربوط به مالیات بر املاک به این نتیجه رسیده که سرمایه‌داری به‌صورتی خودکار نابرابری‌هایی خودسرانه و ناپایدار ایجاد می‌کند که ارزش‌های شایسته‌سالاری را که جوامع مردم‌سالار بر آن بنا نهاده شده است، تضعیف می‌کند. به گمان او رشد بی‌سابقه اقتصادهای اروپا و آمریکا و کاهش نابرابری در این کشورها در سال‌های ۱۹۴۵ تا ۱۹۷۵ نتیجه‌ اعمال مالیات‌ بر درآمد و مالیات بر سرمایه به‌منظور بازسازی پس از دو جنگ جهانی بوده است؛ اما از اواسط سال‌های ۱۹۷۰ به بعد نابرابری درآمد‌ها در کشورهای مرفه به‌نحو برجسته‌ای افزایش پیدا کرده و درنتیجه در آغاز قرن بیست‌ویکم، ما در همان موقعیت پیشینیانمان در اوائل قرن نوزدهم قرار گرفته‌ایم. اگر «نرخ بازگشت سرمایه» از «نرخ رشد اقتصادی» بیشتر باشد- که پیکتی نشان می‌دهد هست- آنگاه در درازمدت نابرابری افزایش خواهد یافت. برخلاف ادعای طرفداران نظریه بازار آزاد، اگر سرمایه‌داری به حال خود رها شود و دولت یا نهاد غیربازاری دیگری در تنظیم آن دخالت نکند، نیرویی تأثیرگذار و ساختاری وجود نخواهد داشت که کمک کند تا ثروت خلق‌شده از بالابه‌پایین سرریز شود و بالطبع از شدت نابرابری درآمدی کاسته شود، بلکه کاملا برعکس، نیروهای ساختاری‌ای که کمک کرده‌اند تا نرخ بازگشت سرمایه از نرخ رشد اقتصادی پیشی گیرد، همچنان میزان نابرابری را تشدید خواهند کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.