گفتوگو با رضا بهبودی، کارگردان و بازیگر نمایش «همهچیز میگذرد، تو نمیگذری»:
میتوانستم دستکم یقه خودم را بگیرم
رضا آشفته
نمایش «همهچیز میگذرد، تو نمیگذری» نوشتهای از محمد چرمشیر است که با بازی و کارگردانی رضا بهبودی در تالار موجنو اجرا میشود و تاکنون استقبال چشمگیری از آن شده است و به مدت یکماه دیگر از جمعه یکم خرداد اجرایش تمدید و هرشب ساعت 19 به تماشا گذاشته میشود. این نمایش برای اولینبار شش سال پیش در جشنواره مونولوگ لیو اجرا شده است. رضا بهبودی، فارغالتحصیل کارگردانی تئاتر از دانشکده سینما تئاتر است، اما سالهاست که در مقام بازیگر در تئاتر، سینما و تلویزیون مطرح شده و به عبارت بهتر، این اولین تجربه حرفهای او در مقام کارگردان است که این هم برای خود، موفقیتی بهشمار میآید. با بهبودی درباره تجربههای کارگردانیاش گفتوگو کردهایم:
فکر میکنم با توجه به اینکه تحصیلاتتان در رشته کارگردانی در دانشکده سینما تئاتر بوده است و در سال 76 فارغالتحصیل شدهاید، برای اجرای عمومی، دیر وارد عمل شده باشید، علت خاصی دارد که بیشتر در حوزه بازیگری بودهاید؟ خودم برای شروع هر مورد تازهای در زندگیام، زیاد آدم عجولی نیستم و بهطورکلی سعی میکنم به یک استاندارد قابلقبول رسیده باشم که بتوانم خودم را محک بزنم. به همین دلیل در دوره دانشجویی هم عجول نبودم و دلم میخواست برای کارگردانان بیشتری بازی کنم و حتی برای دانشجویان همدورهای و حتی سال پایینی، برای آنکه از آنها نکات بیشتری را برای کارکردن بیاموزم. اما وقتی پایاننامهام را گذراندم، فکر کردم پس از کلی اتودکردن در دوره دانشگاهی و کارهای دیگری که بیرون از آنجا انجام دادهام، حالا نوبت آن است که بشود به شکل حرفهای کار کنم و دستکم پایاننامهام نوبت اجرای عمومی در تالار مولوی بگیرد. پایاننامهات چه بود؟ در پهنه دریای اسلاومیر مروژک. من این اجرا را الان یادم آمد که دیدهام و بهنظرم، یکی از بهترین اجراهایی است که از این متن دیدهام. نظر لطف شماست، بهنظرم در حیطه کارهای دانشجویی، از استانداردهای لازم برخوردار بوده و اگر 10 تا 15 اجرا در تالار مولوی میگرفت، به جایی برنمیخورد. در آن سالها از سیاستهای تالار مولوی، اجرای کارهای برگزیده دانشجویی و پایاننامههای برتر دانشجویی بود، چرا اجرا نشد؟ مدیریت وقت گفتند این نمایش در اولویتهای این تالار نیست و با سیاستهای ما همخوانی ندارد. البته به همین سادگی هم نبود، چون استاد راهنمایم عقیده داشت این نمایش را در سال 58، کار کردهایم و در آنجا، کوچک نمیتواند بزرگ را بخورد. من هم صاف در چشمهایش نگاه کردم و گفتم دیدی کی، کی را خورد؟! اما شاید در بحبوحه انتخاب سید محمد خاتمی در خرداد 86، جایی برای این نمایش هم نبود و اجرایش چندان نرمال نبود بنابراین بهنظر دستاندرکاران مولوی، که نام بسیار عزیزی هم بر این تالار نهادهاند که آدم دوست دارد حتما در آنجا نمایش اجرا کند، متأسفانه باعث ذهنیت تلخی از آن فضا در خاطرم شدند. واقعا افسرده شدم، بهمدت یکسال و همینطوری در تهران میگشتم و نمیدانستم بعد از پایاننامهام، دقیقا باید چهکار کنم. تا اینکه هشت سال از صحنه و بازیگری هم بهدلیل مشکلاتی که اینجا جای گفتنش نیست، دور شدم. حتی از تهران هم خارج شدم تا اینکه در سال 82 دوباره به تهران و عالم بازیگری برگشتم و در انتظار