حسینعلی معمار و نوادگانش در اکسپو
علیرضا امتیاز
ناصرالدینشاه قاجار هنگامی که به پاریس میرود تا از «اکسپوزیسیون» 1878 بازدید کند، در دفتر خود چنین مینگارد: «نزدیک عمارت چین و ژاپن، عمارت ایران است که حقیقتا از همه بهتر بود؛ استاد حسینعلی معمار خویش حاجی ابوالحسن ساخته است، خودش هم حاضر بود... اگر وضع دالانهای توی اکسپوزیسیون و جواهرات نفیسه و اشیایی که صدهزار تومان قیمت و ارزش دارد و غیره و غیره را بنویسم و شرح بدهم باید یک کتاب علیحده به قدر شاهانه به دست گرفته و مدتی که اکسپوزیسیون برپاست همه روزه از صبح الی صبح دیگر متصلا باید بنویسم... این عمارت (عمارت ایران) را شبیه به برج عشرتآباد ساختهاند، همان مرتبه اول یعنی حوضخانه کاشیکاری در مرتبه تحتانی است که حوض مرمر دارد و آب از آن میجهد بعد پله خورده بالا میرود. روی حوضخانه اتاق آینهکاری مقرنس بسیاربسیار خوبی ساختهاند. پنجرهها و درها همه از ایران آوردهاند. توی دالانها و قسمتهای اکسپوزیسیون از قسمت انگلیس، فرانسه و... از همهجا رد شدیم و گذشتیم تا به قسمت ایران رسیدیم. قدری آنجا نشستیم، متاعهای خوبی داشت، حتی تمبک خاتم و کمانچه و ... . یک تمبک را 40 تومان خریده بودند. زریهای اصفهان، پارچههای یزد، کاشان و غیرهوغیره... خیلی متاع ایران اینجاها مرغوب است و به قیمت اعلی میخرند».گویا پس از 137 سال، هنوز حوضخانه مرتبه تحتانی و جهش آب از آن و آینهکاری مقرنس طبقه بالا، برای نوادگان استاد حسینعلی معمار جذابیت دارد. معمار ایرانی در طول صدوچندسال گذشته نتوانسته بود حکایتی بیشتر از آنچه حسینعلی معمار روایت کرده بود، بگوید. گاه مشابه برج عشرتآباد را در پاریس ساخته و گاه برجکهای کاشیکاری اصفهان را در مونترآل و گاه تختجمشید را در ژاپن و گاه کاریکاتور سیوسهپل را در شانگهای؛ همگی مزین به آینهکاری و حوض. ولی پاویون ایران در اکسپوی 2015 میلان، روایت دیگری دارد. برای نخستینبار پس از 137 سال، معمار ایرانی توانسته است «مشابهساز» عشرتآباد نباشد و خود را بهعنوان ایدهپردازی مستقل، با گذشتهای معلوم، ولی حاضر، در زمان حال قبول کند. معمار ایرانی به خود جرئت داده قامت ایران را در بنایی مدرن جستوجو کند و تلاش کرده تا ترجمان اصول و ارزشهای فرهنگ و معماری ایران را در گفتمانی مدرن با کارفرمای دولتی بهپیش ببرد و در آخر، طرحی متفاوت را تصویب کند. به نظر میرسد با قبول درج عنوان «ایران» بر بنایی بهغایت امروزی و در بستری جهانی؛ معماری ایران وارد فصل نوینی از پوستاندازیهای خود شده است. جامعه ایرانی و بهتبع آن، معماران و مدیران ارشد دولتی، دیگر کاریکاتورهای عشرتآباد را نماینده مناسبی برای بازگویی «ایران امروز» نمیدانند و در تلاش برای یافتن هویت خود در تعاملات جهانی هستند. بهنظر میرسد پاویون ایران در اکسپو 2015، آیینه تمامنمای ایران امروز است؛ ایرانی که میخواهد به تعاملات جهانی وارد شود، ولی هنوز به قوانین و پیششرطهای آن، آگاهی و تسلط کافی ندارد و رسمورسومات و تعاملات حاکم بر آن را درست نمیشناسد، هنوز نفس اکسپو بهعنوان یک واقعه «event» را درک نکرده و بهدنبال نمایش داشتههای خود در چند ویترین حقیر است. اما نَفس تصمیم به حضور و قبول مناسبات جهانی برای ایران امروز، تصمیمی سخت و دشوار بوده است که مسلما اتفاقات سازندهای بهدنبال خواهد داشت و پاویون ایران در اکسپو 2015 میلان، بهعنوان یکی از نقطهعطفهای تغییر روند نگرش به معماری در ایران امروز، در تاریخ ثبت خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.