|

در نقد «همه‌چیز می‌گذرد؛ تو نمی‌گذری»

مونتاژ کلامی غافلگیرکننده

ستاره جاوید

کاریزمای نهفته در عنوان «همه‌چیز می‌گذرد، تو نمی‌گذری»، آن‌قدر هدایت‌کننده است که برای روزها روی ذهن، گیره شود و دست‌آخر، هر مخاطب علاقه‌مند تئاتری را به سالن بکشد تا ببیند «محمد چرمشیر» در غافلگیری دیگری که توسط «رضا بهبودی»، کارگردانی و بازی شده، چه حادثه‌ای را با مخاطبش سهیم شده است. تمام نمایش با تک‌پرسوناژ و حدیث نفس او که در قالب جذاب مونولوگ برای مخاطب بازی می‌شود؛ پیش می‌رود. چرمشیر در این هجو عاشقانه، آسمان و زمین را به‌هم دوخته و حسرت یک عشق ازدست‌رفته را با زبان اگزجره‌‌شده «کلام» و رگه‌های پنهانی از زبان «بدن»، برای تماشاگر مجسم کرده است. هجو کلامی که در این «آسمون - ریسمون» روایت می‌شود، با سرعتی مختص همین قرن و همین آدم‌ها که برده سرعت تکنولوژی و عبور تشویش‌آور و بی‌برگشت زمان شدند، به سبک یک نویسنده نوگرا و نواندیش همچون چرمشیر مونتاژ شده است. تمام ستارگان هالیوود، بالیوود در اشتراک نسبی یا سببی با ستارگان تاریخ، سوپراستارهای جنگ و ابرمردان و ابرزنان آفرینش از حضرت آدم تا حضرت مسیح و حادثه «11سپتامبر»، به بهترین شکل ممکن در درامی متفاوت به زندگی قهرمان داستان - که نابینایی ا‌ست در تنهایی خویش- گره می‌خورند و ربط پیدا می‌کنند. درست در همین عرض‌اندام عجیب‌وغریب کلمات و ارتباط غیرمنطقی و درعین‌حال منطقی‌ای که چرمشیر میان قهرمانان قصه‌اش خلق کرده، می‌توان نقطه قوت نمایش را جست‌وجو کرد. چینش کلمات برای ربط‌دادن داستان‌ تک‌پرسوناژ نمایش به مستندهای تاریخی، روایت‌های عشقی یا رخدادهای اجتماعی و سیاسی که با جان‌مایه طنز و دلبری خاص چرمشیر روایت می‌شود، بسیار جذاب و بامزه است که ناخودآگاه نمی‌توانی با پرسوناژ نمایش همراه نشوی و به دنیای او سفر نکنی. نقطه قوت مونولوگ که با هنر بازی و سادگی «رضا بهبودی» در صحنه همراه است، در قدرت تصویرسازی مهیجی است که در ورای این واژه‌ها، در ذهن تماشاچی فوران می‌کند. داستان‌ها و سوپراستارها به‌قدری با نخ غیرمنطقی منطق به‌هم وصل شده‌اند که فقط دوست داری مونولوگ را ضبط کنی و بعد بنشینی پیاده کنی و از خودت بپرسی که چه اتفاقی افتاده است. فضا تخیلی و فانتزی است. کلام مستندی به‌شدت هجوآمیز، اما پرمحتواست. صحنه، ساده و سیاه است؛ درست مثل دنیای عاشقانه‌ عاشقی تنها و نابینا که در حسرت عشقی دور، نفس می‌کشد و زندگی‌اش را به زبان کلمه و تصویرسازی که در ذهن مخاطب ظهور می‌کند، روایت می‌کند. فلسفه عاشقانه چندلایه‌ای که در این متن گیرا نهفته است برای مخاطب هم آشناست و هم غریبه. مخاطب به‌نوعی در پس این «بازی‌ بی‌رحم کلمات»، خودش را می‌بیند و عشق کهنه‌ای که هرچه می‌گذرد، زنده و زنده‌تر می‌شود؛ مخاطب با این عشق درگیر می‌شود. عشقی که هرچه زمان می‌گذرد و تاریخ دگرگون می‌شود و زمان