گفتوگو با ابوالقاسم سعیدی در آستانه اولین نمایشگاهش در وطن:
هنرمندی فقط تبسم است
پرویز براتی
عجیب است: نقاشبودن و زیر بار نمایشگاهنرفتن. همجوار پدیدههای ارنست و دالی و پیکاسوبودن، ولی در پذیرش غربت، وطن را بهخوابدیدن. شاهد انفجار ماده و ایدهبودن و به تکدرختی بسندهکردن. همهچیز را درختدیدن و نقاش فیگوراتیوبودن. اما عجیبتر، بیشتر اوقات تبسمداشتن است با اقرار به بدبینی عمیق. قرارمان با او، موزه هنرهای معاصر است. در اولین نگاه، سرزندهتر از آن است که تصور میشد. هم شانه با امیرحسین زندی، از دل تاریکی ِراهروی انتهایی ِطبقه پایین ِموزه، بیرون میآید. بعد از احوالپرسی، به جانب اتاق گفتوگو میرویم. زندی شروع میکند به گفتن از اینکه نقاشیهای سعیدی بیهمتاست و سعیدی میافتد در وصف علاقه خود به میهن. میگوید پاریس فقط آتلیه او است نه خانهاش. مجید ملانوروزی که بعد از دقایقی به جمعمان میپیوندد، شروع میکند به تمجید از تابلوهای سعیدی. از برپاکردن نمایشگاهی از آثار نقاش در موزه، آن هم پس از نمایشگاه انفرادیاش میگوید؛ همان نمایشگاه انفرادی که قرار است پس از 60 سال، نیمه دوم خرداد در ایران برپا شود. 22 خرداد گالری شهریور، افتتاحش را با نمایشگاه ابوالقاسم سعیدی جشن میگیرد و طلسم نمایشگاهنگذاشتن این هنرمند در کشور زادگاهش شکسته میشود. گفتوگو با ایرانیترین نقاش مهاجر در فرانسه را در ادامه میخوانید.
شما بیش از ٦٠ سال در فرانسه زندگی کردهاید. علت مهاجرتتان به این کشور چه بود؟ برای پاسخ به این سؤال باید برگردیم به اوضاع فرهنگی و فقر رابطههای جهانی. آن زمان ما میشنیدیم که اتفاقات تندی در آن سوی دنیا در حال افتادن است و آنچه به هنر نقاشی مربوط میشد، گوناگونی پیدایش مکتبهایی بود که ما فقط بهغلط اسم آنها را میشنیدیم. یک جوان امروزی نمیتواند با وسایلی که در دسترس دارد، رابطه فقر اطلاعاتی آن زمان ما را با دنیای متحرک غرب محاسبه کند. در این فضا روح متجسس من وادارم کرده بود هرطور شده خود را به آن دیار برسانم. با ششسال کارکردن در دهی که در اطراف تهران بود و از شانسی که به من دست داده بود و البته لطف و کمک دوستانم، موفق شدم امکان دو سال زندگی را در فرانسه برای خود مهیا کنم و در تابستان سال 30 خود را در پاریس میدیدم، همان سال کنکور مقدماتی بوزار را گذراندم و سال بعد باز با گذراندن کنکوری دیگر، شاگرد رسمی مدرسه شدم. سه سال بعد، اولین کارم در سالن پاییز که سابقه پرشکوهی داشت، پذیرفته شد. منتقدان آن زمان از آن نام بردند که اطمینان بهخودی روشن برایم آورد؛ شور کار و تحرک جوانی با یک کلام. پس از مدتی کوتاه کارم در تمام سالنهای مهم آنزمان پاریس شناخته شد و عضو فعال آن سالنها شدم و بههمین دلیل و در اثر همین فعالیتها، برای همیشه عنوان هنرمند نقاش پاریس را پذیرفتهام که ماهانه مبلغ اندکی هم همراه دارد. چرا طی این چند دهه، نمایشگاهی در ایران نگذاشتید؟ صادقانه بگویم، ترتیبدادن نمایشگاهی از کارهایم هیچوقت مورد خواست و پسندم نبوده، شاید دلیلش تردیدی است که به من هشدار میدهد کار هنری تمامشدنی و برای هنرمند نیست. نمیتوانم بفهمم چطور میتوانیم یک کار را امضا کنیم و بگوییم تمام شد و بعد آن را با اطمینان خاطر به بیننده پیشنهاد کنیم. ما کار را رها میکنیم. چشم انتقادیمان هر زمان تحت شرایطی متغیر است، کدام لحظه مکث ما میتواند حاکم تصمیمگیری به ختم کار باشد. شاید فقط اربابرجوعها هستند که درخواست یا خواستشان باعث رهاکردن و بیرونبردن کار از کارگاه باشد. نقاش انتزاعی مشهوری میگفت تابلویی را که مدتی رویش کار میکردم و با آن رابطه داشتم ولی رضایتم بهدست نمیآمد، در انبارم رها کردم. پس از ماهها روزی که دنبال کار دیگری میگشتم، چشمم به درستی یا زیبایی کار رهاشده خورد. آن را کامل میدیدم. با خود میگفتم کدام زمان، قضاوت من درست و حساس بوده است؟ چه زمانی باید کار امضا میشده؟ اما رابطهام با گالری، یک مسئله خصوصی است. بد نیست بگویم در اواخر سالهای 30، که جایزه نقاشان جوان فرانسه به من داده شد، پیشنهادهای زیادی برای بستن قرارداد با زمانهای طولانی به من میرسید. بازار پاریس گرم و فعال بود و من یکی از آن قراردادها را که بیشتر به سلیقهام نزدیک بود، امضا کردم. نشان به آن نشان که شش ماه اول حس کردم از عهده رضایت قرارداد 10ساله برنمیآیم؛ با وجود اینکه به شهادت اطرافیانم، نقاش پرکاری بودم، امضاکردن چهار تابلو در ماه با رضایت وجدان هنری، برایم میسر نبود. قرارداد با اشکالات حقوقی پرهیاهو و زشتی خاتمه یافت و این اشکالات طوری برایم گران آمد که هنوز تلخی آن را در ذهن دارم و تا امروز رابطهام با سیستم گالری ناروا و تلخ است، ولی واضح بگویم اگر من این برخورد منفی را با بنیاد گالری داشتهام، تجربهای کاملا شخصی است. در حضور و لزوم فعالیت گالری تردیدی نیست، ولی شاید من بیشتر محتاج رابطه مستقیم با دوستداران کارم بودهام که از نظر روحی رابطهای قدیمی است و به من رضایت بیشتری میداده. کاملا آگاهم که امروزه بدون فعالیت واسطهها، برد و آشنایی و انتشار کار هنری ناممکن است. پس به این دلیل اولین نمایشگاهتان را پس از این مدت طولانی ترتیب دادهاید؟ حتما دلایل مختلفی دارد، ولی آنچه فعلا بهنظرم میرسد، مراتبی است که باید گفته شود؛ یکی اینکه سنی از من میرود و خود را رهاتر میبینم. برخوردهای انسانی، زیبا و استوار، من را زیاده جلب میکنند؛ بهخصوص وقتی اطمینانی متقابل را در راه میبینم. آقای زندی با دو، سه حرکت و عمل والا، رنگ استوار و سادگی در شفافیت برای همکاری را بهمن عرضه کردند. ترتیبدادن نمایشگاه امری لازم بهنظرم آمد و راضی بودم. نکتهای را هم بگویم: از نوبنیادی گالری آقای زندی هم بسیار خشنودم. اتفاق را بهفالنیک میگیرم که اولین نمایشگاهم در ایران با افتتاح یک گالری مناسب انجام میشود و این بکری گالری، مزیتی بود که مدتها در پی آن میگشتم و در گالری نوبنیاد ایشان بهمن عرضه میشد. در ضمن، من بهزودی 90ساله میشوم. دوباره بگویم این خود شرایطی است که انسان را وامیدارد نرمتر با مسائل روبهرو شود و اولویتها تغییر میکنند. فعلا خود را وارد فعالیتی میبینم که باید سعی وافری داشته باشم که این اتفاق به بهترین شکل انجام شود. شما با دوستان و همکاران ایرانیتان در پاریس چگونه برخورد داشتید؟ اولا، در پاریس مرتب برخورد و ملاقات با همکارانم برایم میسر بوده جز 10سال اول که در فضایی بودم که در مدرسه بوزار فقط با فرانسویهای جوان همکلاسم رابطه داشتم. کوشش داشتم توسط آشناییشان وارد معرکه شوم. سال دهم وقتی اولین جایزه مهم را به من دادند و خبرش در روزنامههای وقت منتشر شد، از ایران از من دعوت بهعمل آمد مسافرتی یکماهه و بسیار بارور به ایران داشتم. خانم پری صابری مقالاتی در چند هنگام راجعبه کار من در روزنامه آن زمان منتشر کرده بودند. با ابراهیم گلستان آشنا شدم که پیشنهاد میکرد اگر بخواهم، میتوانم در استودیو ایشان نقاشی کنم که پذیرفتم و هرروز با فروغ که همسایهمان بود، مشغول فعالیت بودیم. یک روز آفتابی پاییزی به محض ورودم به منزل گلستان، شخصی را دیدم که در کف استخر