|

اهمیت خاطره‌نویسی

کریم ارغنده‌پور

بخشی از مطالعات من مختص خاطره‌خوانی است. خاطره‌نویسی و خاطره‌خوانی از جذاب‌ترین ژانرهاست اما اجازه می‌خواهم در همین ابتدا صریحا بگویم ما ایرانی‌ها در این زمینه حرفه‌ای نیستیم. بسیاری از آنان که خاطره‌هایشان را می‌نویسند - هرچند خودشان محبوب و موقعیتشان مهم باشد- از چند نکته غافلند: یا خاطره‌ها را با مقاله و نصیحت و مطالب خشک و جدی می‌آلایند که از هدف اصلی خاطره‌گویی دور می‌افتند یا از آن طرف بام می‌افتند و خاطره‌ها را آنقدر شخصی می‌کنند که مخاطب با آن احساس بیگانگی می‌کند. یا از همه بدتر اینکه بخش‌هایی از خاطراتشان را نه برطبق واقعیت بلکه بر اساس آنچه تصور می‌کرده‌اند بهتر بود رخ می‌داد، می‌نویسند! اینها به یک سو، مسئله اساسی توجه به روش و اسلوب خاطره‌نویسی است که چنانچه مورد توجه قرار نگیرد، همه متن را از جذابیت و کارکرد می‌اندازد. اساسا در واقعیت ممکن نیست کسی که خودش خاطره‌خوانی نکرده، بتواند خاطره‌نویس خوبی باشد. همان‌طور که کسی که شعر نخوانده، نمی‌تواند شعر بگوید و قس‌علیهذا. هدف از خاطره‌نویسی این است که بر زوایای تاریک تاریخ نور می‌اندازد و آن را روشن‌تر و دردسترس‌تر می‌کند و ثانیا امکان تجربه‌آموزی مستقیم را به دیگران می‌دهد. کسی که کتاب خاطراتش از این اهداف دور است، مخاطب را از خواندن خاطراتش خسته و دلزده و پشیمان می‌کند. در هفته گذشته کتاب خاطرات هوشنگ مرادی‌کرمانی را خواندم و لذت بردم. پیش از آن اما، کتاب خاطرات یکی از نویسندگان معاصر را خواندم و جز تأسف در وجودم برنینگیخت. او نویسنده متوسطی است ولی حالا باور دارم حتما خاطره‌نویس ضعیفی است. از من ایراد نگیرید که اسم نمی‌آورم، نکته‌ام شخصی نیست بلکه می‌خواهم از طرح آن نتیجه کلی‌تری بگیرم. باری! همان 50 صفحه اول خاطراتش کافی بود که بتوانم بقیه‌اش را حدس بزنم: «من آنم که رستم بود پهلوان!» یا: «از ابتدای خلقت همه پیش‌بینی‌هایم درست از آب درآمده منتها کسی به آنها توجه کافی نکرده!» و دست آخر هم تعداد زیادی عکس همراه با افراد نام‌آور و اماکن ایرانی و خارجی با زیرنویس: «من با برج ایفل» یا: «من و فلانی!» (که اماکن و اشخاص معروف در عکس از نظر نویسنده، حاشیه حضور او محسوب می‌شدند!) اینها واقعا به درد چه‌کسی می‌خورد؟ که چی؟! اینها جز شخصی‌کردن خاطرات است؟ یکی از منابع اصلی رازگشایی تاریخ صدسال گذشته ما، دقت در خاطرات و سفرنامه‌ها و مطابقت‌دادن وقایع با هم است. خاطره‌خوانی و خاطره‌نویسی برای ارتقای مدیریت، سیاست، اقتصاد و فرهنگ لازم و ضروری است و به همین ترتیب باید این ژانر جدی گرفته و تقویت شود. هم باید خاطرات بیشتری از کشورهای دیگر خوانده و درباره آنها بحث شود و هم در داخل، افرادی که تجربه نابی دارند، وظیفه اجتماعی و اخلاقی دارند که با نوشتن خاطراتشان آنها را با بقیه به اشتراک گذارند و امکان بهره‌مندی جامعه و به‌ویژه نسل‌های آینده را از تجارب خود فراهم کنند ولی این ضرورت، نهایتا باید به شکل مطلوبی عرضه شود. قابل درک است که افرادی در موقعیت‌های عالی - مثل برخی سیاست‌مداران، تکنوکرات‌ها یا قهرمانان ورزشی- نتوانند خودشان خاطراتشان را خوب بنویسند. افرادی در این موقعیت‌ها در کشورهای دیگر معمولا نویسندگان قابلی استخدام می‌کنند تا خاطراتشان را برایشان به شکل حرفه‌ای بنویسند. این نه‌تنها نقطه‌ضعف نیست بلکه مسئله‌ای پذیرفته‌شده است. فکر می‌کنم رسانه‌ها و جامعه مدنی هم ضمن تشویق افراد به خاطره‌نویسی خوب، باید آنها را از شبه‌خاطره‌نویسی ضعیف پرهیز دهند تا مسئله لوث نشود. ضمنا شایسته است فضای آکادمیک هم توجه بیشتری به مجموعه خاطرات بکند تا واقعیت‌ها از لابه‌لای کتاب‌ها برکشیده و به استنادهای علمی معتبر و راهگشا تبدیل شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.