می‌شکند و به عقب یا جلو می‌تازد، بازهم زنده است و در قلب عاشق، زنده‌تر و حسرت‌بارتر؛ عشقی که هم تازه و هم کهنه است. به اعتقاد بابک احمدی، «فرم واقعی فلسفه، تک‌گویی است و یک فیلسوف دانسته‌های خود را می‌گوید، در حالی که ما در تئاتر، چیزی به‌عنوان مونولوگ نداریم. مونولوگ در مقابل دیالوگ، به نحو بهتری بیانگر منطق آدمی است»؛ با تکیه بر این تعبیر و با استناد به اتفاق شگفتی که در این نمایش شاهدیم، باید گفت چرمشیر با این مونولوگ که سرشار از دیالوگ‌های ذهنی تک‌پرسوناژ عاشق نمایش است، خیلی خوب توانسته منطق مدرن ذهنی خود را با زبان طنز که به هجو نزدیک می‌شود، برای مخاطب عریان کند. نقطه قوت دیگر نمایش، مینی‌مالیسم تلخی است که در طراحی صحنه به‌خدمت گرفته شده است. یک جعبه پیتزا، یک بطری آب که بهبودی، خیلی بجا و به‌موقع از آن بازی گرفته و هم گلویی تازه و هم بازی خود را تکمیل می‌کند، در کنار یک دست لباس ساده و معمولی که مردی نابینا پوشیده و در پارانویای ذهنی خود، درام را ورق می‌زند و مخاطب را به عقب‌وجلو می‌برد؛ به زمان دایناسورها، به زمان انسان‌های نخستین که موتور وسپا سوار می‌شوند، همه به فضاسازی نمایش کمک کرده است؛ فضاسازی‌ای که مناسب تلخی نهفته در هجوی است که هم می‌خنداند و هم زخم می‌زند. مونتاژ کلامی غافلگیرکننده‌ای که در این هجو عاشقانه به مدت 50 دقیقه برای مخاطب روایت می‌شود، هم در نوع خود قابل‌نقد است. مونولوگ که سرشار از دیالوگ و حس زندگی و تصویر است، به‌تندی توسط بهبودی بازی می‌شود. کلمات و جملات گوناگون از اخبار مستند تاریخی، سیاسی و اجتماعی در مونتاژی هنری و طنازانه با زندگی سوپراستارها و تک‌پرسوناژ داستان میکس‌شده و درنهایت، هجوی دراماتیک و ماندگار خلق کرده است. در ظاهر، هجو تهی از هر مفهومی جلوه می‌کند که گویی رسالتی جز خنداندن مخاطب و خوب‌کردن حال خراب او ندارد. اما هرچه این هجو کلامی شاد، اما غمگین پیش‌وپیش‌تر می‌رود، اندوهی مستتر که در خود همه‌چیز دارد، بر شانه‌های مخاطب می‌نشیند؛ اندوهی مستتر در پشت نقاب شادی که نداشته‌های آدم را به‌یادش می‌آورد؛ اندوهی مستتر که داعیه نقد اجتماعی و اتفاقا نقد سیاسی را دارد و خیلی خوب و حساب‌شده، حسرت یک عشق ازدست‌رفته دور را احیا می‌کند؛ حسرت از دست‌رفتن «شیوای مریخی محبوب من» را که از عشقی فراانسانی روایت می‌کند و بر ذهن و قلب مخاطب زخم می‌زند؛ اندوهی مستتر که در پشت قهقهه تماشاگران جاخوش می‌کند و از دعوای الیزابت تیلور با خواهر قهرمان داستان، تا «من وکیلم» پاپ بندیکت همه‌وهمه برای خلق درامی فانتزی و درعین‌حال هجوی متفاوت و عاشقانه، قد می‌کشند و عرض‌اندام می‌کنند؛ هجوی که روی ذهن، گیره می‌شود و داغ یک عشق دور ازدست‌رفته را زنده می‌کند؛ عشقی که حتی اگر زندگی منقلب شود و بگذرد، هرگز نمی‌گذرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.