خالی باغ ایستاده بود. بیتکلیف بهنظرم میرسید. سهراب بود. گلستان، سهراب را به من معرفی کرد و من به یاد یکی، دو بار لطف ایشان افتادم که میخواست با من در پاریس قرار ملاقات بگذارد، ولی من از ایشان و مرتبت روحیاش بیاطلاع بودم و قدم جلو نگذاشته بودم شاید در اولین برخورد در استخر، آن بدشانسی من را بهیاد آورده بود، ولی نشان به آن نشان که دوستیمان که با وجه والایی آغاز میشد، شانس بزرگ زندگیام بوده. از او خیلی آموختهام و زمان و مهربانیهای پرارجی را با هم تقسیم کردهایم. گفته میشود «سهراب سپهری» اولین تأثیراتش را در نقاشی از شما گرفته است. بااینحال، هر دو توجهی ویژه به درخت دارید. برعکس سهراب که به تنه درختها چشم میدوخت، شما در پیچوتاب شاخهها غرق شدهاید. با این تفسیر موافقید؟ اصطلاح تأثیرپذیری را اصلا نمیپذیرم؛ ولی بگویم یک نوع همبستگی روحی و والا مقام همبازیگری بین ما همیشه بود. اولین تنه درختی را که کشید، به من نشان داد و بیاندازه خوشم آمد، آنقدر که آن را میخواست به من هدیه کند. وضع مادیمان تعریفی نداشت و آن کار را به پری صابری فروختیم که هنوز در مجموعه ایشان میدرخشد. پس از این جریان، هر تنه درختی را که میکشید، من را میخواست که نظرم را بگویم و هردو از این جریان پرشور بازیگوشانه خوشحال بودیم. شما خودتان را یک نقاش «فیگوراتیو ِ طبیعتگرا» مینامید. در مورد رویکرد خود و تعریفتان از طبیعتگرایی و نقاشی فیگوراتیو بگویید... . معنی طبیعتگرایی برایم این است که با عناصر طبیعی رابطهای نزدیک دارم. چرا؟ چون خود را یک عنصر از همین قافله میبینم، خود را در آینه بیرون و طبیعت نگاه میکنم و درنتیجه، بیرون را هم در خود میبینم. این رابطه انسانی واضحی است. پس لحظهبهلحظه یک همهویتی بین من انسان و دیگر عناصر بیرونی ایجاد میشود و اگر با این رابطه و پیام او سروکار دارم، خودبهخود اگر چشم تصویری دارم، استخوانبندی این تصویرها پیامی زیباشناسانه از وجود، برایم هدیه میآورند. در اینجا ساده بگویم در تأثیرپذیری از طبیعت دستکم با نسبتهایی فیزیکی که من را احاطه کردهاند، سروکار پیدا میکنیم. حال بستگی به این دارد که شما با این نسبتها چهکار میکنید. به نقاشی من فیگوراتیو میگویند و من با اندکی حیرت که مخلوط با تواضع است، فقط میتوانم با نسبتهای نموداری سوژهام، قرارداد پنهانی بازی هنری را بنمایانم که اگر دقت شود، فیگوراتیوی است که در همسایگی نقاشی انتزاعی قرار میگیرد. اما اشکال در آنجاست که نقاشی یا هنر نمیتواند یک یا دوبُعدی باشد که درنتیجه، آسانتر قابلتعریف شود. در مجموعه این ابعاد متعدد روح شاعرانگی هنری درخواستهایی دارد که درهم موج میزنند و بازده آن قابلتعریف نیست. بههمین دلیل باید سکوت کنم. من گاهی نقاشی را نمیکشم، بلکه آن را مینویسم یا اینکه درخت را تصویر نمیکنم، بلکه شاخههای آن را میرقصانم. بارها آهنگهای موسیقی را کپی میکنم. اصل کارم ترکیببندی از عناصر مربوط به نقاشی است که در فضایی هندسی جامیگیرند پس از آنکه جایشان آشنا شد، پیام و خبری از بیرون از کادر و فضای تابلو را هم در تخیل بیننده باید بپرورانند، یعنی درست است که ترکیببندی تابلوی من در سطحی نظم میگیرد، ولی بلندپروازیاش قانع نشده بهکمک عناصری که به سمت و بیرون از کادر اشاره دارد، میخواهد ترکیببندی نقاشی در بیرون از کادر هم ادامه داشته باشد، اینها ابعاد شاعرانهای هستند که بیشمار و کشفشان بستگی به خوانش بیننده دارد و حلاجی آن در تحمل این مصاحبه نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.