گودو، کار علیاکبر علیزاد را در سال 83 اجرا کردیم. از آن موقع تا سال 85، همه تمرینها مثل دوران دانشجویی بود که در سال 85، مدهسنمدار (از نویسنده آرژانتینی) را برای شرکت در جشنواره بانوان کار کردم. متأسفانه آن هم به دلایلی اجرای عمومی نشد. بعد هم در گروه لیو تصمیم گرفته شد که اجراهای جمعوجور مثل مونولوگ گرفته شود و من هم خواستم در این مورد خودم را محک بزنم و دوباره فرایند تازهای پیشِرویم قرار گرفت. چرا «مدهسنمدار» اجرا نشد؟ بههرحال اجازه اجرا وجود نداشت؛ همانطور که «در پهنه دریا» در زمان خودش به دلیل سیاستهای حاکم قابلاجرا نبود. از این اگرها به قول فرزانگان، چیزی درنمیآید، مگر چیزی در عالم تئوری استانیسلاوسکی که اگرِ طلایی باشد. من احیانا نمیتوانستم به بهترین نحو اجرا کنم. جایی در یکی از مصاحبههای اسکورسیزی میخواندم که میگفت: وقتی فیلم اولم را میساختم، ایده فیلم دومم را پیدا کردم و وقتی فیلم دومم را میساختم، ایده فیلم سومم را پیدا کردم و وقتی فیلم سومم را میساختم، ایده فیلم چهارمم را پیدا کردم و وقتی فیلم چهارمم را میساختم، تازه فهمیدم که کارگردان هستم. متأسفانه هنوز فرصت پیدا نکردهام که بفهمم کارگردان هستم یا نه، چون مسیر درست حرفهای را طی نکردهام و این فرصت در اختیارم نبوده است؛ بنابر سیاستها و اولویتهایی که دوستان به دلخواه و بنابر شرایط، تعیین میکنند. کارگردان باید ثمره کارش را در بازخورد با مخاطب دریابد و اگر این رویارویی مستقیم انجام نشود، دیگر دستودلش بهکار نمیرود. اما وقتی آلوده تئاتر شوی، دیگر برایت بازیگری و کارگردانی فرقی نمیکند، دوست داری عاشقانه در فضا باشی و به دور از این داستانها، کارت را ادامه دهی. حالا چه برداشتی از این دورافتادن از اصل خویش داری؟ در خودآگاهم داستان اینگونه بود که گفتم و شاید دلایل دیگر هم بوده که مانع از کارکردنم شده و دستودلم واقعا از کارکردن لرزیده و شاید ترسهایی هم در من بوده که مانع میشده است. شاید هم هنوز کاربلد نبودهام و چیزهای دیگری... . اگر این مسیر بعد از دانشکده- صحبت از 18 سال پیش است- گامبهگام ادامه داشت، این پروسه پربارتر میشد. حالا در اجرا همهچیز میگذرد، ... با مخاطب مواجه شدهاید و دارید هر شب ارتباط مستقیم میگیرید، بهنظرتان الان چقدر کارگردان هستید؟ سخت است اینکه بخواهی درباره خودت حرف بزنی و این، کار دوستان منتقد است که راحتتر میتوانند درباره اجراها و هنرمندان نظر دهند. زمانی که میخواستیم در شش، هفت سال پیش مونولوگ کار کنیم، به لحاظ متن، دچار فقر بودیم و در حیطه ترجمه و تألیف، این نوع متون بسیار اندک بود. برای مثال؛ پیش از صبحانه (یوجین اونیل)، قویتر (استریندبرگ)، در مضرات دخانیات (چخوف) و یکی، دو تا متن خوب هم از نویسندگان وطنی. همچنین بهطور عمده، مونولوگ جایگاهی در شکل حرفهایاش نداشت. آن سالها متن اهانت به تماشاگر (پیتر هانتکه) ساختار نوین و جذابی داشت و در دوره دانشجویی اجرا میشد. در آن زمان، اساسا مسئلهام بازیگری در متن مونولوگ بود. آنموقع همه بهدنبال جذابکردن متن مونولوگ بودند و رویکرد به متن این بود که بسیار تازه، کار میکردند و مدام نور را عوض میکردند یا مدام دغدغه میزانسن داشتند یا اینکه به شکل بازیدربازی کار میشد. اینها الگوی رایج و کلیشه آن زمان بود؟ بله، همینطور است. در آن زمان، وقتی این متن از محمد چرمشیر بهدستم رسید، اعتراف میکنم همین مسیر را طی کردم و سه ماه طول کشید با عبور از کلیشههای مرسوم که در آن تعدد شخصیتها را باید بازی میکردم و بنابر اتودهای کارگردانی توانستم در جهان متن آنچه باید را پیدا کنم. این متن هم هذیانگویی و آشفتگی محض بود و جهان غریبی را مطرح میکند. من از کلیشهها شروع کردم، اما در آن نماندم و خواستم به مرحله خلاقه بروم. مثل یک آرتیست همه راهها را رفتهام و هنوز کاغذها و یادداشتهایم هست که خیلی از چیزها، خوب به کار نمیچسبید و کنارش میگذاشتم. اعتراف میکنم که میترسیدم از پس این متن عجیب برنیایم و مانده بودم با این مونولوگ چه کار کنم. طی فرایندهایی شخصی -روانی و درونی- کوتاه آمدم و از ترسم عبور کردم و دیدم همین حالت، بهترین حالت برای اجرای این مونولوگ است که درحالحاضر میبینید. بعد از شش سال، هنوز هم به ایده جدیدتری نرسیدهام و جلوتر از این نرفتهام. مدام دنبال این بودم که از میزانسنهای تکراری و کلیشهای دور شوم. در مقام کارگردان، از خود میپرسیدم چه کردهای؟ فکر نمیکنم کارگردان بخواهد خود را در اجرا نشان دهد. با دوستان بارزی کار کردهام و کارگردانی، صدای اثر است و اگر صدای هر عامل دیگری مثل بازیگری، نور، آکسسوار، لباس و... دربیاید، این دلیلی برای کارگردانی بهتر است. چگونه است خودت در متن مونولوگ وسوسه شدهای که بازی کنی؟ بازیگر خودخواهی هستم و بازیگران دلشان میخواهد همیشه نقش خوب متن را خودشان بازی کنند. از این نکته، بیرون از حالت شوخی و جدیاش باید بگویم وقتی در گروه لیو تصمیم گرفتیم که مونولوگ کار کنیم، من هم خواستم از این مجال استفاده کنم و این فرصت را از دست ندهم. در ضمن، بچههای دیگر یا درگیر کار خودشان بودند یا اینکه برای دوستانشان بازی میکردند و بهسختی میشد یک بازیگر را پیدا کرد که بشود او را با زمان و برنامهای که در نظر داشتی، وفق داد که بشود کاری کرد. من دوست داشتم صبح تا غروب تمرین کنم و حتی در خانه و خیابان هم متن را میخواندم و از هر فرصتی استفاده میکردم تا متن را تمرین کنم. اینطوری میتوانستم دستکم، یقه خودم را بگیرم که تمرین بیشتری انجام دهم. اینها درمجموع موجب شد که خودم بازی کنم. نظارت بر بازی را چگونه انجام میدادی؟ در تمرینهای خارج از خانه، از دستیارانم میخواستم بازی را ببینند و نظر دهند. دستیارم، پدرام شریفی، کمکهای زیادی کرده. همچنین سه، چهار روز مانده به جشنواره مونولوگ برای اهالی گروه لیو آن را اجرا کردم و از نکتههایی که دوستان مطرح کردند، استفاده کردم و اینگونه توانستهام بازیگریام را مدیریت کنم. این نگاه موجز که همه طراحی به یک صندلی خلاصه شده است، از کجا میآید؟ هر ایدهای باید جذابیتهای خودش را بعد از مدتی برای کننده کار نشان دهد که بازیگر و کارگردان، آن را حفظ کنند. من هر ایدهای که برای طراحی بهنظرم میرسید، واقعا نمیماند. یعنی جذابیت آنی داشت و از بین میرفت؟ آنی نبود! برای دو، سه روز بود و بعد آن را از دست میدادم، چون بهدنبال ایده بهتری میگشتم. از همان دوره دانشجویی هم، همینطور بوده که دلبسته هیچ ایدهای نمیشدم و حتی در زمان ارائه پایاننامهام، حس کردم پس از دو ماه هنوز نکتهای دارد اذیتم میکند و باید حذفش کنم. این روحیه را دارم که کارم را مدام بررسی کنم و این کار را کردم. در این کار از چه چیزهایی عبور کردهای؟ بهدنبال ارائه یک اجرای نو بودم و خیلی راحت از کلیشههایی مثل صداسازی و بازی در بازی عبور کردم و مساله دیگر، این بود که نمیخواستم در کارم طوری میزانسن بدهم که نشان دهم کارگردانی کردهام. بنابراین خود متن، لازمه اجرایم شد و دیگر، بازیگر نمیخواهد بازی و فعالیت جانبی کند؛ یک اینکه او نابیناست و باید در جهان ایمن قدم بزند. این اصرار بود که بایستد و زیاد جنب نخورد. دوم اینکه وقتی کمتر تکان میخورد، حواس تماشاگر را با این رفتارها پرت نمیکند و اجازه میدهد تماشاگر تخیل کند. او در ذهنش این حرفها را اجرا میکند. او به جهان تاریک راوی از طریق این جهان ورود میکند و جهان رنگارنگی را بهوجود میآورد. بنابراین ترجیحم این شد که بازیگر بهصورت محدود، فعالیت کند و اجازه دهد تماشاگر تخیل کند و خودش جهان متن را بسازد و کمتر از مؤلفههای بیرونی استفاده کند. این از خود متن میآید که اینگونه کار شود. من اینگونه میتوانستم کاری تازه را انجام دهم و دیگر اصراری نورزم که طور دیگری کار کنم. پس اتکا و فهم متن، کمک زیادی به کارگردان میکند؟ بله، بعضی از شاگردانم تلاش میکنند کار تازهای را بهاصطلاح انجام دهند و برای مثال، بخشهایی از متن مروژک را با متن بکت و استاد بیضایی کولاژ میکنند و این شلم شوربایی که برایش هم شش ماه زحمت میکشند و درواقع، به هیچ اجرائی نرسیدهاند و این کار اصلا هم متفاوت نیست. ستون فقرات آن متنها، اجازه نمیدهد که از ایندست کارها کنند. اگر متن را صاف و ساده بفهمیم و آن را درست اجرا کنیم، راه درست را رفتهایم. هر متن، لحظه شگفتانگیزی دارد که با تمرین، میشود به ادراک درست از آن لحظه برسی. به جای آن نباید بهدنبال ارائههای بیفایده و تصنعی بروی و اینگونه سعی کنی که نشاندهی کارت کارگردانی شده است! باید ببینی ستون فقرات متن جوابگوی چنین حرکاتی است یا نه. مطمئنا اگر نشود، ممکن است دیسک کمر بگیرد! بنابراین شما به اقتضای بازی و طراحی صحنه، حتی در دیگر عناصر مثل نور و موسیقی هم اتکایتان به یک وضعیت مینیمال است؟ در این متن از آدمهای مختلف و از فرهنگهای مختلف گفته میشود. زمان از دوره روسیه تزاری است تا دوره معاصر و دکتر مصدق خودمان و تا آیندهای که نمیدانیم چه زمانی است و از لحاظ زمان و مکان، در جهان راوی حضور دارد و همه سلاحهای خودشان را میآورند که در وضعیت ادراکی مخاطب تأثیرگذار باشد. وقتی شما از تزار نیکلاس دوم میگویی، هم موسیقی و هم آکسسوار آن دوره تداعی میشود. همچنین ملکه الکساندر که دامنش را باز کرده و به صورتش پوست خیار زده و یکیک صحنهآرایی و طراحی لباسها که در ذهن تداعی میشود. وقتی میگوید آقام لچک میزند به صورت الیزابت تیلور. آقام ایرانی و تیلور انگلیسی است و باید تماشاگر، لچک و دامن پفپفی ملکه الکساندر را تصور کند. همه این افراد، ویژگیهای حیاتی متفاوت دارند. دکتر مصدق تداعیگر ژستهای روانی و رفتاری متفاوتی است. من اگر بخواهم اجرا کنم، بهدنبال آن تخیل خاموش نخواهم رفت، بلکه بهدنبال فعالسازی عنصر تماشاگر برخواهم آمد که اجرایم را اینگونه کامل میکنم. نامی از هر خواننده پاپ و قدیمی، بیانگر خاطرات و حس نوستالژیک است، بنابراین حتی نمیخواهم بخشی یا قطعهای از موسیقی قدیمیها را برای تماشاگرانم پخش کنم چون گذاشتهام خودش در آن لحظه، قطعه دلخواهش را بهیاد آورد. چنانچه نام پاپاراتی و عهدیه، دوگونه موسیقی و طرفداران متفاوتشان را نسبت به عنوانشدن این نامها، تحریک میکند. به همین طریق اولی از آنچه تخیل مخاطب را محدود کند، پرهیز کردهام و به آنها حق دادهام خودشان تصور کنند برای همین، از دادن مصداق معلوم دوری جستهام. این نوع برخورد، جهان متکثری را پیشِروی مخاطبانم قرار میدهد و اینگونه از تکصداییشدن دور میشویم و مانند نظر باختین، جهانی چندصدایی را خلق میکنیم. ما آگاهانه و به نفع تماشاچی، از این موارد پرهیز کردهایم، با ارجاعات مشخص و دادههای شخصی، موافق نبودهام. آیا این نوع مواجهه با مخاطب، از ابتدا مشخص بود که باید خودش جهان نمایش را تکمیل کند؟ در حقیقت، از ابتدا مشخص نبود، بلکه در حین تمرین، خودم دچار ابهاماتی شدم و بعضی نکات را از خود متن گرفتم و بهمرور دریافت کردم. بعد از شش سال دریافتهام لحظههایی هست که قبلا دریافت نکرده بودم. واقعا سخت است که بگوییم این متن یا فلان متن را برای چه مخاطبی میخواهیم کار کنیم. من نمیدانستم مخاطبم کیست، اما بهمرور پی بردم این متن برای مخاطبی اجرا میشود که باید فرهیخته و باسواد باشد؛ باید از تاریخ جهان باخبر باشد و از سینما، سیاست و موسیقی آگاه باشد. او باید بتواند ارتباط این آدمهایی را که از آنها نامبرده میشود، بفهمد. اگر تماشاگر حافظه تاریخی ندارد یا اهل مطالعه نباشد، این ارجاعات برایش ناشناخته میماند و اجرا، دیگر برایش جذابیتی نخواهد داشت. برای مثال بگویم، شش سال پیش ریاکشن تماشاگر به برجهای دوقلو، با مطرحشدن این مسئله درحالحاضر کاملا متفاوت بود. این واقعه عجیب و سرنوشتساز برای کل دنیا متفاوت بوده است، اما کسی که 11سپتامبر را نشنیده باشد و دغدغهاش نباشد، اصلا واکنشی به آن نشان نخواهد داد. بنابراین نمیتوانم خیلی باصراحت هر نکتهای را نشان دهم و بخواهم بیشتر بازیاش کنم، چون بهقولی حتما تماشاگر متوجه ارجاعات خواهد شد. اجرا در یک تالار ناشناخته چگونه است؟ تالار موج، تازهتأسیس است و خیلیها هنوز اینجا را نمیشناسند. بههرحال، دو مرکز عمده تئاتری، یعنی تئاترشهر و ایرانشهر، در مرکز شهر واقع هستند و مردم کمتر به جاهای دورتر و ناشناختهتر میروند. از سوی دیگر، متن هم مونولوگ است و کمتر کسی به اینگونه نمایشی علاقه نشان میدهد، اما با وجود این تماشاگران هر شب این سالن را پر کردهاند و این جای خوشحالی دارد. همچنان دوست داری بعد از این تجربه، قاطعانهتر کارگردانی کنی و اگر نظرت مثبت است، با کدام متن میخواهی ادامه دهی؟ صمیمانه بگویم اصرار بر هیچچیزی ندارم، اما اگر فکر کنم که زمان کارکردنم رسیده باشد، حتما مده سنمدار، را کار خواهم کرد و به قول اسکورسیزی، دوست دارم آنقدر کار کنم تا به مرحلهای برسم که دیگر کارگردانبودنم را باور کنم. قصدم این نیست که پا در کفش دیگران کنم و اگر ضعفی هست، اهل کار، مرا میبخشند و اما من بنابر تحصیلات دانشگاهی، حس میکنم بهتر است به کار اصلیام که کارگردانی است، در کنار بازیگری توجه نشان دهم. بههرحال، کارگردانی هم دغدغهام است و دوست دارم متنهایی را اجرا کنم که حتی از دوره دانشگاه دغدغه اجرایشان را داشتهام. بنابراین اول، کارهای بساماننرسیده را به نتیجه برسانم، بعد سراغ متنهای دیگر بروم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.